حمزه فنْصوری
معرف
صوفى و ادیب نامدار مجمع الجزایر مالى در قرن دهم/ شانزدهم
متن
حمزه فَنْصورى، صوفى و ادیب نامدار مجمع الجزایر مالى در قرن دهم/ شانزدهم. او در پنسور (باروس) واقع در کرانه غربى سوماترا به‌دنیا آمد (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).از جزئیات زندگى او اطلاع چندانى در دست نیست، اما روشن است که به حجاز و شامات و عراق سفر کرده و مراکز مهم آموزشى علوم اسلامى، مانند مکه، مدینه، بیت‌المقدّس و بغداد را دیده است. او پس از بازگشت به موطنش، در حکومت آچه به‌مقام افتاء منصوب شد (عظیمردى آزرا، 1997، ص 167؛ همو، 1999، ص 672).با اینکه اسلام را صوفیان از قرن ششم/ دوازدهم به جهان مالایایى معرفى کردند، از هیچ سلسله خاصى در آنجا سخنى نیست. فنصورى از اولین صوفیانى بود که رسمآ تصوف را در این منطقه گسترش داد (همو، 1997، ص 168). گویا او خود از صوفیان طریقه قادریه بود که، قبل از بازگشت به آچه، در بغداد به این طریقه پیوسته بود (رجوع کنید به همو، 1999، همانجا). حمزه نویسنده‌اى پرکار و اندیشمندى برجسته بود که بر سنّت فکرى و اعتقادى زمان خویش تأثیر زیادى گذاشت. او در عرفان نظرى سخت تحت تأثیر محیى‌الدین ابن‌عربى* و پیرو او، عبدالکریم جیلى*، بود. آثار فنصورى نشان مى‌دهد که از اصطلاحات و مفاهیم عرفانى عارفان بزرگى چون غزالى، ابن‌عربى، مولوى و جامى نیز بهره برده است (کنیش، ص 286). به‌نظر مى‌رسد فنصورى با متون فارسى و عربى آشنایى داشته است (رجوع کنید به >دایرة‌المعارف جهان اسلام آکسفورد<، ج 3، ص 30).شمس‌الدین سَمطْرانى (متوفى 1039) شاگرد برجسته فنصورى بود. او و سمطرانى دو شخصیت بارز اسلام عرفانى در منطقه مالى به‌شمار مى‌روند که اندیشه وحدت وجود را در مجمع‌الجزایر مالى گسترش دادند (عظیمردى آزرا، 1999، ص 672ـ673). تفسیر عارفانه آنها از اسلام نه تنها در آچه، بلکه در بخش وسیعى از دنیاى مالایایى با اقبال گسترده‌اى مواجه شد و همین امر اعتراض صوفیان متشرعى چون رانیرى و سینکیلى را برانگیخت (رجوع کنید به همو، 1997، ص 174؛ همو، 1999، ص673، 675). رانیرى، که خود را صوفى راست کیش و سنّتى مى‌پنداشت، فنصورى و اتباع او را صوفیانى بدعت‌گذار و مرتد خواند و دستور سوزاندن کتابهاى او را صادر کرد (رجوع کنید به همو، 1999، ص 673ـ674؛ کنیش، ص 287)؛ اما فنصورى بر اهمیت شریعت در سیر و سلوک و طریقت تأکید مى‌ورزید و باور داشت که وابستگى متقابل عرفان و شریعت، مشخصه تجربه عرفانى است. فنصورى در همین باره در کتاب شراب العاشقین، براى نشان دادن پیوند شریعت و طریقت و حقیقت و معرفت باهم، از تمثیل کشتى استفاده کرده و گفته است شریعت در حکم این کشتى، طریقت عرشه، حقیقت محموله و کالاى آن، و معرفت سود حاصل از تجارت این کالاست. حال اگر سازه کشتى در هم شکند، کشتى بى‌شک غرق و مال‌التجاره و سرمایه آن نیز نابود مى‌شود (رجوع کنید به عظیمردى آزرا، 1999، ص 673).آثار فنصورى عموماً در حکم شرح و تفسیر تألیفات ابن‌عربى است (بالدیک، ص 163). او اندیشه‌هاى خود را در باب تصوف نظرى تحت عناوین چهار مرحله طریقت عرفانى (شریعت، طریقت، حقیقت و معرفت)، چیستى وجود، اوصاف الهى و جذبه عرفانى نوشته است (کنیش، ص 286). اسرارالعارفین، و کتاب المنتهى از آثار اوست (د. اسلام، همانجا). به نظر نقیب عَطّاس، فنصورى اولین نویسنده‌اى بود که زبان مالایایى را براى بیان عقاید و تفکرات مستدل و نظام‌مند خود به کاربرد و بر این اساس باید وى را پدر ادبیات جدید مالایایى دانست (رجوع کنید به اسماعیل حمید، ص 207).فنصورى در شعر نیز دست داشت و اشعار خود را در قالبِ سیعیر (یکى از قالبهاى شعرى مالایایى که از تمدن اسلامى و ادبیات عربى اقتباس شده بود) بیان مى‌کرد. وینستد و نقیب عطّاس برآن‌اند که‌از این نوع شعر، که چهار سطرى (رباعى) است، اولین بار فنصورى استفاده کرد و او اولین نویسنده مالایایى است که آثار منظوم و منثور در ادبیات عرفانى مالى پدید آورده است (رجوع کنید به همان، ص 229). او اندیشه‌هاى عرفانى خود را در قالب شعر و با زبانى نمادین و رمزى ارائه کرده است. از جمله در یکى از اشعارش، سفر روح بشر را براى ملاقات با خدا وصف و براى بیان این مقصود از تمثیل قایق استفاده کرده است. حرکت این قایق نمایانگر سفر روح به سوى خداست (همان، ص 231).استفاده از تصویر و استعاره و تشبیه، که در آن ایام بدیع بود، موجب شداشعار فنصورى‌بر ادبیات مالایایى تأثیر عمیقى بگذارد. اشعار فنصورى همچنان منبع الهام است و بازتاب اندیشه‌هاى فنصورى، در شعر جدید مالایایى (هم در اندونزى و هم در مالزى) دیده مى‌شود (رجوع کنید به >دائرة‌المعارف جهان اسلام آکسفورد<، همانجا).منابع :Azyumardi Azra,"Education, law, mysticism: constructing social realities", in Islamic civilization in the Malay world, ed. Mohd. Taib Osman, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1997; idem, "Opposition to Sufism in the East Indies in the seventeenth and eighteenth centuries", in Islamic mysticism contested: thirteen centuries of controversies and Polemics, ed. Fredrick de Jong and Bernd Radtke Leiden: Brill, 1999; Julian Baldick, Mystical Islam and introduction of Sufism, London 2000; EI2, s.v. "Hamza Fansuri" (by by P. Voorhoeve); Ismail Hamid,"Kitab Jawi: intellectualizing literary tradition", in Islam civilization in the Malay world, ibid; Alexander Knysh, Islamic mysticism: a short history, Leiden 2000; The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world, ed. John L. Esposito, New York 1995, s.v. "Malay and Indonesian literature" (by Hendrik M. J. Maier).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمودرضا اسفندیار

حوزه موضوعی

فلسفه

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده