حمزه فنْصوری

معرف

صوفى و ادیب نامدار مجمع الجزایر مالى در قرن دهم/ شانزدهم
متن
حمزه فَنْصورى، صوفى و ادیب نامدار مجمع الجزایر مالى در قرن دهم/ شانزدهم. او در پنسور (باروس) واقع در کرانه غربى سوماترا به‌دنیا آمد (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).از جزئیات زندگى او اطلاع چندانى در دست نیست، اما روشن است که به حجاز و شامات و عراق سفر کرده و مراکز مهم آموزشى علوم اسلامى، مانند مکه، مدینه، بیت‌المقدّس و بغداد را دیده است. او پس از بازگشت به موطنش، در حکومت آچه به‌مقام افتاء منصوب شد (عظیمردى آزرا، 1997، ص 167؛ همو، 1999، ص 672).با اینکه اسلام را صوفیان از قرن ششم/ دوازدهم به جهان مالایایى معرفى کردند، از هیچ سلسله خاصى در آنجا سخنى نیست. فنصورى از اولین صوفیانى بود که رسمآ تصوف را در این منطقه گسترش داد (همو، 1997، ص 168). گویا او خود از صوفیان طریقه قادریه بود که، قبل از بازگشت به آچه، در بغداد به این طریقه پیوسته بود (رجوع کنید به همو، 1999، همانجا). حمزه نویسنده‌اى پرکار و اندیشمندى برجسته بود که بر سنّت فکرى و اعتقادى زمان خویش تأثیر زیادى گذاشت. او در عرفان نظرى سخت تحت تأثیر محیى‌الدین ابن‌عربى* و پیرو او، عبدالکریم جیلى*، بود. آثار فنصورى نشان مى‌دهد که از اصطلاحات و مفاهیم عرفانى عارفان بزرگى چون غزالى، ابن‌عربى، مولوى و جامى نیز بهره برده است (کنیش، ص 286). به‌نظر مى‌رسد فنصورى با متون فارسى و عربى آشنایى داشته است (رجوع کنید به )دایرة‌المعارف جهان اسلام آکسفورد(، ج 3، ص 30).شمس‌الدین سَمطْرانى (متوفى 1039) شاگرد برجسته فنصورى بود. او و سمطرانى دو شخصیت بارز اسلام عرفانى در منطقه مالى به‌شمار مى‌روند که اندیشه وحدت وجود را در مجمع‌الجزایر مالى گسترش دادند (عظیمردى آزرا، 1999، ص 672ـ673). تفسیر عارفانه آنها از اسلام نه تنها در آچه، بلکه در بخش وسیعى از دنیاى مالایایى با اقبال گسترده‌اى مواجه شد و همین امر اعتراض صوفیان متشرعى چون رانیرى و سینکیلى را برانگیخت (رجوع کنید به همو، 1997، ص 174؛ همو، 1999، ص673، 675). رانیرى، که خود را صوفى راست کیش و سنّتى مى‌پنداشت، فنصورى و اتباع او را صوفیانى بدعت‌گذار و مرتد خواند و دستور سوزاندن کتابهاى او را صادر کرد (رجوع کنید به همو، 1999، ص 673ـ674؛ کنیش، ص 287)؛ اما فنصورى بر اهمیت شریعت در سیر و سلوک و طریقت تأکید مى‌ورزید و باور داشت که وابستگى متقابل عرفان و شریعت، مشخصه تجربه عرفانى است. فنصورى در همین باره در کتاب شراب العاشقین، براى نشان دادن پیوند شریعت و طریقت و حقیقت و معرفت باهم، از تمثیل کشتى استفاده کرده و گفته است شریعت در حکم این کشتى، طریقت عرشه، حقیقت محموله و کالاى آن، و معرفت سود حاصل از تجارت این کالاست. حال اگر سازه کشتى در هم شکند، کشتى بى‌شک غرق و مال‌التجاره و سرمایه آن نیز نابود مى‌شود (رجوع کنید به عظیمردى آزرا، 1999، ص 673).آثار فنصورى عموماً در حکم شرح و تفسیر تألیفات ابن‌عربى است (بالدیک، ص 163). او اندیشه‌هاى خود را در باب تصوف نظرى تحت عناوین چهار مرحله طریقت عرفانى (شریعت، طریقت، حقیقت و معرفت)، چیستى وجود، اوصاف الهى و جذبه عرفانى نوشته است (کنیش، ص 286). اسرارالعارفین، و کتاب المنتهى از آثار اوست (د. اسلام، همانجا). به نظر نقیب عَطّاس، فنصورى اولین نویسنده‌اى بود که زبان مالایایى را براى بیان عقاید و تفکرات مستدل و نظام‌مند خود به کاربرد و بر این اساس باید وى را پدر ادبیات جدید مالایایى دانست (رجوع کنید به اسماعیل حمید، ص 207).فنصورى در شعر نیز دست داشت و اشعار خود را در قالبِ سیعیر (یکى از قالبهاى شعرى مالایایى که از تمدن اسلامى و ادبیات عربى اقتباس شده بود) بیان مى‌کرد. وینستد و نقیب عطّاس برآن‌اند که‌از این نوع شعر، که چهار سطرى (رباعى) است، اولین بار فنصورى استفاده کرد و او اولین نویسنده مالایایى است که آثار منظوم و منثور در ادبیات عرفانى مالى پدید آورده است (رجوع کنید به همان، ص 229). او اندیشه‌هاى عرفانى خود را در قالب شعر و با زبانى نمادین و رمزى ارائه کرده است. از جمله در یکى از اشعارش، سفر روح بشر را براى ملاقات با خدا وصف و براى بیان این مقصود از تمثیل قایق استفاده کرده است. حرکت این قایق نمایانگر سفر روح به سوى خداست (همان، ص 231).استفاده از تصویر و استعاره و تشبیه، که در آن ایام بدیع بود، موجب شداشعار فنصورى‌بر ادبیات مالایایى تأثیر عمیقى بگذارد. اشعار فنصورى همچنان منبع الهام است و بازتاب اندیشه‌هاى فنصورى، در شعر جدید مالایایى (هم در اندونزى و هم در مالزى) دیده مى‌شود (رجوع کنید به )دائرة‌المعارف جهان اسلام آکسفورد(، همانجا).منابع :Azyumardi Azra,"Education, law, mysticism: constructing social realities", in Islamic civilization in the Malay world, ed. Mohd. Taib Osman, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1997; idem, "Opposition to Sufism in the East Indies in the seventeenth and eighteenth centuries", in Islamic mysticism contested: thirteen centuries of controversies and Polemics, ed. Fredrick de Jong and Bernd Radtke Leiden: Brill, 1999; Julian Baldick, Mystical Islam and introduction of Sufism, London 2000; EI2, s.v. "Hamza Fansuri" (by by P. Voorhoeve); Ismail Hamid,"Kitab Jawi: intellectualizing literary tradition", in Islam civilization in the Malay world, ibid; Alexander Knysh, Islamic mysticism: a short history, Leiden 2000; The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world, ed. John L. Esposito, New York 1995, s.v. "Malay and Indonesian literature" (by Hendrik M. J. Maier).
نظر شما
مولفان
محمودرضا اسفندیار ,
گروه
فلسفه ,
رده موضوعی
جلد14
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده