حمام الصرخ
معرف
بنایى ویرانه در شمال اردن میان دو منطقه زَرقاء* در شرق و بَلقاء* در غرب، از حدود سده نخست اسلامى، که احتمالا قصر و استراحتگاه و حمام امیران اموى بوده است
متن
حمّام‌الصَّرَخ، بنایى ویرانه در شمال اردن میان دو منطقه زَرقاء* در شرق و بَلقاء* در غرب، از حدود سده نخست اسلامى، که احتمالا قصر و استراحتگاه و حمام امیران اموى بوده است. این بنا ــکه به آن حمام‌الصّراح، حمام یا قصرالصّرح نیز گفته شده ــ در پنج کیلومترى شمال‌شرقى قصیر حَلّابات قرار گرفته (دعنه، ص 474ـ476؛ قاجه، ص 164) و نخستین‌بار باتلر، عضو هیئت باستان‌شناسى دانشگاه پرینستون، در 1323/ 1905 آن را کشف و بررسى کرده است (کرسول، 1989، ص 165). در اول آذر 1305/ 23 نوامبر 1926، کرسول پس از بازدید از محل، پلان آن را به کمک وینسنت تهیه کرد (همو، 1979، ج 1، بخش 2، ص 498). براساس گمانه‌زنیهاى کرسول (1979، ج 1، بخش 2، ص 502)، تاریخ بناى آن میان سالهاى 107 تا 112 بوده است. گرچه زمان ساخت بنا ــبا این احتمال که براى خلیفه اموى، ولیدبن عبدالملک* (حک : 86ـ96)، بناگردیده است ــ قدیم‌تر نیز حدس‌زده مى‌شود (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه)؛ چنان‌که با انتساب آن به امیر غسانى، حارث بن جبله* (متوفى 529م)، تاریخ بناى آن پیشتر نیز رفته است (رجوع کنید به پیک، ج 1، ص 63ـ64).از حمام‌الصّرخ، به سبب زلزله‌هاى متعدد و دستبرد دزدان، بخش کوچکى باقى‌مانده است (د. اسلام، همانجا)، اما نقشه کامل آن براساس قیاس با قُصَیرعَمره، دیگر کاخ اموىِ این منطقه، و برخى شواهد دیگر، تهیه شده است (رجوع کنید به کرسول، 1979، ج 1، بخش 2، ص 499، نقشه)؛ اگر چه حمام‌الصّرخ در بعضى موارد، چون طاقها و گنبدها و ورودیهاى حمام، با قصیرعمره تفاوت دارد (کمال‌الدین سامح، ص 40). براساس این نقشه، حمام‌الصّرخ از دو بخش عمده تشکیل شده است: تالار بار عام و حمام. تالار بار عام یا پذیرایى، مستطیلى به وسعت 95ر8 متر × 90ر7 متر، مسقف و داراى سه طاق تونلى موازى بوده و یک فرورفتگى در دیوار جنوبى آن قرار داشته که احتمالا شاه‌نشین بوده و میان دو اتاق قرار گرفته بوده است. هر یک از این اتاقها از سه پنجره کوچک نور مى‌گرفته است (کرسول، 1979، ج 1، بخش 2، ص 498، 501 و تصاویر ص 500). ورودى تالار احتمالا در مرکز دیوار جنوب غربى قرار داشته است، گرچه به علت ویرانى کامل این دیوار، نمى‌توان با اطمینان نظر داد (همو، 1989، ص 165ـ166).در گوشه شمال‌شرقى تالار اصلى، درى به دالان مسقف کوچکى به ابعاد 50ر2 متر × 45ر3 متر باز مى‌شده است. در مرکز دیوار جنوب‌شرقى این دالانِ بدون پنجره، درى به عرض 90 سانتیمتر به فضاى ولرم‌خانه حمام باز مى‌شده است. ولرم‌خانه اتاقى میانى به ابعاد 40ر3 متر × 20ر3 متر بوده و در بالاى دیوارهاى آن شش مجراى عمودى قرارداشته که آب جارى در لوله‌هاى سفالین را هدایت مى‌کرده است. در شمال‌شرقى تالار درِ دیگرى، شبیه به در پیشین، به گرم‌خانه گشوده مى‌شده است. گرم‌خانه اتاقى به ابعاد 70ر3 متر × 20ر 3 متر با دو شاه‌نشین کم‌عمق بوده که پنجره کوچکى در آن قرار داشته است. سقف گرم‌خانه، گنبدى نشسته بر لَچَکیهاى نیم مثلثى بوده و هشت نورگیر مدوّر در گنبد قرارداشته است این نورگیرها اکنون به حفره‌هاى بزرگى در گنبد تبدیل شده‌اند. گنبد با لایه‌اى از ملاط پوشیده شده است (کمال‌الدین سامح، همانجا). در شرق گرم‌خانه، گذرگاهى مسقف با طاق تونلى به محوطه‌اى چهارگوش ختم مى‌شده که از این قسمتها تقریبآ هیچ چیز باقى‌نمانده است (کرسول، 1979، ج 1، بخش 2، ص 409ـ501، نیز رجوع کنید به ص 499، نقشه). در نزدیکى بنا مخزن آبى مربع شکل و چاهى مدوّر وجود دارد (رجوع کنید به همان، ج 1، بخش 2، ص 499، نقشه).عمده مصالح حمام‌الصّرخ قطعات سنگ آهک است؛ اما برخى قسمتهاى بام با خرده سفال مخلوط با ساروج، و طاقهاى تونلى تالار پذیرایى احتمالا با سنگهاى آتشفشانى، پوشیده شده است (همان، ج 1، بخش 2، ص 501).از تزیینات بنا نیز آثار اندکى باقى‌مانده است. در تالار اصلى در ارتفاع حدود پنج مترى، نوارى تزیینى گرداگرد تالار و در سربینه و ولرم‌خانه نیز نقاشیهاى زیبایى وجود داشت (همانجا). باتلر در محل خیزش سقف، در تو رفتگى ولرم‌خانه، بقایاى تصویرى از شانه، بخشى از گردن و یک گوش با گوشواره و بخشى از یک روسرى به رنگهایى که هنوز درخشش خود را حفظ کرده‌اند، کشف کرده است. موزیل نیز در 1327/ 1909 بقایاى نقاشیهایى از بنا را وصف کرده است (همانجا). لنکستر هاردینگ (ص 193) از قطعات مصالح رنگینى در ویرانه‌هاى حمام‌الصّرخ سخن گفته که احتمالا گواهى بر وجود دیوارنگاره‌هاى این بناست.حمام‌الصّرخ از بسیارى جهات در تاریخ معمارى اسلامى حائز اهمیت است، چنان که قدیم‌ترین گنبد آن، همراه با گنبد کاخ قصیرعمره و گنبد، مسجدجامع سوسه، از قدیم‌ترین گنبدهاى جهان اسلام به شمار مى‌رود (کرسول، 1979، ج 2، ص 316). گنبد حمام‌الصّرخ بزرگ‌ترین بخش باقى‌مانده بنا نیز هست (لنکستر هاردینگ، همانجا؛ پائولا، ص 185، تصویر).حمام‌الصّرخ در کنار دیگر کاخهاى اردن، نظیر خربة‌المفجر* و قصیرعمره* و حلّابات، در زمره نمایندگان بارز معمارى سلطنتى اموى است؛ یعنى، معمارى استراحتگاههاى موقت امیران اموى در شکار و سفر، که همین کاربرى، وجود فضاهاى گوناگون ــ نظیر حمام و تالار بار عام و اتاقهاى خلوت ــ را در آن توجیه مى‌کند (رجوع کنید به هیلن‌برند، ص 381ـ382).منابع: فردریک جرارد پیک، تاریخ شرقى الاردن و قبائلها، تعریب بهاءالدین طوقان، بغداد ?]1352/ 1935[؛ سلیمان دعنه، «القصور الاسلامیة فى الاردن»، المؤتمر الخامس للاثار فى البلاد العربیة، قاهره 1969، قاهره: جامعة الدول العربیة الادارة الثقافیة، ] 1971[؛ جمعه احمد قاجه، موسوعة فن العمارة الاسلامیة، بیروت 2001؛ کمال‌الدین سامح، العمارة فى صدرالاسلام، ]قاهره[ 1987؛ گ. لنکستر هاردینگ، آثار الاردن، تعریب سلیمان موسى، عمّان، ?] 1982[؛Keppel Archibald Cameron Cresell, Early Muslim architecture, Oxford 1969 repr. New York 1979; idem, A short account of early Muslim architecture, revised and supplemented by James W. Allan, Aldershot, Engl. 1989; EI2, s.v. "Hammam al-Sarakh" (by R. W. Hamilton); Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, Edinburgh 1994; Christa Paula, Jordan: a timeless land, London 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

گروه هنر و معماری

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده