حمانی علی بن محمد علوی کوفی
معرف
از شاعران بزرگ شیعه و مهتر و نقیب (سرپرست) بنى‌هاشم در سده سوم
متن
حِمّانى، على‌بن محمد علوى کوفى، از شاعران بزرگ شیعه و مهتر و نقیب (سرپرست) بنى‌هاشم در سده سوم. وى از دودمان زید شهید، فرزند امام زین‌العابدین علیه‌السلام، بود؛ از این‌رو، شرح‌حال او در کتابهاى اَنساب و در ذکر اَعقاب زید شهید آمده است (براى نمونه رجوع کنید به عمرى، ص 185؛ مخزومى، ص 40؛ عصامى‌مکى، ج 4، ص 124). حمّانى، خود، پدر و اجدادش را تا ابوطالب علیه‌السلام شاعر مى‌دانست (رجوع کنید به حسنى‌صنعانى، ج 2، ص 429؛ صدر، ص 216). پدرش، محمد، خطیب و شاعر و ملقب به دیباجه بود و پس از شورش بر بنى‌عباس به خراسان تبعید شد و در همانجا درگذشت و خانواده وى به کوفه منتقل شدند (رجوع کنید به صفدى، ج 2، ص 295ـ296؛ عصامى‌مکى، همانجا؛ شوقى‌ضیف، ص 392). دلیل نامیده شدن على‌بن محمد به حمّانى، سکونت خانواده وى در میان بنى‌حمّان در کوفه بوده است (رجوع کنید به مسعودى، ج 7، ص 336؛ سمعانى، ج 2، ص 257). در پاره‌اى منابع نام وى، به تصحیف، جمانى ذکر شده است (قزوینى، ج 4، ص 161). کنیه‌اش را ابوالحسن (عمرى، همانجا؛ ابن‌شهرآشوب، 1353، ص 138؛ قس بکرى، ج 1، ص 439؛ امینى، ج 3، ص 57، که کنیه‌اش را ابوالحسین آورده‌اند) و شهرتش را اَفْوَه (گشاده دهان) نوشته‌اند (رجوع کنید به ابن‌شهرآشوب، 1353، همانجا؛ یاقوت حموى، 1993، ج 5، ص 2311).حمّانى افزون بر شاعرى (رجوع کنید به ادامه مقاله) خطابه، اِفتاء، تدریس و نقابت هاشمیان را نیز برعهده داشت. در آن دوران به وى زبان شیعه مى‌گفتند (رجوع کنید به مسعودى، ج 7، ص 338؛ امینى، ج 3، ص 58ـ59؛ قس مرزبانى، ص 427، که به نقل از جبله کوفى، حمّانى را در نحو و لغت ضعیف دانسته است، ولى خود مرزبانى ایراد نحوى را که بر شعر حمّانى گرفته‌اند وارد ندانسته و به آن پاسخ داده است). حمّانى یک بار در خلافت متوکل عباسى (حک : 232ـ247)، به علت سعایت و بدگویى مخالفانش، به دربار فراخوانده شد، ولى به دستور متوکل آزاد گردید (رجوع کنید به شوقى‌ضیف، ص 392ـ393) و دوبار نیز به دستور موفق عباسى (متوفى 278) زندانى شد (رجوع کنید به مسعودى، ج 7، ص 339؛ امینى، ج 3، ص 60) و در آنجا حبسیه‌اى سرود که به گفته مسعودى (ج 7، ص 252) بى‌نظیر بوده است. سال درگذشت حمّانى را 245 (بغدادى، ج 1، ستون 673؛ کحّاله، ج 7، ص 188)، 270 پس از خروج از زندان، یا 301 (عمرى، همانجا؛ امینى، ج 3، ص 68) دانسته و 301 را ترجیح داده‌اند، زیرا حمّانى درباره اوضاع ناگوار بنى‌طاهر قطعه شعرى سروده (رجوع کنید به حسنى صنعانى، ج 2، ص 430ـ431؛ امینى، ج 3، ص 63ـ 64؛ نیز رجوع کنید به حمّانى، ص 203) و انقراض حکومت بنى‌طاهر در 300 بوده است (رجوع کنید به امینى، ج 3، ص 68)، ولى مسعودى (ج 7، ص 342) و ابن‌اثیر (ج 7، ص 273) 260 را سال درگذشت حمّانى گفته‌اند.جایگاه بلند شاعرى حمّانى سبب شد تا امام هادى علیه‌السلام در پاسخ متوکل عباسى که از «اَشْعرِ شاعران» پرسیده بود، نام حمّانى را بر زبان آورد و دلیل آن نیز یکى از سروده‌هاى حمّانى بوده است (رجوع کنید به جاحظ، ص 90ـ91؛ بیهقى، ج 1، ص 157ـ 158؛ طوسى، ص 287؛ ابن‌اسفندیار، ج 1، ص 224ـ 225). این موضوع از دیدگاه تاریخى و ادبیات شیعى بسیار ارزشمند است، تا آنجا که ابن‌شهرآشوب (متوفى 588؛ همانجا) از باب مبالغه نقل کرده که اگر خواندن شعرى در نماز جایز باشد آن شعر، سروده حمّانى است. یاقوت حموى (همانجا) پس از ستایش مقام علمى و ادبى محمدبن احمد حسینى (متوفى 322)، شاعر علوى، نقل کرده که در میان اولاد امام مجتبى علیه‌السلام کسى شبیه به او نیست مگر حمّانى. نیز از یاقوت حموى نقل شده که گفته است جایگاه ادبى حمّانى در میان علویان به سانِ جایگاه ابن‌معتز* (متوفى 296) در میان عباسیان است (رجوع کنید به حسنى‌صنعانى، ج 2، ص 429؛ صدر، همانجا)؛ از این‌رو، در جُنگها و مجموعه‌هاى ادبى از سروده‌هاى او شاهد آورده‌اند. محمدبن داود ظاهرى (متوفى 296 یا 297) در مجموعه ارزشمند خود 48 بیت از سروده‌هاى او را آورده است (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 315، 371، ج 2، ص 649ـ650). در دیگر مجموعه‌هاى ادبى نیز به اشعار حمّانى استشهاد شده است (براى نمونه رجوع کنید به قالى، ج 1، ص 177ـ178؛ خالدیان، ج 2، ص 204؛ ابن‌شجرى، ص 230). مضامین سروده‌هاى حمّانى مدح، فخر، مرثیه، تغزل و وصف است (رجوع کنید به مسعودى، ج 7، ص 340ـ 342؛ نویرى، ج 3، ص 188؛ شوقى‌ضیف، ص 394ـ 396). بخشى از سروده‌هاى او در پاسخ به اشعار على‌بن جَهْم* (متوفى 249)، شاعر دربار عباسى و از مخالفان اهل‌بیت علیهم‌السلام، است (براى نمونه رجوع کنید به مسعودى، ج 7، ص 251؛ شوقى‌ضیف، ص 393). حسن‌بن عبداللّه عسکرى (متوفى پس از 395) برخى سروده‌هاى حمّانى را بهترین سروده (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 339) یا از بهترین نمونه‌ها (رجوع کنید بهج 2، ص 50، 147) دانسته است. نویرى (متوفى 733؛ همانجا) نیز مدیحه حمّانى را در نوع خود کم‌نظیر خوانده است.برخى سروده‌هاى حمّانى با سروده‌هاى بشّاربن بُرد* (متوفى 167) سنجیده شده است (براى نمونه رجوع کنید به بشاربن برد، ص 16). متنبّى (متوفى 354)، شاعر بزرگ عرب، نیز به سروده‌هاى حمّانى نظر داشته و برخى مضامین او را در شعر خود آورده است (رجوع کنید به ابن‌وکیع، ص 107، 141ـ142، 208، 543). ثعالبى (1405، ص 411ـ412) در باب عجایب شعر و شاعران شش بیت از حمّانى آورده است. تنوع سروده‌هاى حمّانى را مى‌توان از گوناگونى استشهاد به اشعار او دریافت که براى نمونه به چند موضوع اشاره مى‌شود: ملل و نحل (رجوع کنید به نِشوان‌بن سعید حمیرى، ص 202)؛ مبحث امامت و اثبات ولایت حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام (مفید، ج 1، ص 19؛ ابن‌شهرآشوب، 1385ش، ج 3، ص 27، 212، 238؛ شوشترى، ج 2، ص 568)؛ وصف مکانها و سرزمینها (شابشتى، ص 237؛ یاقوت حموى، 1965، ذیل «خَوَرْنَق» و «کوقان»؛ شوقى‌ضیف، ص 396)؛ آرایه‌هاى ادبى (طیبى، ص 279ـ280؛ مدنى، ج 2، ص 332ـ333، ج 4، ص 92، 145ـ147)؛ روزگار جوانى و نکوهش پیرى (مبرد، ص 75؛ حصرى، ج 4، ص 41؛ زمخشرى، ج 3، ص 112)؛ تشبیهات و امثال (ثعالبى، 1985، ص 24ـ25، 280)؛ و خط و کتابت (صولى، ص 52؛ راغب اصفهانى، ج 1، ص 207).دیوان شعرى را از آثار حمّانى برشمرده‌اند (رجوع کنید به بغدادى؛ کحّاله، همانجاها) که گویا تا سده نهم موجود بوده است (رجوع کنید به ابن‌عِنَبه، ص 367).مسعودى (همانجا)، امین (ج 8 ، ص 316ـ317) و امینى (ج 3، ص 57ـ68) قطعاتى از سروده‌هاى حمّانى را در آثارشان آورده‌اند. نخستین‌بار، محمدحسین اعرجى، در 1394 اشعار برجاى‌مانده از حمّانى و برخى ابیات منسوب به او را، که بالغ بر چهارصد بیت است، در مجله المورد گردآورد (رجوع کنید به حمّانى، ص 201ـ218). این مجموعه، به طور مستقل، در 1377ش/ 1998 در بیروت به چاپ رسید. مزهر سودانى نیز سروده‌هاى حمّانى را، در مجله کلیّه الآداب، در بصره منتشر کرد (رجوع کنید به معجم‌الشعراء العباسیین، ص 139). مستدرکاتى از سروده‌هاى حمّانى را نورى حمودى قیسى در مجلة‌المجمع العلمى العراقى (ج 31، ش 2، جمادى‌الاولى 1400، ج 41، ش 1، 1410) و هلال ناجى در همان مجله (ج 32، ش 1 و 2، ربیع‌الاول 1401) به چاپ رساندند.منابع: ابن‌اثیر؛ ابن‌اسفندیار، تاریخ طبرستان، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران ?]1320ش[؛ ابن‌شجرى، کتاب‌الحماسة، حیدرآباد، دکن 1345؛ ابن‌شهرآشوب، کتاب معالم‌العلماء، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران 1353؛ همو، مناقب آل ابى‌طالب، چاپ یوسف بقاعى، قم 1385ش؛ ابن‌عنبه، عمدة‌الطالب فى انساب آل ابى‌طالب، چاپ مهدى رجایى، قم 1383ش؛ ابن‌وکیع، المُنصف فى نقدالشعر و بیان سرقات المتنبى و مشکل شعره، چاپ محمد رضوان دایه، دمشق 1402/1982؛ امین؛ عبدالحسین امینى، الغدیر فى الکتاب و السنة و الادب، ج 3، بیروت 1387/1967؛ بشاربن برد، المختار من شعر بشار، اختیار الخالدیین و شرحه لاسماعیل‌بن احمد تجیبى برقى، چاپ محمد بدرالدین علوى، قاهره 1425/2005؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى‌خلیفه، کشف‌الظنون، ج 5، بیروت 1410/1990؛ عبداللّه‌بن عبدالعزیز بکرى، سمط اللالى، چاپ عبدالعزیز میمنى، ]قاهره[ 1354/1936؛ ابراهیم‌بن محمد بیهقى، المحاسن و المساوى، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ?]1380/ 1961[؛ عبدالملک‌بن محمد ثعالبى، ثمار القلوب فى المضاف و المنسوب، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ] 1985[؛ همو، خاص‌الخاص، چاپ صادق نقوى، حیدرآباد، دکن 1405/1984؛ عمروبن بحر جاحظ، المحاسن و الاضداد، چاپ فوزى خلیل عطوى، بیروت 1969؛ یوسف‌بن یحیى حسنى صنعانى، نَسمَة السَّحَر بذکر مَن تشیّع و شعر، چاپ کامل سلیمان جبّورى، بیروت 1420/1999؛ ابراهیم‌بن على حصرى، زهرالآداب و ثمرالالباب، چاپ زکى مبارک، مصر ?] 1929[؛ على‌بن محمد حمّانى، دیوان، چاپ محمدحسین اعرجى، در المورد، ج 3، ش 2 (1394)؛ خالدیان، کتاب‌الاشباه و النظائر: من اشعار المتقدّمین و الجاهلیة و المخضرمین، چاپ محمد یوسف، قاهره 1965؛ حسین‌بن محمد راغب اصفهانى، محاضرات الادباء و محاورات الشعراء و البلغاء، چاپ ریاض عبدالحمید مراد، بیروت 1425/2004؛ محمودبن عمر زمخشرى، ربیع‌الابرار و نصوص‌الاخبار، چاپ سلیم نعیمى، بغداد ]بى‌تا.[، چاپ افست قم 1410؛ سمعانى؛ على‌بن محمد شابشتى، الدیارات، چاپ کورکیس عواد، بیروت 1406/1986؛ نوراللّه‌بن شریف‌الدین شوشترى، مجالس المؤمنین، تهران 1354ش؛ شوقى ضیف، العصرالعباسى الثانى، قاهره ] 1975[؛ حسن صدر، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، ]بغداد 1370[، چاپ افست تهران ]بى‌تا.[؛ صفدى؛ محمدبن یحیى صولى، ادب الکتّاب، چاپ محمد بهجة اثرى، قاهره ?] 1341[، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ محمدبن حسن طوسى، الامالى، قم 1414؛ حسین‌بن محمد طیبى، التبیان فى البیان، چاپ توفیق فیل و عبداللطیف لطف‌اللّه، کویت 1406/1986؛ محمدبن داود ظاهرى، الزهرة، چاپ ابراهیم سامرائى، زرقاء، اردن 1406/1985؛ حسن‌بن عبداللّه عسکرى، دیوان المعانى، قاهره 1352، چاپ افست بغداد ]بى‌تا.[؛ عبدالملک‌بن حسین عصامى مکى، سمط النجوم العوالى فى انباء الاوائل و التوالى، قاهره 1380؛ على‌بن محمد عمرى، المجدى فى انساب الطالبیین، چاپ احمد مهدوى دامغانى، قم 1409؛ اسماعیل‌بن قاسم قالى، کتاب‌الامالى، بیروت 1404/1984؛ محمد قزوینى، یادداشتهاى قزوینى، چاپ ایرج افشار، تهران 1363ش؛ عمررضا کحّاله، معجم المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ محمدبن یزید مبرد، الفاضل، چاپ عبدالعزیز میمنى، قاهره 1375/1956؛ محمدبن عبداللّه مخزومى، صحاح الاخبار فى نسب السادة الفاطمیة الاخیار، ]بمبئى 1306[؛ على‌خان‌بن احمد مدنى، انوارالربیع فى انواع البدیع، چاپ شاکر هادى شکر، نجف 1388ـ1389/ 1968ـ1969؛ محمدبن عمران مرزبانى، المُوَشَّح: مآخذ العلماء على‌الشعراء فى عدة انواع من صناعة الشعر، چاپ على‌محمد بجاوى، مصر 1965؛ مسعودى، مروج (بیروت)؛ معجم‌الشعراء العباسیین، اعداد عفیف عبدالرحمان، بیروت: دارصادر، 2000؛ محمدبن محمد مفید، الفصول المختارة من‌العیون و المحاسن، بیروت 1405/1985؛ نشوان‌بن سعید حمیرى، الحورالعین، چاپ کمال مصطفى، چاپ افست تهران 1972؛ احمدبن عبدالوهاب نویرى، نهایة‌الارب فى فنون‌الادب، قاهره ] 1923[ـ1990؛ یاقوت‌بن عبداللّه یاقوت حموى، کتاب معجم‌البلدان، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ 1866ـ1873، چاپ افست تهران 1965؛ همو، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

باقر قربانی زرّین

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده