حمدالله آماسی (شیخ حمدالله)
معرف
از استادان هفت‌گانه خوشنویسى ترک و از واضعان قواعد خط نسخ در سده نهم و دهم
متن
حمداللّه آماسى (شیخ حمداللّه)، از استادان هفت‌گانه خوشنویسى ترک و از واضعان قواعد خط نسخ در سده نهم و دهم. به نوشته مستقیم‌زاده (ص 185)، او در 840 در آماسیه* به دنیا آمد؛ (قس رادو، ص 95، که سال ولادتش را بین سالهاى 830 تا 833 دانسته است). پدرش، مصطفى‌دَده، شیخِ سهروردیه و منسوب به خاندان سارى قاضى‌زاده، به روایتى از بخارا به آماسیه مهاجرت کرده بود (رادو، ص90، 95؛ مستقیم‌زاده، همانجا). حمداللّه مراتب سیر و سلوک را نزد پدرش، علوم دینى را نزد خطیبى به نام قاسم افندى، و خط را از یکى از خطاطان مشهور آن دوره به نام خیرالدین مرعشى (متوفى 876) آموخت و در اقلام سته اجازه گرفت (رادو، ص 95؛ بیانى، ج 4، ص 1064). در دوره اقامتش در آماسیه، استاد خط شاهزاده بایزید* شد و کتابهایى براى کتابخانه وى استنساخ کرد (د. ا. د. ترک، ذیل «حمداللّه افندى، شیخ»).حمداللّه با دختر جلال‌الدین آماسى، دایى خود که از خطاطان مشهور بود، ازدواج کرد (رادو، همانجا).هنگامى که بایزید دوم به سلطنت رسید، حمداللّه معلمِ منشیان و ملازمان دربار گردید و «مشق‌خانه»اى در ادرنه‌سراى و آرپالقِ* دو روستا در ناحیه اُسکُدارِ استانبول، در اختیار وى قرار داده شد (همان، ص 96). زیباترین آثار او، با رقم «کاتب‌السلطان بایزید»، در این دوران نوشته شده است. پس از مرگ بایزید دوم در 918، حمداللّه هشت سال منزوى شد و مجدداً در دوره سلطان سلیم اول (حک : 918ـ926) به تربیت شاگردان و راهنمایى مریدان پرداخت. وى در زمان سلیمان قانونى (حک : 926ـ974)، به علت پیرى، درخواست سلطان را براى کتابت قرآن نپذیرفت و چند ماه بعد، در 86 سالگى، درگذشت. مستقیم‌زاده (ص 186) بیتى با مادّه تاریخ «ضیف‌اله» (926) براى وفاتش سروده است (قس زین‌الدین، ص 331، پانویس؛ رادو، همانجا).حمداللّه را، طبق وصیتش، در قبرستان قَرَجه احمد در اسکدار و نزدیک مزار على‌بن یحیى‌الصوفى، خوشنویس نامى، به خاک سپردند و چون بسیارى از خطاطان مشهور در این مکان دفن شده‌اند، این مکان «شیخ صُفّه‌سى» (صُفه شیخ) خوانده شده است (د. ا. د. ترک، همانجا).شیخ حمداللّه در مسیر تطور و تعالىِ اقلامِ سته نقش مؤثرى داشت و آثار او گواه این توفیق است. زندگى هنرى او به دو دوره تقسیم مى‌شود: خطاطى به شیوه یاقوتِ مستعصمى* در آماسیه، و خطاطى به سبکى جدید در استانبول (رادو، ص 97). حمداللّه را واضع قواعد خط نسخ* ترک (فتونى، ص 32) و از استادان برجسته ثلث‌نویسى (رجوع کنید به ثلث*، خط) دانسته‌اند. او در تناسب فواصل حروف و ضخامت آنها و نیز طرز قرارگرفتن کلمات، سامان جدیدى پدید آورد و بر زیبایى خط ثلث و نسخ افزود و بدین ترتیب در شیوه یاقوت، اعتدال و توازنى ایجاد کرد (رادو، ص 97؛ نیز رجوع کنید به شریفى، ص 142، 319). وى عموماً در یک قطعه، از خط ثلث و نسخ، توأمان، استفاده مى‌کرد (رجوع کنید به رادو، ص 94) و خط مُحَقَّق* را در نوشتن بسمله و خط رقعه* را، با اسمِ «خط اجازه»، در «انجامه»هاى آثار خطاطان و نیز در اجازه‌نامه‌ها به کارمى‌برد (د. ا. د. ترک، همانجا).او شاگردان بسیارى تربیت کرد، از جمله پسرش مصطفى‌دده معروف به شیخ‌زاده، دامادشِ شکراللّه خلیفه، و بسیارى دیگر از اعضاى خانواده‌اش، و نیز احمد قره‌حصارى* (رادو، ص 98؛ >فرهنگ هنر<، ذیل «حمداللّه، شیخ»). حمداللّه آماسى شیخ اول، درویش‌على شیخ دوم و حافظ عثمان* شیخ سوم در خطاطى دانسته شده‌اند (بهنسى، ذیل «الشیخ الخطّاط»). همچنین شیخ حمداللّه به همراه پسرش مصطفى‌دده، دایى او جمال، محیى‌الدین پسر جلال‌الدین آماسى، ملااحمد قره‌حصارى، عبداللّه آماسى، و ابراهیم شربتچى‌زاده، هفت استاد برجسته خوشنویسى ترک‌اند (مصطفى‌عالى‌افندى، ص 24).آثار وى را حدود 47 مصحف و حدود هزار قطعه، مشتمل بر سوره‌هاى انعام، کهف، نبأ و نیز مجموعه اوراد و اذکار و طومار و قطعه و مرقع دانسته‌اند که از آن میان حدود سى قرآن، پنجاه نمونه از سوره انعام، 121 مرقع و قطعه، هشت کتاب در طب و حدیث، و شش مجموعه دعا باقى‌مانده که یا انجامه آنها به امضاى شیخ حمداللّه است یا خطاطى آنها به وى منسوب است (شیمل، ص 108؛ لینگز، ص 55 و تصویر 29 و 30؛ فتونى، ص 33، تصویر 22؛ رادو، ص 98). خطاطى کتیبه ورودى و محراب مسجد بایزید نیز از کارهاى اوست (>فرهنگ هنر<، همانجا).منابع: عفیف بهنسى، معجم مصطلحات الخطّ العربىّ و الخطّاطین، بیروت 1995؛ مهدى بیانى، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران 1363ش؛ ناجى‌زین‌الدین، مصور الخط‌العربى، بیروت 1394/ 1974؛ محمد شریفى، اللوحات الخطیة فى الفن‌الاسلامى: المرکبة بخط الثلث‌الجلى، دمشق 1419/1998؛ آنه‌مارى شیمل، خوشنویسى و فرهنگ اسلامى، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد 1368ش؛ محسن فتونى، موسوعة الخط العربى و الزخرفة الاسلامیة، بیروت 2002؛ سلیمان سعدالدین مستقیم‌زاده، تحفه خطاطین، استانبول 1928؛ مصطفى عالى‌افندى، مناقب هنروران، استانبول 1926؛The Dictionary of art, ed. Jane Turner, NewYork: Grove, 1998, s.v. "Hamdullah, Seyh" (by Nabil Saidi); Martin Lings, The Quranic art of calligraphy and illumination, [London] 1976; Sevket Rado, Turk hattatlari, Istanbul [n.d.]; TDVIA, s.v. "Hamdullah Efendi, Seyh" (by Muhittin Serin).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سوسن فرهنگی

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده