حمدالله مستوفی
معرف
مورخ، جغرافیانویس و شاعر سده هشتم
متن
حمداللّه مستوفى، مورخ، جغرافیانویس و شاعر سده هشتم. در برخى نسخه‌هاى خطىِ تاریخ گزیده، نام وى حُمَد آمده، اما حمداللّه مشهور و متداول است (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، 1362ش الف، مقدمه نوائى، ص یا) و در ذیل تاریخ گزیده تألیف زین‌الدین‌بن حمداللّه مستوفى (ص 25) نیز همین نام ذکر شده است. حمداللّه مستوفى در حدود سال 680 در قزوین به دنیا آمد (رجوع کنید به اقبال آشتیانى، ص 523). وى از خانواده مستوفیان شیعه مذهب قزوین بود که در اصل عرب بودند و نسبشان به حرّبن یزید ریاحى* مى‌رسید. آنان از زمان معتصم (حک : 218ـ227) تا زمان قادر عباسى (حک : 381ـ422) بیشتر اوقات والى قزوین بودند و بعد از آن به شغل استیفا منصوب و به مستوفى معروف شدند (حمداللّه مستوفى، 1362ش الف، ص 811ـ812، مقدمه نوائى، ص ه ). جدّ دوم وى، امین‌الدین نصر، مستوفى عراق بود (براون، ج 3، ص 87). پدر حمداللّه در پایان عمر از خدمات دولتى کناره گرفت (حمداللّه مستوفى، 1362ش الف، همان مقدمه، ص ح). سه برادر حمداللّه نیز مشاغل حکومتى داشتند (همان، ص 812، مقدمه نوائى، ص ط) و پسر او، زین‌الدین، ذیلى بر تاریخ گزیده نوشته است.اطلاعات راجع به حمداللّه مستوفى منحصر به نوشته‌هاى خود اوست. وى از جوانى به خدمات دولتى اشتغال داشت و چند بار «جامع‌الحساب ممالک» نوشت (همو، 1362ش ب، ص 27). او به تبریز، بغداد، شیراز و اصفهان سفر کرد و مدتى در بغداد «تقدیر اموال» (تقریر اموال) برعهده او بود. پس از کشته شدن سعدالدین ساوجى* در سال 711 و استقلال رشیدالدین فضل‌اللّه همدانى* در کار وزارت، حمداللّه از جانب رشیدالدین به حکومت و استیفاى قزوین، ابهر، زنجان و منطقه طارم علیا و طارم سُفلا منصوب شد (همو، 1362ش الف، ص 598، مقدمه نوائى، ص ط ـ ى؛ همو، 1362ش ب، ص 29). ظاهراً وى از مشاغل دیوانى یا از اموال موروثى، املاک بسیارى داشته، چنان‌که در طومار تقسیم‌نامه آب باغهاى قزوین از وى نام برده شده است (همو، 1362ش الف، همان مقدمه، ص ى). پس از کشته شدن خواجه‌رشیدالدین در 718، حمداللّه مستوفى از ملازمان پسر وى، غیاث‌الدین محمد، شد. از تاریخ کشته شدن غیاث‌الدین در 736 به بعد، از احوال حمداللّه مستوفى اطلاعى در دست نیست. او یقینآ بعد از سال 744، که ذیل ظفرنامه را نوشته، درگذشته (همو، 1377ش، پیشگفتار نصراللّه رستگار، ص سه) و به نوشته اقبال‌آشتیانى (همانجا)، در 750 درگذشته است. آرامگاه حمداللّه، معروف به گنبددراز، که یکى از بناهاى عهد مغول است، همچنان در قزوین باقى است. این آرامگاه یک بار در 1310ش و بار دیگر در 1319ش تعمیر شد (گلریز، ج 2، ص 162).حمداللّه مستوفى از جوانى در دستگاه خواجه رشیدالدین فضل‌اللّه همدانى بود و با دانشمندان مصاحبت داشت (براون، همانجا؛ گلریز، ج 2، ص 161) و به‌ویژه از خواجه رشیدالدین بهره بسیارى برد و هر چند، به گفته خودش در تاریخ گزیده (ص 2ـ3)، فن تاریخ کار او نبود، ولى ارتباطش با رشیدالدین سبب شد به تألیف آثار تاریخى بپردازد.از آثار حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده*، ظفرنامه*، ذیل ظفرنامه (هر سه در تاریخ) و نزهة‌القلوب* (در جغرافیا) در دست است. بغدادى نیز در هدیة‌العارفین (ج 1، ستون110)، کتابى به‌نام مفاخرالتواریخ (مواخرالتواریخ) را به او نسبت داده است (رجوع کنید به گلریز، همانجا). نخستین کار علمى حمداللّه مستوفى، تصحیح شاهنامه و مقابله نسخه‌هاى متعدد آن، به مدت شش سال، بود. پس از آن به سرودن ظفرنامه پرداخت. حمداللّه مستوفى غیر از ظفرنامه اشعار دیگرى نیز دارد که در آثار دیگرش آمده است (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، 1362ش الف، ص 4، 16؛ همو، 1362ش ب، ص 37، 78). خواندمیر نیز اشعارى از او نقل کرده است (رجوع کنید به ج 3، ص 192ـ193).منابع: عباس اقبال آشتیانى، تاریخ مغول: از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیمورى، تهران 1364ش؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى‌خلیفه، ج 5؛ حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1362ش الف؛ همو، ظفرنامه، به‌انضمام شاهنامه ابوالقاسم فردوسى، چاپ عکسى از نسخه خطى مورخ 807 هجرى در کتابخانه بریتانیا، ش 2833 Or.، تهران 1377ش؛ همو، کتاب نزهة‌القلوب، چاپ گى‌لسترنج، لیدن 1915، چاپ افست تهران 1362ش ب؛ خواندمیر؛ زین‌الدین‌بن حمداللّه مستوفى، ذیل تاریخ گزیده، چاپ ایرج افشار، تهران 1372ش؛ محمدعلى گلریز، مینودر، یا، باب‌الجنه قزوین، ]قزوین [1368ش؛Edward Granville Browne, A literary history of Persia, vol.3. Cambridge 1928.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فهیمه علی بیگی

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده