حمزاوی محمودبن محمد نسیب فقیه
معرف
مفسر و عالم حنفى قرن سیزدهم
متن
حَمزاوى، محمودبن محمد نَسیب، فقیه، مفسر و عالم حنفى قرن سیزدهم. بنى‌حمزه از خاندانهاى علمى حنفى‌مذهب در سرزمین شام‌اند که عالمان برجسته‌اى از میان آنها برخاسته‌اند. اسلاف این خاندان ساکن حرّان* بودند که به دمشق مهاجرت کردند و در آن دیار منصب «نقابة‌الاشراف» (رجوع کنید به رفیعى، ص 13ـ50) را برعهده گرفتند که تا چند نسل تداوم یافت. نسب آنان به اسماعیل اعرج، فرزند امام جعفر صادق علیه‌السلام، مى‌رسد (رجوع کنید به محبّى، ج 2، ص 105؛ بستانى، ذیل «حمزة ـ بنوحمزة»؛ تیمور، ص 249ـ250؛ نیز رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذیل "Hamza al-Harrani").محمود حمزاوى در 1234 یا 1236 در دمشق به دنیا آمد. مقدمات علوم را نزد پدرش آموخت، سپس فقه و اصول و تفسیر و حدیث و علوم دیگر را از کسانى چون سعید حلبى، عبدالرحمان کزبرى*، حامد عطار، حسن شَطّى و عمرآمدى فراگرفت (بیطار، ج 3، ص 1468، 1475؛ بغدادى، ج 2، ستون 420؛ تیمور، ص 249؛ شطى، ص 320).حمزاوى در 24 سالگى به مناصب قضایى رسید و در 1266 به عضویت مجلس بزرگ ایالتى دمشق (المجلس‌الکبیر) برگزیده شد. وى مدیریت اوقاف شام و ریاست امور املاک و اراضى عمومى را نیز برعهده داشت. او در 1284 مفتى شام شد و تا آخر عمر در این سمت باقى‌ماند. در حادثه سال 1276/ 1860 ــکه بر اثر اختلافات مذهبى، بسیارى از محله‌هاى مسیحى‌نشین و کلیساها در دمشق تخریب شدندــ حمزاوى به حمایت از آسیب‌دیدگان و رفع نیازهاى آنان پرداخت و از این‌رو، ناپلئون سوم، امپراتور فرانسه، از او قدردانى کرد (بیطار، ج 3، ص 1468ـ 1473؛ کردعلى، ج 3، ص 73ـ93).حمزاوى را فقیهى متبحر، مفسرى آگاه، ادیبى توانا، خوشنویسى چیره، و متواضع و پرکار وصف کرده‌اند. او در 1305 در دمشق درگذشت و در مقبره دَحْداح دفن شد (رجوع کنید به بیطار، ج 3، ص 1476؛ تیمور، ص 248ـ249).حمزاوى کتابهاى بسیارى در فقه و اصول و تفسیر نگاشت. مهم‌ترین کتابهاى او عبارت‌اند از: تفسیر دُرّالاسرار، که آن را به سلطان عبدالمجید عثمانى تقدیم کرد؛ دلیل الکُمَّل الى الکلام المهمل، در علم لغت؛ آثار متعدد فقهى، مانند الطریقة‌الواضحة الى‌البیّنة‌الراجحة، الفرائدالبهیّة فى القواعدالفقهیّة، قواعدالاوقاف، کتاب فتوایىِ الفتاوى‌المحمودیة، فقه منظوم با نام غریب‌الفتاوى و رساله‌هاى فقهى متعدد، که همه این آثار فقهى چاپ شده‌اند؛ الکواکب الزاهرة فى‌الاحادیث المتواترة، در حدیث؛ دو اثر کلامى العقیدة‌الاسلامیة و بغیة‌الطالب؛ و دیوان شعر. وى همچنین شمارى از آثار فقهى و اصولى را به نظم درآورده است، که از آن جمله‌اند: الجامع‌الصغیر* شیبانى و مِرْقاة‌الاصول ملاخسرو (براى این آثار و آثار دیگر رجوع کنید به بیطار، ج 3، ص 1473ـ1474؛ بغدادى، ج 1، ستون 300، 324؛ تیمور، ص 248؛ زرکلى، ج 7، ص 185).منابع: بطرس بستانى، کتاب دائرة‌المعارف: قاموس عام لکل فن و مطلب، بیروت 1876ـ1900، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1ـ2، در حاجى‌خلیفه، ج 5ـ6؛ عبدالرزاق‌بن حسن بیطار، حلیة‌البشر فى تاریخ القرن الثالث عشر، چاپ محمد بهجة بیطار، بیروت 1413/ 1993؛ احمد تیمور، اعلام الفکر الاسلامى فى العصر الحدیث: تراجم نخبة من رجالات العلم و الادب و الدّین و الاصلاح فى مصر و الشام و العراق و الحجاز و تونس و الجزائر و المغرب، قاهره 1387/1967؛ على رفیعى، «پیدایش نقابة‌الاشراف در تاریخ اسلام»، در گنجینه شهاب: مجموعه رساله‌ها و مقاله‌هاى علمى در پاسداشت حضرت آیت‌اللّه العظمى مرعشى نجفى ره، زیرنظر محمود مرعشى‌نجفى، دفتر2، قم: کتابخانه آیت‌اللّه العظمى مرعشى نجفى، 1380ش؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1986؛ محمد جمیل شطى، اعیان دمشق فى القرن الثالث عشر و نصف القرن الرابع عشر: 1201ـ1350ه ، ]دمشق[ 1972؛ محمد کردعلى، خطط الشام، بیروت 1389ـ1392/ 1969ـ1972؛ محمدامین‌بن فضل‌اللّه محبّى، خلاصة‌الاثر فى اعیان القرن الحادى عشر، بیروت: دارصادر، ]بى‌تا.[؛EI2, s.v. "Hamza al-Harrani" (by N. Elisseeff).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان
حوزه موضوعی

فقه وحقوق

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده