حمزه بن عماره بربری
معرف

از غالیان قرن دوم

متن


حمزة‌ بن عُماره بَربَرى، از غالیان قرن دوم. از تاریخ تولد و وفات او اطلاعى در دست نیست. وى اهل مدینه بوده (اشعرى، ص ۳۲؛ نوبختى، ص ۲۷) و به بربر*، سرزمین قوم بربر در شمال سودان، نسبت داده شده است (مامقانى، ج ۲۴، ص ۲۴۶). در برخى منابع نام او را حمزة‌بن عماره یزیدى نیز آورده‌اند که تصحیف بربرى است (همان، ج ۲۴، ص ۲۵۱). او را بربرى یزیدى نیز خوانده‌اند (رجوع کنید به خویى، ج ۶، ص ۲۷۴). فرقه منسوب به حمزه بربرى را حمزویّه و حمزیّه نامیده‌اند که جزء اصناف غلات متقدم ذکر شده است (رجوع کنید به اشعرى، ص ۵۶ـ۵۷).به‌گفته نوبختى (ص ۲۶ـ۲۷)، حمزه در آغاز از غلات (رجوع کنید به غلوّ*) فرقه کَربیّه* (شاخه‌اى از کیسانیه) بود که اعتقاد داشتند محمدبن حنفیه، مهدى موعود است و نمرده، بلکه ناپدید شده است و مکان او مشخص نیست؛ گروهى دیگر از این فرقه قائل‌اند که وى در جبل رَضْوى ساکن است (بغدادى، ص ۲۷). حمزه بعدها از این فرقه جدا شد و قائل به الوهیت محمدبن حنفیه گردید و خود را امام و پیامبر خواند. امام صادق علیه‌السلام حمزه بربرى را به همراه مُغیرة‌بن سعید، بَیان (بنان)، صائِد، حارث شامى، عبداللّه‌بن عَمروبن حارث و ابوالخطّاب، از مصادیق «اَفّاکٍ اَثیم» (دروغ‌پرداز گنهکار) که شیطانها بر آنها فرود مى‌آیند (رجوع کنید به شعراء: ۲۲۲) برشمرده‌اند (کشى، ص۲۹۰ـ۲۹۱). همچنین طبق روایت دیگرى، امام صادق علیه‌السلام ضمن اشاره به کذابین دوران ائمه پیشین، حمزه بربرى را به عنوان کذاب زمان خویش لعن فرمود (همان، ص۳۰۰؛ علامه حلّى، ص ۳۴۲ـ۳۴۳). گفته‌اند که حمزه بربرى ادعا مى‌کرد امام محمدباقر علیه‌السلام هر شب به دیدار او مى‌آید، امام در رد این ادعا او را لعن کرد و دروغگو نامید. امام صادق علیه‌السلام نیز در انکار آن گفت شیطان ممکن است به هر صورتى بر انسان ظاهر گردد، ولى هرگز قادر نیست به‌صورت نبى یا وصىِ نبى تمثل یابد (رجوع کنید به کشى، همانجا؛ تفرشى، ج ۲، ص ۱۶۶ـ۱۶۷؛ شوشترى، ج ۴، ص ۴۲). در اعتقادات خاص حمزه آورده‌اند که ادعا مى‌کرد زمین را خواهد گشود و جهان از آن او خواهد شد. به او نسبت داده‌اند که محارم را حلال مى‌شمرد و بر این باور بود هرکه امام را بشناسد مى‌تواند هر کارى را انجام دهد و بر او هیچ گناهى نیست (رجوع کنید به اشعرى، ص ۳۴؛ نوبختى، ص ۲۸).گروهى از مردم مدینه و کوفه و نیز صائِد نَهْدى و بَیان‌بن سمعان نهدى، رهبر فرقه بیانیه*، از او پیروى کردند (نوبختى، همانجا). پیروان حمزه قائل به رجعت حمزه و ارواح گذشتگان بودند و درباره بازگشت محمدبن حنفیه بعد از غیبت و نیز تأویل معاد، با کربیّه هم‌عقیده بودند (اشعرى، همانجا). همچنین مُخَمِّسه*، فرقه غالى معتقد به الوهیت پنج تن* علیهم‌السلام که بسیارى از سران غلات را حامل روح الهى مى‌دانستند، حمزة‌بن عماره بربرى را نیز از این حاملان مى‌شمردند (همان، ص ۵۷).شیخ‌محمدتقى شوشترى (ج ۴، ص ۴۳) احتمال داده است که حمزة‌بن عماره جُعفى ــکه شیخ‌طوسى، بنابر مبناى خاص خود در رجال (ص ۱۹۱) او را از اصحاب امام صادق علیه‌السلام به‌شمار آورده است ــ همان حمزه بربرى باشد.منابع: سعدبن عبداللّه اشعرى، کتاب المقالات و الفرق، چاپ محمدجواد مشکور، تهران ۱۳۴۱ش؛ عبدالقاهربن طاهر بغدادى، الفرق بین الفرق، چاپ محمد محیى‌الدین عبدالحمید، بیروت: دارالکتب العلمیة، ]بى‌تا.[؛ مصطفى‌بن حسین تفرشى، نقدالرجال، بیروت ۱۴۱۹/۱۹۹۹؛ خویى؛ شوشترى؛ محمدبن حسن طوسى، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم ۱۴۱۵؛ حسن‌بن یوسف علامه حلّى، خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال، چاپ جواد قیومى اصفهانى، ]قم[ ۱۴۱۷؛ محمدبن عمر کشى، اختیار معرفة الرجال، ]تلخیص [محمدبن حسن طوسى، چاپ حسن مصطفوى، مشهد ۱۳۴۸ش؛ عبداللّه مامقانى، تنقیح المقال فى علم الرجال، چاپ محیى‌الدین مامقانى، قم ۱۴۲۳ـ ؛ حسن‌بن موسى نوبختى، فرق‌الشیعة، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف ۱۳۵۵/۱۹۳۶.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شهناز شایان فر

حوزه موضوعی

کلام و فرق

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده