حمدی پاچه چی احمد حمدی بن عبدالوهاب رشدی پاچه چی
معرف
دولتمردى از خانواده پاچه‌چى وابسته به عشیره عبده از عشایر شَمَّر*
متن
حمدى پاچه‌چى، احمد حمدى‌بن عبدالوهاب رشدى پاچه‌چى، دولتمردى از خانواده پاچه‌چى وابسته به عشیره عبده از عشایر شَمَّر*. این خانواده از قرن یازدهم تا سیزدهم از شمال نجد در عربستان مهاجرت کردند و در منطقه جزیره در مغرب شهر موصل (در شمال عراق) مستقر گردیدند. جد بزرگ این خانواده، امین، به دلیل عضویت در سپاه عثمانى «سپاهى» لقب گرفت و در نیمه اول قرن دوازدهم در موصل ساکن شد (فهد مسلّم الفجر، ص22؛ عدنان پاچه‌چى،ص12). عثمان نوه امین سپاهى‌با خاندان معروفى از اهالى موصل مشهور به آل‌الکَلَبْدون (آل‌گلابدون، خانواده پارچه‌چى)، از تجار معروف پارچه وصلت کرد (عدنان پاچه‌چى، ص 13)، در پى آشفتگى اوضاع در موصل، حاجى‌بکربن عمر پارچه‌چى با فرزندان خواهرش، یعنى فرزندان عثمان‌بیگ سپاهى، به بغداد مهاجرت کرد و در آنجا به خانواده پاچه‌چى معروف شدند و تجارت آنان رونق گرفت (همان، ص 12ـ13).حمدى پاچه‌چى در 1303 در بغداد به دنیا آمد. پدرش حاکم استان حُدیده* در یمن و استان المُنتَفَق در عراق بود و در 1327 در استانبول درگذشت. حمدى پس از پایان تحصیلات متوسطه در بغداد، در 1323 به استانبول رفت و در مدرسه عالى مدیریتى به نام مُلکیّه شاهانیه، در 1326 تحصیل کرد. در همان سال، در استاندارى بغداد استخدام شد و هم زمان در مدرسه حقوق بغداد به تدریس مشغول گشت. او در ربیع‌الاول 1331 به معاونت فرماندارى کاظمین منصوب شد (بصرى، ص 202).حمدى پاچه‌چى پس از آن به جمعیت سیاسى و مخفى «العهد» پیوست که گرایشهاى ملى‌گرایانه عربى داشت. وى همچنین در پایه‌ریزى و حمایت مالى باشگاه علمى ملى (النادى العلمى الوطنى) که در 1330 تأسیس شد، مشارکت کرد (همانجا؛ عدنان پاچه‌چى، ص 22؛ نظمى، ص 99، 139، پانویس 6). این باشگاه در ارتقاى سطح آگاهیهاى علمى و ادبى جوانان تحصیل‌کرده عراق و نیز در انسجام و تشکیل جریانات ملى نقش داشته است (عدنان پاچه‌چى، همانجا؛ فهد مسلّم الفجر، ص 35). پاچه‌چى در انقلاب مردمى شوال 1338 که به سرکردگى رهبران سیاسى و علماى شیعه نجف و کربلا در مخالفت با استعمار انگلیس برپا شد، نقش داشت (بصرى، همانجا). وى یکى از مؤسسان حزب ملى‌گراى عراق (حزب‌الوطنى العراقى) بود که در 1301ش/ 1922 تأسیس شد و گرایشهاى ضداستعمارى داشت (علیوى، ص 54ـ55). حزب ملى‌گراى عراق به همراه حزب «النهضة» در اولین سالگرد تاج‌گذارى فیصل اول در 31 مرداد 1301/ 23 اوت 1922، در بغداد تظاهرات ضد انگلیسى برپا کردند. در واکنش، سر پرسى کاکس، حکمران انگلیسى عراق، انحلال این دو حزب را اعلام کرد و دستور داد رهبران آنها را دستگیر و به جزیره ایرانى هنگام، در خلیج‌فارس، تبعید کنند. حمدى پاچه‌چى به همراه محمدمهدى البصیر، جعفر ابوالتِمّن و عبدالغفور البدرى، از رهبران حزب ملى‌گراى عراق، از جمله تبعیدشدگان بودند (شمرانى، ص 161؛ بصرى، همانجا؛ عدنان پاچه‌چى، ص 44).حمدى با تلاش خانواده‌اش و برخى از ملى‌گرایان عراقى، در 1302ش/ آوریل 1923 از تبعید بازگشت (عدنان پاچه‌چى؛ بصرى، همانجاها). او در اولین دوره مجلس عراق که از 25 تیر 1304/ 16 ژوئیه 1925 آغاز شد، به نمایندگى بغداد انتخاب گردید و در مجلس دوم (1307ـ1309ش/ 1928ـ1930) عضویتش تجدید شد (بصرى، همانجا). در کابینه دوم عبدالمحسن السعدون که در 5 تیر 1304/ 26 ژوئن 1925 تشکیل شد، حمدى به وزارت اوقاف منصوب شد و تا استعفاى این کابینه در 29 آبان 1305/ 21 نوامبر 1926، این منصب را برعهده داشت (سلیم حسنى، ص 307؛ عبدالرزاق حسنى، ج 7، ص 3). همچنین وى از 31 اردیبهشت 1305/ 22 مه 1926 براى مدتى به سرپرستى وزارت دفاع انتخاب گردید (عبدالرزاق حسنى، ج 2، ص 21ـ22). در سالهاى 1314ش/ 1935، 1316ش/ 1937 و 1318ش/ 1939 براى سومین و چهارمین و پنجمین‌بار به نمایندگى بغداد وارد مجلس شد و در 1318ش/ نوامبر 1939 نیز به عنوان رئیس اتاق کشاورزى بغداد برگزیده گردید (بصرى، همانجا). وى از اواسط بهمن 1319 تا 12 فروردین 1320/ اوایل فوریه ـ اول آوریل 1941 وزیر امور اجتماعى در کابینه طه‌الهاشمى بود (همانجا؛ عبدالرزاق حسنى، ج 5، ص 185) و در اواسط آبان 1320/ اوایل نوامبر 1941 رئیس مجلس شد و در دو دوره دیگر تا 1322ش/1943 رئیس مجلس عراق بود (سلیم حسنى، همانجا؛ بصرى، ص 202ـ203). پس از آن، براى مدت کوتاهى در 1322ش/ 1943، به عنوان وزیر اقتصاد فعالیت مى‌کرد. وى در 1324ش/ مه 1945 نماینده مجلس سناى عراق بود (بصرى، ص 203).در 13 خرداد 1323/ 3 ژوئن 1944، شاهزاده عبدالاِله نایب‌السلطنه عراق، حمدى پاچه‌چى را مأمور تشکیل کابینه کرد (اسماعیل احمد یاغى، ص 56؛ حمیدى، ص140). کابینه اول حمدى پاچه‌چى به دلیل اختلاف با تحسین على، وزیر دفاع، در 6 شهریور/ 8 اوت همان سال منحل شد. علت اصلى اختلافات این دو مخالفت تحسین على با توصیه‌هاى مقامات نظامى انگلیس، مبنى بر انحلال دو لشکر از چهار لشکر عراق بود (عبدالرزاق حسنى، ج 6، ص 201ـ204؛ حمیدى، ص 141ـ 142). این امر به اختلاف میان وزیر دفاع و سه تن از وزرا منجر شد. در نهایت، پاچه‌چى استعفا داد و کابینه خود را منحل اعلام کرد (سلیم حسنى، ص 308؛ حمیدى، ص 142). شاهزاده عبدالاله فرداى همان روز دوباره پاچه‌چى را مسئول تشکیل کابینه جدید کرد. کابینه دوم پاچه‌چى، که به جز تحسین على شامل وزراى کابینه اول بود، هجده ماه بر مسند قدرت بود (عبدالرزاق حسنى، ج 6، ص 205ـ206؛ حمیدى، همانجا).حمدى پاچه‌چى در پى اعطاى آزادى به مخالفان، آزاد کردن زندانیان سیاسى و رفع سانسور از مطبوعات بود. این اقدامات به منظور اجراى اهداف اصلاح‌طلبانه شاهزاده عبدالاله صورت مى‌گرفت. اولین اقدام کابینه پاچه‌چى در این زمینه، اصلاحات ارضى بود (ترایپ، ص 112ـ114؛ الیوت، ص 52). یکى از مهم‌ترین تحولات در عرصه سیاست خارجى عراق در دوران نخست‌وزیرى حمدى پاچه‌چى برقرارى مناسبات با اتحاد جماهیر شوروى بود. قرارگرفتن اتحاد جماهیر شوروى در جبهه متفقین در جنگ جهانى دوم (1939ـ1945)، باعث شد که حکومت پاچه‌چى، تحت تأثیر انگلیسیها، به برقرارى مناسبات با شوروى گرایش پیدا کند (حمیدى، ص 142ـ143؛ عبدالرزاق حسنى، ج 6، ص 216؛ اسماعیل احمد یاغى، ص 61). اهتمام وى به وحدت جهان عرب و تلاش او براى تصویب میثاق اتحادیه عرب، نقش مؤثرى در تأسیس این اتحادیه داشت (حمیدى، ص 145؛ عبدالرزاق حسنى، ج 6، ص 217ـ220؛ بصرى، همانجا). وى به این منظور، در پى یکى کردن واحد پول کشورهاى عربى بود که به نتیجه نرسید (بصرى، ص 203ـ204) از مهم‌ترین تحولات داخلى در زمان نخست‌وزیرى پاچه‌چى، شورش کردها در شمال عراق به رهبرى ملامصطفى بارزانى بود که دولت پاچه‌چى این شورش را سرکوب کرد (عبدالرزاق حسنى، ج 6، ص 285ـ286، 296ـ297؛ ترایپ، ص 113).اظهارات شاهزاده عبدالاله مبنى بر لزوم تصدى مناصب مهم حکومتى از سوى نخبگان جوان و همچنین افزایش انتقادات نمایندگان مجلس از دولت پاچه‌چى، باعث شد وى در 9 بهمن 1324/ 29 ژانویه 1946 استعفا دهد (سلیم حسنى، ص 309ـ 311؛ عبدالرزاق حسنى، ج 6، ص 315ـ316). پاچه‌چى پس از آن در 8 بهمن 1326/ 29 ژانویه 1948، در دولت سیدمحمدصدر به وزارت خارجه منصوب شد (اسود، ج 3، ص 75؛ بصرى، ص 203)، اما در پى بیمارى و کهولت سن در 7 فروردین 1327/ 27 مارس 1948 و در همین سمت، در بغداد درگذشت (بصرى، همانجا؛ عبدالرزاق حسنى، ج 6، ص 287).منابع: اسماعیل احمد یاغى، تطور الحرکة الوطنیة العراقیة: 1941ـ 1952، بغداد1979؛ عبدالرزاق محمد اسود، موسوعة العراق السیاسیة، بیروت 1986؛ میر بصرى، اعلام السیاسة فى العراق الحدیث، لندن 1987؛ سلیم حسنى، رؤساءالعراق: 1920ـ1958م ، دراسة فى اتجاهات الحکم، لندن 1413/1992؛ عبدالرزاق حسنى، تاریخ الوزارات العراقیة، صیدا 1380ـ1388؛ جعفر عباس حمیدى، التطورات السیاسیة فى العراق: 1941ـ 1953، نجف 1396/1976؛ على‌محمد شمرانى، صراع الاضداد: المعارضة العراقیة بعد حرب الخلیج، لندن 2003؛ عدنان پاچه‌چى، مزاحم الباجه‌جى: سیرة سیاسیة، لندن 1989؛ هادى حسن علیوى، الاحزاب السیاسیة فى العراق: السریة و العلنیة، بیروت 2001؛ فهد مسلّم الفجر، مزاحم الباچه‌چى و دوره فى‌السیاسة العراقیة: 1890ـ 1933، بیروت 1425/2004؛ جمال عمرنظمى، الجذور السیاسیة و الفکریة و الاجتماعیة للحرکة القومیة العربیة (الاستقلالیة) فى العراق، بیروت 1986؛Matthew Elliot, ‘Independent Iraq’: the monarchy and British influence, 1941-58, London 1996; Charles Tripp, A history of Iraq, Cambridge 2002.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

صبری انوشه

حوزه موضوعی

اسلام معاصر

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده