حمزه حکیم زاده نیازی
معرف
معلم، شاعر، نویسنده و نمایشنامه‌نویس ازبک
متن
حمزه حکیم‌زاده نیازى، معلم، شاعر، نویسنده و نمایشنامه‌نویس ازبک. او در 1306/1889 در خوقند* به‌دنیا آمد. پدرش، ابن‌یمین نیازاوغلى، از مردان پیشرو و فرهیخته روزگار خود بود. وى که در جوانى به کار زراعت اشتغال داشت، بعدها در بخارا طبابت آموخت و به حکیمچه معروف شد. نام خانوادگى حمزه هم در انتساب به لقب پدرش، حکیم‌زاده شد. ابن‌یمین نیازاوغلى با پزشکان روسى مقیم در سرزمین فرغانه ارتباط نزدیکى داشت. او زبانهاى ازبکى و فارسى را از دوران کودکى به فرزندش یاد داد و وى را در سالهاى 1317ـ1324/ 1899ـ1906 براى ادامه تحصیل به مدرسه علوم دینى فرستاد. حمزه به آموزش مدرسه اکتفا نکرد، در عین حال زبان روسى را هم فراگرفت و آثار ادبى زبانهاى ازبکى، فارسى ـ تاجیکى و نیز آثار کلاسیک ادبیات روسى را مطالعه کرد و با مطبوعات و شب‌نامه‌هاى انقلابى آشنا شد.حمزه در خوقند چند مدرسه دایر کرد و به تدریس پرداخت (1329/1911). او به آموزش کودکان اهتمام داشت وبراى کودکان تنگدست امکانات مادى تأمین مى‌کرد. فعالیتهاى آموزشى او بدگمانى مأموران تزارى و توانگران را نسبت به معلم جوان و مدرسه‌اش برانگیخت. ازدواج او با یک دختر روس در 1330/ 1912 نیز بهانه کافى براى تشدید فشار مخالفانش فراهم کرد. او براى آنکه مدتى از خوقند دور باشد، در 1331/ 1913 از طریق افغانستان و هندوستان راهى سفر حج شد و در راه بازگشت از شهرهاى مدینه، شام، بیروت و استانبول بازدید کرد و سرانجام در 1332/ 1914 از طریق اودسا به خوقند بازگشت. او بار دیگر در خوقند و یک سال بعد در مرغیلان مدرسه‌اى دایر کرد و به تربیت معلمان پرداخت. وى براى معلمان کتابهاى درسى و راهنما، و براى نوآموزان نیز کتابهاى درسى مناسب تألیف کرد.پس از انقلاب فوریه 1917، حکیم‌زاده به روزنامه‌نگارى روى آورد و مجله کِنْکاش را در شهر خوقند منتشر ساخت و پس از انتشار نخستین شماره آن آماج حملات مأموران تزارى و بیگها قرار گرفت. پس از آن مجله‌اى به نام حریت منتشر کرد و در عرصه‌هاى دیگر انقلاب و از آن جمله سازماندهى زحمتکشان فعالانه شرکت‌کرد و به همین منظوراز شهرى به‌شهر دیگر مى‌رفت. در 1336/1918 ضمن معلمى در فرغانه، یک گروه سیار تئاتر سیاسى نیز تشکیل داد که نخستین تئاتر شوروى در ازبکستان به‌شمار آمده است. او در این دوره گذشته از نوشتن نمایشنامه، کارگردانى و ایفاى نقشهاى‌اول را نیز به‌عهده مى‌گرفت، و همچنان به فعالیتهاى فرهنگى و انقلابى خود در مناطق و شهرهاى مختلف ازبکستان ادامه مى‌داد، تا آنکه در اسفند 1307/ مارس 1929، زمانى‌که در قشلاق شاه‌مردان (واقع در ولایت فرغانه که بعدها حمزه‌آباد نامیده شد) خدمت مى‌کرد، به دست مخالفانش به قتل رسید. مقبره‌اش در شاه‌مردان هنوز برجاست.حکیم‌زاده از اوان نوجوانى به سرودن شعر پرداخت؛ ابتدا تحت‌تأثیرشاعرانى چون امیرعلیشیر نوائى* و محمد فضولى* و شاعران فرهنگ‌پرور و روشنگر ازبک چون مقیمى (متوفى 1321) و فُرقت (متوفى 1327) قرار گرفت و با تخلص «نهان» و «نهانى» شعر مى‌سرود. در فاصله سالهاى 1334ـ1337/ 1916ـ1919 هفت مجموعه اشعار او به‌چاپ رسید که از آن میان به مجموعه >گل خوشبوى< (1337/1919) به سبب دربرداشتن نخستین نمونه‌هاى شعر انقلابى توجه بیشترى شد. دیوان نهانى که در 1328ش/1949 به دست آمده، دربردارنده 197 شعر از سروده‌هاى اوست. در این اشعار علاوه بر مضامین عاشقانه، نقد اجتماعى و حمایت از ترویج علم و معرفت نیز جایگاه خاصى دارد. وى علاوه بر سروده‌هاى ازبکى اشعارى نیز به زبان فارسى تاجیکى دارد که چند نمونه از این اشعار در مجله شرق سرخ (1340ش/1961، ش 2) به‌چاپ رسیده است.حمزه حکیم‌زاده گذشته از سرودن شعر، در عرصه‌هاى دیگر چون تئاتر، موسیقى، داستان‌نویسى و روزنامه‌نگارى نیز فعال بود و در همه حال از گرایشهاى نو و انقلابى در برابر کهنه‌گرایى و محافظه‌کارى دفاع مى‌کرد. مهم‌ترین نمایشنامه‌هایى که وى نوشته عبارت‌اند از: فیروزه خانم، >بیگ و خدمتکار<، >قاضیان سابق یا نیرنگهاى میسره<. نمایشنامه اخیر، که به صورت اپرا هم اجرا شده، نخستین اپراى طنزآمیز ازبک به‌شمار آمده است. داستان >سعادت نو< هم کم‌وبیش مروج همان آرمانهاى عمومى مطرح در اشعار و نمایشنامه‌هاى یاد شده است.همچنین حکیم‌زاده ترانه‌هاى عامیانه را از نواحى مختلف ازبکستان گردآورى و به شیوه‌اى نو تنظیم کرده است. بعضى از این ترانه‌ها در مجموعه‌اى به نام ترانه‌هاى فرغانه، بخارا و خیوه، دو سال پس از قتل وى چاپ و منتشر شد. او براى ترویج آرمانهاى خویش از ترانه‌ها و آهنگهاى ازبکى، از ترانه‌هاى انقلابى روسى، ترانه‌ها و تصنیفهاى آذربایجانى، تاتارى، اویغورى، البته با رعایت خصوصیات موسیقى ازبکى استفاده کرده است. او خود در اجراى ترانه‌ها و نواختن آهنگهایى که ساخته و پرداخته بود، شرکت مى‌کرد.بعضى از آثار او به زبان روسى و زبانهاى دیگر جمهوریهاى شوروى سابق و از جمله به تاجیکى و ترکى آذربایجانى ترجمه شده است. خیابانى هم در باکو به نام او نام‌گذارى شده است. گذشته‌از آنکه سروده‌هاى‌تاجیکى حکیم‌زاده‌در تاجیکستان انتشار یافته، نمایشنامه >بیگ و خدمتکار< او مدتها در تئاتر دولتى آکادمى تاجیکستان (به‌نام ابوالقاسم‌لاهوتى) اجراگردید. تلویزیون تاجیک هم نمایشنامه >نیرنگهاى میسره< را پخش کرده است.مجموعه آثار حکیم‌زاده با عنوان >آثار< در دو جلد منتشر شده (تاشکند 1348ـ1350ش/ 1969ـ1971) و ترجمه روسى آنها و نیز >منتخب آثار< وى انتشار یافته است. او به‌سبب سهم درخور توجهى که در رشد و توسعه فرهنگ و ادبیات نوین ازبک داشته، موضوع آثار هنرى چون نقاشى، مجسمه‌سازى‌و فیلم‌سینمایى و تلویزیونى شده‌است در جمهورى ازبکستان شهر، بخش، مدرسه، موزه، خیابان به نامش کرده‌اند و نیز جایزه دولتى جمهورى شوروى ازبکستان به نام حمزه حکیم‌زاده نیازى، به پدیدآورندگان آثار هنرى و ادبى برجسته تعلق مى‌گرفت. تئاتر دولتى آکادمى ازبکستان هم به نام اوست.منابع:F. Karamatov, Hamza Hakimzade Niyazi i Uzbekskaya muzika (in Cyrillic), Tashkent 1959; P. Khalilov, SSSRI Khalqlari adabiyyati (in Cyrillic), pt.2, 2nd ed., Baku 1979; M. Rahmanov, Hamza Hakimzada Niyazi va Uzbek Sovet teatri (in Cyrillic), Tashkent 1959; U.S. Sultanov, Khalq San'atkari (in Cyrillic), 2nd ed., Tashkent 1959.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

تلخیص از د. ازبکستان شوروی، باافزوده هایی از د.تاجیکی و د.آ

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده