چتْرال (چیترال )
معرف
چِتْرال‌(چیترال‌)،# بخش‌و مرکز بخش‌در شهرستان‌مالاکَنْد، در ایالت‌سرحدی‌«شمال‌غربی‌» پاکستان‌.
متن
چِتْرال‌(چیترال‌)، بخش‌و مرکز بخش‌در شهرستان‌مالاکَنْد، در ایالت‌سرحدی‌«شمال‌غربی‌» پاکستان‌.بخش‌چترال‌، در شمال‌غربی‌شهرستان‌مالاکند، در دره‌ای‌به‌همین‌نام‌و در منطقه کوهستانی‌و برفگیر رشته‌کوههای‌هندوکش‌، قراقروم‌و هیمالیا قرار دارد (< فرهنگ‌جغرافیایی‌سلطنتی‌هند >، ج‌، ص‌301).رودهای‌ریچ‌گول‌، مُستوج‌و چترال‌، با جهت‌عمومی‌شمالی‌ـ جنوبی‌، اراضی‌میانی‌بخش‌؛ رودهای‌ باروقلپ‌، یارخون‌و لاسپور، اراضی‌شمالی‌و شمال‌شرقی‌و مشرق‌بخش‌، و رودهای‌آرکاری‌و لوتخو اراضی‌غربی‌بخش‌را آبیاری‌می‌کنند. به‌سبب‌شیب‌عمومی‌شمالی‌ـ جنوبی‌بخش‌چترال‌، اراضی‌جنوبی‌نیز از زهکشی‌رودهای‌مذکور سیراب‌می‌شوند (رجوع کنید به < اطلس‌جهان‌تایمز >، نقشه 31؛ < نقشه راهنمای‌ایالت‌سرحد شمال‌غربی‌>).در قرن‌سیزدهم‌و چهاردهم‌اهالی‌بخش‌، به‌جز تعدادی‌از اهالی‌شهر کلاش‌و اطراف‌آن‌، مسلمان‌بودند (یزدانی‌،1372 ش‌، ج‌1، ص‌304). امروزه‌کلاش‌22 مسجد و سه‌مرکز تجمع‌دینی‌و تعداد شایان‌توجهی‌مسلمان‌دارد (رجوع کنید به سردارعلی‌و جواد رحمان‌، ص‌158).مردم‌چترال‌به‌زبان‌چترالی‌سخن‌می‌گویند که‌یکی‌از گسترده‌ترین‌و کهن‌ترین‌زبانهای‌آریایی‌است‌و واژه‌های‌فارسی‌، ترکی‌، عربی‌، هندی‌، پامیری‌، سنسکریت‌و پشتو دارد (همان‌، ص‌79؛ فیضی‌، ص‌41؛ < فرهنگ‌جغرافیایی‌سلطنتی‌هند >، ج‌، ص‌303). تعدادی‌از کوچ‌نشینان‌طوایف‌نورستانی‌، کوهستانی‌و گُجُر در این‌بخش‌زندگی‌می‌کنند ( د. ایرانیکا، ذیل‌«افغانستان‌.4»).این‌بخش‌چهارراه‌ارتباطی‌و محل‌داد و ستد داخلی‌و خارجی‌با کشورهای‌هم‌جوار است‌. راههای‌آن‌بیشتر تنگها و گذرگاههاست‌، از جمله‌تنگ‌دوراه‌، که‌در مرز چترال‌و افغانستان‌قرار دارد و به‌سوی‌بدخشان‌*است‌ولی‌به‌سبب‌برفگیر بودن‌، تنها سه‌ماه‌در سال‌از آن‌استفاده‌می‌شود. این‌راه‌از دوران‌باستان‌جزو راههای‌کاروان‌روی‌مهم‌میان‌چترال‌و آسیای‌مرکزی‌بوده‌است‌. تنگ‌باروغِل‌از دره یارخون‌عبور می‌کند و چین‌و روسیه‌را به‌چترال‌می‌پیوندد. تا همین‌اواخر کاروانهای‌کاشغر و ختن‌از آنجا می‌گذشتند. تنگ‌شَنْدور، چترال‌را به‌گِلگت‌، و تنگ‌لواری‌چترال‌را به‌دیر مرتبط‌می‌سازد( د. اسلام، چاپ‌دوم‌، ذیل‌مادّه‌؛ < اطلس‌جهان‌تایمز >، همانجا).برخی‌از آثار تاریخی‌بخش‌چترال‌عبارت‌اند از: قلعه قدیمی‌شهر دروش‌، زیارتگاه‌گیسو و برکه دروش‌، قلعه قدیمی‌قصبه شاگرام‌، قصبه قدیمی‌بونی‌، زیارتگاههای‌سورلاسپور، کروئی‌گولوغ‌، و سنوغر در مستوج‌(فیضی‌، ص‌58، 62، 116، 118ـ120، 123).شهر چترال‌، مرکز بخش‌چترال‌، در 205 کیلومتری‌شمال‌غربی‌شهر پیشاور *، در ارتفاع‌475 ، 1 متری‌واقع‌است‌. اطراف‌شهر کوهستانی‌است‌و شهر در دره چترال‌قرار دارد. کوه‌بیرموق‌لشت‌(ارتفاع‌158 ، 4 متر) در شمال‌آن‌واقع‌شده‌است‌و رود چترال‌با جهت‌شمالی‌ـ جنوبی‌از شهر می‌گذرد. اکثر اهالی‌شهر مسلمان‌اند (یزدانی‌، 1372 ش‌، ج‌1، ص‌304).از آثار تاریخی‌شهر، قلعه چترال‌، شاهی‌مسجد، زیارتگاههای‌صوفی‌صاحب‌سَنْگُور، ژانگ‌بازار، پیرشاه‌ناصرخسرو و بازار چترال‌است‌(رجوع کنید به فیضی‌، ص‌54، 114ـ 115، 117، 121، 123ـ124).پیشینه‌. نام‌چترال‌در منابع‌بلورستان‌، دردستان‌، کَهُوسِتان‌، مُفْلِستان‌، قاشقار، گوگوک‌، چهترار و چترار نیز ضبط‌شده‌است‌(رجوع کنید به محمدنادرخان‌، ص‌111، 163؛ فیضی‌، ص‌11).اهالی‌آنجا هنوز خود را قاشقاری‌می‌خوانند که‌از نام‌کاشغرخُرد گرفته‌شده‌است‌، که‌در دوره تیموریان‌ (حک : 771ـ931) در مسیر جاده ابریشم‌واقع‌بود (فیضی‌، همانجا). به‌روایتی‌دیگر، قاشقار ترکیبی‌از قاش‌(به‌معنای‌دیو) + غار است‌( د. اسلام‌، همانجا).در قرن‌اول‌میلادی‌چینیها بر چترال‌حکومت‌می‌کردند و چترالیها به‌آنها خراج‌می‌دادند (فیضی‌، ص‌14).در 720/ 1320 اولین‌حکمران‌مسلمان‌، شاه‌نادر رئیس‌، از افراد قبیله بدخشان‌و بنیان‌گذار سلسله رئیسیه‌، چترال‌را تصرف‌کرد. او و فرزندانش‌نزدیک‌به‌سیصد سال‌بر چترال‌حکومت‌کردند (همان‌، ص‌18). در حدود اوایل‌قرن‌دهم‌، شاه‌قادر رئیس‌، که‌به‌ مدت‌چهل‌سال‌به‌بدخشان‌تبعید شده‌بود، به‌چترال‌حمله‌کرد و حاکم‌آنجا شد. پس‌از مرگ‌شاه‌قادر، نواده دختری‌اش‌محمدرضا (پسر میرزاایوب‌از نوادگان‌بابر) رسماً حاکم‌چترال‌شد ولی‌چندی‌بعد برادرزادگانش‌او را به‌قتل‌رساندند. در 993/ 1585،محترم‌شاه‌اول‌، یکی‌از پسران‌محمدبیگ‌(برادر محمدرضا)، حکومت‌را بدون‌درگیری‌از خاندان‌رئیسیه‌گرفت‌. محمودبن‌ناصر رئیسیه‌در 1024/ 1615 به‌چترال‌حمله‌کرد و محترم‌شاه‌را شکست‌داد و از چترال‌بیرون‌راند. در 1030/1620 محترم‌شاه‌پس‌از کشتن‌محمود به‌چترال‌بازگشت‌، اما به‌دست‌مردم‌به‌قتل‌رسید. پس‌از وی‌سنگین‌علی‌دوم‌، پسر محترم‌شاه‌اول‌، نتوانست‌قلمرو پدر را به‌دست‌آورد و به‌افغانستان‌که‌جزو امپراتوری‌مغولان‌هند بود رفت‌. سپس‌فرزندان‌سنگین‌علی‌دوم‌بر چترال‌، گلگت‌، یاسین‌و مستوج‌تسلط‌یافتند. در حدود 1297/ 1880 امان‌الملک‌به‌حکومت‌چترال‌، مستوج‌، یاسین‌و غِزر رسید و بر تمام‌منطقه‌حکومت‌کرد ( د. اسلام‌، همانجا؛ فیضی‌، ص‌22؛ < فرهنگ‌جغرافیایی‌سلطنتی‌هند >، ج‌10، ص‌301).پس‌از مرگ‌وی‌در 1310/ 1892، بین‌شاهزادگان‌اختلاف‌افتاد. ابتدا پسر دوم‌وی‌، افضل‌الملک‌، بر تخت‌نشست‌ولی‌طولی‌نکشید که‌عمویش‌، شیرافضل‌، قلعه چترال‌را تصرف‌کرد و او را به‌قتل‌رساند ( < فرهنگ‌جغرافیایی‌سلطنتی‌هند >، ج‌10، ص‌302). نیروهای‌انگلیسی‌و بومی‌چترال‌را از 8 رمضان‌1312/ 3 مارس‌1895 تا اول‌ذیقعده‌/ 26 آوریل‌همان‌سال‌، محاصره‌کردند و شیرافضل‌به‌اسارت‌انگلیسیها در آمد (عاجزالدین، ص‌159؛ < فرهنگ‌جغرافیایی‌سلطنتی‌هند >؛ د. اسلام‌، همانجاها). کارگزاران‌انگلیسی‌، شجاع‌الملک‌، پسر چهارده‌ساله امان‌الملک‌، را بر تخت‌نشاندند و به‌او لقب‌اعلیحضرت‌دادند. او در چترال‌ مسجد جامعی‌بنا کرد که‌گفته‌اند از گلگت‌تا پیشاور زیباترین‌و بزرگ‌ترین‌ساختمان‌به‌شمار می‌آید. مردم‌او را معمار چترال‌جدید می‌خواندند (فیضی‌، ص‌23ـ25؛ < فرهنگ‌جغرافیایی‌سلطنتی‌هند >، همانجا). پس‌از درگذشت‌او، پسرانش‌ناصرالملک‌و سپس‌مظفرالملک‌حاکم‌شدند. در زمان‌حکومت‌مظفرالملک‌، با تجزیه هند و پاکستان‌، در 1326 ش‌/1947 چترال‌به‌پاکستان‌پیوست‌. بعد از او سیف‌الرحمان‌به‌حکومت‌رسید که‌پس‌از شش‌سال‌سلطنت‌، در سانحه هوایی‌کشته‌شد. سیف‌الملک‌ناصر در 1347 ش‌، تحت‌سرپرستی‌شاهزاده‌اسدالرحمان‌، بر تخت‌نشست‌(فیضی‌، ص‌23؛ < فرهنگ‌جغرافیایی‌سلطنتی‌هند >، همانجا).در اواخر قرن‌سیزدهم‌/ نوزدهم‌، انگلیسیها در چترال‌سفارتخانه‌افتتاح‌کردند و رفت‌وآمد سیاحان‌انگلیسی‌رواج‌یافت‌. در پی‌درگیریهای‌دولت‌افغانستان‌و هند، بریتانیا در 1303/ 1885 هیئت‌لاکهارت‌و چند سال‌بعد هیئت‌دیوراند را به‌چترال‌فرستاد تا خط‌مرزی‌را، که‌چترال‌را نیز در بر می‌گرفت‌، مشخص‌کنند. این‌خط‌مرزی‌از مرز پامیر بدخشان‌تا کوه‌ملک‌سیاه‌در جنوب‌غربی‌افغانستان‌مشخص‌و به‌خط‌دیوراند مشهور شد (یزدانی‌، 1370 ش‌، ص‌155؛ < فرهنگ‌جغرافیایی‌سلطنتی‌هند >؛ فیضی‌، همانجاها؛ آریانا، ج‌5، ص‌474).منابع‌: آریانا دائره المعارف‌، کابل‌: انجمن‌دائرهالمعارف‌افغانستان‌، 1328ـ 1348 ش‌؛ عنایت‌اللّه‌فیضی‌، چترال‌، اسلام‌آباد: لوک‌ورثه‌اشاعت‌گهر، [بی‌تا.]؛ محمد نادرخان‌، راهنمای‌قطغن‌و بدخشان‌، تهذیب‌برهان‌الدین‌وشککی‌، چاپ‌منوچهر ستوده‌، تهران‌1367 ش‌؛ حسینعلی‌یزدانی‌، پژوهشی‌در تاریخ‌هزاره‌ها، [مشهد]1372 ش‌؛همو، صحنه‌های‌خونینی‌از تاریخ ‌تشیع‌در افغانستان‌: از 1250ـ 1320 ق‌، مشهد 1370 ش‌؛F. S. Aijazuddin, Historical images of Pakistan, Lahour 1992; EIr, s.v. "Afghanistan. IV: ethnography" (by L. Dupree ;(EI2, s.v. "Chitral" (by A. S. Bazmee Ansari); Guide map of North-West Frontier Province, scale 1:1,000,000: Lahore: Ferozsons, 1995; The Imperial gazetteer of India, vol. 10, Oxford: Clarendon Press, 1908 , repr. New Delhi: Today & Tomorrow's Printers & Publishers, [n.d.]; Shaheen Sardar Ali and Javad Rahman, Indigenous peoples and ethnic minorities of Pakistan constitutional and legal perspectives , Richmond, Surrey 2001; The Times atlas of the world , London: Times Books, 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرزانه ساسان پور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 11
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده