حمض وادی
معرف
از وادیهاى (رودهاى) فصلى در عربستان سعودى
متن
حَمض، وادى، از وادیهاى (رودهاى) فصلى در عربستان سعودى. این وادى از عوارض طبیعى مهم جزیرة‌العرب* است و میان شهرهاى مدینه و تبوک، در شمال‌غربى عربستان، قرار دارد (موسوعة اسماء الاماکن فى المملکة العربیة السعودیة، ج 5، ص 332ـ333). بیشتر اعتبار و شهرت حمض به‌سبب قرار داشتن در شمال شهر مدینه و ارتباط شهر با بخشهاى شمالى از طریق بستر این وادى است.وادى حمض یکى از سه وادى مهم اطراف مدینه است (رجوع کنید به الموسوعة العربیة العالمیة، ج 23، ص 48). قسمت علیاى حوضه آبریز آن در استانِ (منطقه) مدینه و مَصَبِّ آن در استان تبوک است (رجوع کنید به اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 14، 39). این وادى از سه شاخه بزرگ تشکیل مى‌شود که خود از شعبات کوچک‌ترى شکل گرفته‌اند: شاخه شمالى به نام وادى جِزْل، در جنوب شهرهاى مدائن صالح و عُلاء، که مسیر اصلى آن به سمت جنوب است؛ شاخه شرقى به نام وادى قناه، در شمال و شمال‌شرقى مدینه، که مسیر اصلى آن به سمت مغرب است؛ و شاخه جنوبى به نام وادى عقیق*، در جنوب و جنوب‌غربى مدینه، متشکل از چند وادى دیگر مانند بطحان که جهت اصلى آن به سمت شمال است. این سه وادى در مغرب خیبر، در جنوب کوه قهباء (ارتفاع 621 متر) و مغرب کوه ابوبردیه (ارتفاع 574 متر) به‌هم مى‌پیوندند و شاخه اصلى وادى حمض را تشکیل مى‌دهند که در جهت عمومى شرقى ـ غربى، عرض ارتفاعات نه چندان مهم را مى‌پیماید و در جنوب بندر وَجْه، نزدیک رأس کور کومه (یا جر یجیب) و مقابل جزیره امّ اورمه به دریاى سرخ مى‌ریزد (رجوع کنید به کعکى، جزء1، ج 2، ص509؛ بدر، ج3، نقشه مقابل ص 301؛ نقشه عمومى خاورمیانه؛ اطلس المملکة العربیه السعودیه، ص 39، 190ـ191). در برخى منابع، شاخه اصلى وادى حمض، ادامه وادى عقیق معرفى شده است که با عبور از مغرب شهر مدینه، در شمال‌غربى شهر، حمض نامیده مى‌شود (رجوع کنید به بدر، همانجا؛ انصارى، ص213؛ نیز رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). طول وادى حمض تا 400 کیلومتر و عرض آن تا 150 متر ذکر شده است (رجوع کنید به شریف، ج 1، ص 128؛ کعکى، جزء1، ج 2، ص 522).حوضه وادى حمض داراى آب و هواى گرم و خشک است. میانگین دماى سالیانه آن در قسمتهاى مختلف از ْ24 تا ْ28 متغیر است و بارش سالیانه آنجا در همه قسمتها از یکصد میلیمتر بیشتر نیست (رجوع کنید به اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 47ـ 48). در این منطقه روستاهاى متعددى است و آثار ویران شده سدّ حمیریها در آنجا مشاهده مى‌شود (رجوع کنید به ابن‌حائک، ص 121، پانویس 4). ساکنان بخشهایى از حوضه وادى حمض، از جمله در شمال مدینه، به کشاورزى مى‌پردازند و به‌رغم بارش اندک سالیانه، در برخى نقاطِ این حوضه، چند سد براى استفاده بیشتر از آبهاى سطحى احداث شده است (رجوع کنید به اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 78ـ79، 161). تا به امروز اهالى این وادى در مهارت قطع کردن درخت نخل با یک ضربه شمشیر معروف‌اند (رجوع کنید به ابن‌حائک، ص 132، پانویس 3). در اطراف وادى حمض عوارض طبیعى متعددى دیده مى‌شود که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: حَرّه (زمینهاى سنگلاخ) عُوَیرَض در شمال وادى جزل؛ حرّه زبن در مغرب همین وادى؛ و کوههاى شیهوب، اغلب (هر دو در مغرب وادى جزل و شمال شاخه اصلى وادى حمض)؛ کوههاى اجرد، رِضوى با ارتفاع 814،1 متر (هر دو در مغرب شاخه اصلى وادى حمض)؛ و کوه حمض در نزدیکى مدینه (رجوع کنید به کحّاله، ص 72؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه 33؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص190).حمض جزو حجاز* محسوب مى‌شود (رجوع کنید به کحّاله، ص143؛ فؤاد حمزه، ص 54؛ نیز رجوع کنید به الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 47) و پیش از اسلام، بخشى از سرزمین قبایلِ عربِ جُهینه* (که میان مدینه و شهر ساحلى امّلَج سکونت داشتند) و عذره* (که میان امّلج و وجه ساکن بودند) به شمار مى‌رفت و در مسیر یکى از راههاى کاروان‌رو تابستانى جزیرة‌العرب، از مکه به شمال حجاز و شام، قرار داشت (رجوع کنید به مغلوث، ص 57، 80). پس از هجرت مسلمانان به مدینه، وادى حمض و آبادیهاى واقع در حوضه آبریز آن، به‌سبب نزدیکى به شهر، به سرعت در قلمرو اسلامى قرار گرفت و چون شمال‌شرقى شهر مدینه کوهستانى است، وادى حمض مسیر اصلى پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و اصحابش در غزوات، سَریّه‌ها و فتوحات شمال مدینه شد. در ربیع‌الاول سال دوم، غزوه بُواط* در جنوب وادى حمض و نزدیک کوه رِضوى صورت گرفت. در محرّم سال هفتم، پیامبر اکرم و یارانش براى فتح خیبر، به‌رغم طولانى‌تر بودن راه، به‌سبب سهولت آمد و شد، از بستر وادى حمض به سمت خیبر رفتند (رجوع کنید به مغلوث، ص 185؛ ابوخلیل، ص 35). در رجب سال نهم نیز وادى حمض مسیر اصلى سپاه مسلمانان در غزوه تبوک* بود (رجوع کنید به مغلوث، ص 197؛ ابوخلیل، ص40). پس از فتوحات مسلمانان، عده‌اى از قبایل تمیم* و زُغَیْبات در آنجا به‌سر مى‌بردند (رجوع کنید به بلادى، ص 58، 196). وادى حمض قرنها مسیر کاروانهایى بود که از شمال جزیرة‌العرب و شام و حتى مصر به حج مى‌رفتند. به گزارش بتنونى (ص 291) در 1327/1909، در مسیر کاروان حج پاشاى مصر، پل وادى حمض بر اثر سیل ویران شده بود. امروزه، به‌جز راه‌آهن حجاز که از وادى حمض و مدینه و تبوک مى‌گذرد (رجوع کنید به حجاز*، راه‌آهن)، جاده مدینه ـ تبوک و راه ساحلى که این دو شهر را به‌هم متصل مى‌کند، مهم‌ترین راههاى وادى حمض‌اند (رجوع کنید به >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا).نام حَمَض که جغرافى‌نویسان دوره اسلامى، مانند ابن‌خرداذبه (ص60)، قدامة‌بن جعفر (ص 193)؛ اسکندرى (ج 1، ص 392)، و یاقوت حموى (ذیل «حَمَض»)، در آثارشان به آن اشاره کرده‌اند، بر موضعى میان بصره و بحرین در مشرق دهناء اطلاق مى‌شود و با وادى حمض ارتباطى ندارد.منابع: ابن‌حائک، صفة جزیرة‌العرب، چاپ محمدبن على اکوع، بغداد 1989؛ ابن‌خرداذبه؛ شوقى ابوخلیل، اطلس التاریخ العربى الاسلامى، بیروت 1423/2002؛ نصربن عبدالرحمان اسکندرى، کتاب الامکنة و المیاه و الجبال و الآثار و نحوها المذکورة فى الاخبار و الاشعار، چاپ حمد جاسر، ریاض 1425/2004؛ الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ریاض، دارة‌الملک عبدالعزیز، 1421/2000؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ریاض: وزارة التعلیم العالى، 1420/2000؛ عبدالقدوس انصارى، آثارالمدینة المنورة، جده 1420/1999؛ محمد لبیب بتنونى، الرحلة الحجازیة، قاهره 1415/1995؛ عبدالباسط بدر، التاریخ الشامل للمدینة المنورة، مدینه 1414/1993؛ عاتق بلادى، معجم قبائل الحجاز، مکه 1403/1983؛ عبدالرحمان شریف، جغرافیة المملکة العربیة السعودیة، ج 1، ریاض 1427/ 2006؛ فؤاد حمزه، قلب جزیرة‌العرب، ریاض 1388/1968؛ قدامة‌بن جعفر، کتاب الخراج، چاپ دخویه، لیدن 1889، چاپ افست 1967؛ عمررضا کحّاله، جغرافیة شبه‌جزیرة‌العرب، چاپ احمدعلى، مکه 1384/ 1964؛ عبدالعزیز کعکى، معالم المدینة المنورة بین العمارة و التاریخ، بیروت 1419/1998ـ ؛ سامى مغلوث، اطلس التاریخى لسیرة الرسول صلى‌اللّه علیه‌وسلم، ریاض 1426/ 2005؛ موسوعة اسماء الاماکن فى المملکة العربیة السعودیة، ریاض: دارة‌الملک عبدالعزیز، 1424/2003؛ الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، 1419/1999؛ نقشه عمومى خاورمیانه، مقیاس 000، 750، 1:3، تهران: گیتاشناسى، 1382ش؛ یاقوت حموى؛EI2, s.v. "Hamd, Wadi al-" (by J. Mandaville); The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید ریاحی

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده