حماد بن عیسی جهنی
معرف
کنیه‌اش ابومحمد، راوى و فقیه شیعى قرن دوم
متن
حَمّاد بن عیسى جُهَنى، کنیه‌اش ابومحمد، راوى و فقیه شیعى قرن دوم. برخى او را مولى (رجوع کنید به برقى، ص 21، 48؛ نجاشى، ص 142) و برخى اصل او را عرب (نجاشى، همانجا) و کوفى (کشّى، ص 317؛ طوسى، 1415، ص 187) دانسته‌اند که بعدآ در بصره ساکن شده (برقى، ص 21؛ کشّى؛ نجاشى، همانجاها) و بدین سبب بصرى خوانده شده است (کشّى، ص 316؛ طوسى، همانجا). مؤید این نظر، شهرت حماد به جُهنى است که از انتساب وى به قبیله جُهَینه*، شاخه‌اى از عربهاى قُضاعه که ساکن کوفه شدند (رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 134)، حکایت دارد (کشّى، ص 317). جد حمّاد، عبیدة‌بن صیفى جهنى، از صحابیان پیامبر بوده و حماد به واسطه پدرش از او حدیث نقل کرده است (ابن‌ماکولا، ج 6، ص 47ـ48؛ ابن‌اثیر، ج 3، ص 356). حماد به سال 209 (کشّى، همانجا؛ نجاشى، ص 143؛ قس نجاشى، همانجا: به نقلى 208)، در نود و چند سالگى (قس کشّى، همانجا: هفتاد و چند سالگى، که ظاهرآ ناشى از تصحیف است؛ نیز رجوع کنید به شوشترى، ج 3، ص 662؛ خویى، ج 6، ص 228) درگذشت. بنابر روایتى، امام کاظم علیه‌السلام براى او دعا کرده بود که پنجاه حج نصیبش شود. هنگامى که وى عازم حج پنجاه و یکم شد، در مسیلى که از جحفه تا مسجد شجره و از آنجا تا مدینه ادامه داشت، غرق شد و بدین سبب به غریق‌الجحفه نیز مشهور است (کشّى؛ نجاشى؛ طوسى، همانجاها). قبر او نزدیک مدینه، بوده است (بهاءالدین اربلى، ج 3، ص 518).حماد با امام صادق، امام کاظم، امام‌رضا و امام جواد علیهم‌السلام معاصر بوده است (نجاشى، ص 142؛ نیز رجوع کنید به بهاءالدین اربلى، ج 2، ص 418ـ419، ج 3، ص 157). با توجه به سنّش در هنگام وفات، احتمالا بین سالهاى 110 تا 120 متولد شده و در نتیجه با امام صادق علیه‌السلام (متوفى 148) هم‌عصر بوده است. برخى گفته‌اند که وى تا زمان امام رضا علیه‌السلام (متوفى 203) زنده بوده است (رجوع کنید به کشّى، همانجا؛ الاختصاص، ص 205؛ طوسى، همانجا). البته بهاءالدین اربلى (ج 3، ص 157) از دیدار وى با امام جواد علیه‌السلام سخن گفته است. حماد از اصحاب مشترک امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم‌السلام شمرده شده (رجوع کنید به برقى، ص 21، 48، 53؛ نجاشى، همانجا؛ طوسى، 1415، ص 187، 334)، هر چند از او روایتى از امام رضا و امام جواد علیهماالسلام باقى نمانده است (نجاشى، همانجا).بنابه گفته علامه‌حلّى، حماد اهل دقت و احتیاط در نقل حدیث بوده است (ص 124)، به همین سبب با اینکه از امام صادق علیه‌السلام هفتاد حدیث شنیده بوده، براى اطمینان، به روایت بیست حدیث بسنده کرده است (کشّى، ص 316؛ نجاشى، همانجا). حمادبن عیسى از راویان مشترک شیعه و اهل‌سنّت است. رجالیان شیعه او را با صفاتى چون ثقه و صدوق ستوده‌اند (رجوع کنید به طوسى، 1420، ص 156؛ همو، 1415، ص 334؛ نجاشى، همانجا؛ نیز براى توثیق حماد از در منابع متأخر رجوع کنید به ابن‌داوود حلّى، ص 132؛ مامقانى، ج 24، ص 86ـ 92؛ شوشترى، ج 3، ص 656ـ665؛ خویى، ج 6، ص 224ـ 230). به گفته طوسى (1411، ص 71) چند تن از اصحاب امام کاظم با دیدن معجزات حضرت رضا از عقیده وقف برگشتند و به امامت وى گردن نهادند که در این میان از حماد نیز نام‌برده است هرچند در دیگر منابع به این مطلب اشاره نشده است. کشّى (ص 375) حماد را یکى از شش راوى فقیه از اصحاب امام صادق شمرده و گفته است شیعیان بر صحت روایات، تصدیق منقولات و اعتراف به فقاهت آنها اجماع دارند. این عده دانشمندترین افراد در طبقه جوان‌تر شاگردان امام صادق بودند (رجوع کنید به اصحاب اجماع*). از علماى اهل‌سنّت فقط یحیى‌بن معین*، حماد را شیخِ صالح دانسته است (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 20، ص49؛ ذهبى، ج5، ص63) و دیگران او را تضعیف و گاه به افترا و وضع حدیث متهم کرده‌اند (رجوع کنید به ابوداوود، ج 1، ص 360، ج 2، ص126؛ ابن ابى‌حاتم، ج 3، ص 145؛ ابن‌حِبّان، ج 1، ص253ـ 254؛ نیز رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى، ج 3، ص 16ـ17). با این حال، محدّثان اهل‌سنّت در کتابهاى خود روایات وى را از امام جعفر صادق، حنظلة‌بن ابى‌سفیان جمحى، سفیان ثورى و ابن‌جریج نقل کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌ماجه، ج 2، ص 1380؛ ترمذى، ج 5، ص 131ـ132؛ طبرانى، ج 4، ص 235، ج 7، ص 124؛ ابونعیم اصفهانى، ص 152ـ155؛ نیز رجوع کنید به مِزّى، ج 7، ص 281ـ282).از حمادبن عیسى، در منابع حدیثى شیعه، افزون بر 500، 1 حدیث نقل شده است. خویى (ج 6، ص 216)، ذیل عنوان حمادبن عیسى، 1036 روایت او را برشمرده است که ظاهراً باید بخشى از روایات منقول از حماد را، که میان وى و حمادبن عثمان مشترک است (قس طریحى، ص63ـ64؛ کاظمى، ص48ـ 51 که حماد را نام مشترک میان چند نفر دانسته‌اند)، به آنها افزود (رجوع کنید به خویى، ج6، ص189ـ198). به نظر شوشترى (ج 3، ص663)، وجه‌تمایز این دو حماد، مروىٌعنه آنهاست، زیرا حمادبن عیسى از حریزبن عبداللّه سجستانى* روایت نقل کرده است و حمادبن عثمان از عبیداللّه‌بن على حلبى* (رجوع کنید به حمادبن عثمان*).بررسى محتواى روایات حماد نشان مى‌دهد که وى بیشتر به ثبت و نقل احادیث احکام اهتمام داشته است و در این زمینه از راویان پر حدیث به شمار مى‌آید. روایاتى نیز درباره امامت و اخلاق دارد (رجوع کنید به اردبیلى، ج 1، ص 273ـ276). او بیش از همه از امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام (رجوع کنید به خویى، ج 6، ص 231، 422ـ424)، از طریق حدود پنجاه راوى و بیشتر از حریزبن عبداللّه سجستانى ــاز جمله کتاب الصلاة حریزــ روایت کرده است (رجوع کنید به همان، ج 6، ص 189، 231، 426ـ437). بیش از چهل تن نیز مستقیماً از او روایت نقل کرده‌اند (رجوع کنید به همان، ج 6، ص 231ـ232) که بیش از همه، ابراهیم‌بن هاشم از او روایت کرده است. در بعضى اسانید، به اشتباه، ابراهیم‌بن هاشم راوى حمادبن عثمان ذکر شده است، در حالى که قطعاً ابراهیم‌بن هاشم، حمادبن عثمان را درک نکرده و احتمالا در اسناد، تصحیف یا حذفى رخ داده است (شوشترى، ج 3، ص 652، 659؛ براى بحث مبسوط در این‌باره رجوع کنید به کلباسى، ج 3، ص 243ـ252؛ براى فهرست کامل کسانى که حماد از آنها روایت کرده و کسانى که از حماد حدیث نقل کرده‌اند و نیز براى روایات منقول از وى رجوع کنید به خویى، ج 6، ص 231ـ232، 422ـ 447؛ خاتمى، ج 8، ص 452ـ454، 457ـ459).به حماد چند کتاب نسبت داده شده است: کتاب‌الزکاة، کتاب‌الصلاة و کتاب‌النوادر (نجاشى، ص 142ـ143؛ طوسى، 1420، ص 156)، که احتمالا حاوى کتابهاى حریزبن عبداللّه سجستانى بوده‌اند (طوسى،1420، ص 162؛ نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج 2، ص 145)، همچنان که اصول بسیارى از اصحاب ائمه و کتاب سلیم‌بن قیس از طریق وى روایت شده است (رجوع کنید به طوسى،1420، ص22، 195، 230، 235). کتاب دیگر او، مسائل التلمیذ و تصنیفه، حاوى پند و اندرز و مطالبى درباره توحید و دانستنیهایى درباره انسان و حیوانات است که حماد از امام صادق علیه‌السلام پرسیده و حضرت پاسخ داده است (ابن‌غضائرى، ص 123؛ نجاشى، ص 143). ابوغالب زرارى (ص 178) نیز یک جزء حدیثى از روایات حماد نگاشته که به گفته زرارى، این روایات از یکى از کتابهاى حماد اخذ شده است.روایتى مشهور به صحیحه حماد درباره آداب و کیفیت نماز در کتب روایى شیعه وارد شده است (رجوع کنید به کلینى، ج 3، ص 311ـ312؛ ابن‌بابویه، ج 1، ص 300؛ طوسى، 1390، ج 2، ص 81ـ82) که مقبول و مستند فقهاى امامیه بوده است (رجوع کنید به ابن شهیدثانى، ج 2، ص 64ـ65؛ براى شرح فارسى این حدیث رجوع کنید به خوانسارى، ص 315ـ348؛ براى مناقشات درباره صحت این روایت و پاسخ به آنها رجوع کنید به بهبودى، ص 3؛ ابن‌سعید، مقدمه جعفر سبحانى، ص ک ـ4).منابع: آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌ابى‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن 1371ـ1373/ 1952ـ1953، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة‌الصحابة، تهران: انتشارات اسماعیلیان، ]بى‌تا.[؛ ابن‌بابویه، کتاب مَن لایحضُرُه‌الفقیه، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1414؛ ابن‌حِبّان، کتاب‌المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب 1395ـ1396/ 1975ـ1976؛ ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمییز الصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و على‌محمد معوض، بیروت 1415/1995؛ ابن‌داوود حلّى، کتاب‌الرجال، چاپ جلال‌الدین محدث ارموى، تهران 1342ش؛ ابن‌سعید، الجامع للشّرائع، قم 1405؛ ابن‌شهید ثانى، منتقى‌الجمان فى‌الاحادیث الصحاح، الحسان، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1362ـ1365ش؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ ابن‌غضائرى، الرجال لابن الغضائرى، چاپ محمدرضا حسینى‌جلالى، قم 1422؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، ]قاهره 1373/ 1954[، چاپ افست ]بیروت، بى‌تا.[؛ ابن‌ماکولا، الاکمال فى رفع الارتیاب عن‌المؤتلف و المختلف من الأسماء و الکنى و الأنساب، چاپ عبدالرحمان‌بن یحیى معلمى یمانى، حیدرآباد، دکن 1381ـ1406/ 1962ـ1986؛ سلیمان‌بن اشعث ابوداوود، سؤالات ابى‌عبید الآجرى أباداود سلیمان‌بن الاشعث السجستانى، چاپ عبدالعلیم عبدالعظیم بستونى، بیروت 1418/1997؛ ابونعیم اصفهانى، جزء فیه طرق حدیث «ان‌اللّه تسعة و تسعین اسمآ»، چاپ مشهوربن حسن‌بن سلمان، مدینه ] 1413[؛ الاختصاص، ]منسوب به [محمدبن محمد مفید، چاپ على‌اکبر غفارى، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ]بى‌تا.[؛ محمدبن على اردبیلى، جامع‌الرواة و ازاحة الاشتباهات عن‌الطرق و الاسناد، بیروت 1403/ 1983؛ احمدبن محمدبرقى، رجال‌البرقى، چاپ جواد قیومى اصفهانى، ]تهران [1419؛ على‌بن عیسى بهاءالدین اربلى، کشف الغمة فى معرفة الائمة، بیروت 1405/ 1985؛ محمدباقر بهبودى، معرفة الحدیث و تاریخ نشره و تدوینه و ثقافته عندالشیعة الامامیة، تهران 1362ش؛ محمدبن عیسى ترمذى، سنن الترمذى، ج 5، چاپ عبدالرحمان محمد عثمان، بیروت 1403؛ محسن خاتمى، فهارس بحارالانوار، بیروت 1412/1992؛ رضى‌الدین محمدبن حسین خوانسارى، مائده سماویّه و چند رساله دیگر، چاپ رضا استادى و على‌اکبر زمانى‌نژاد، قم 1378ش؛ خویى؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1424/2003؛ احمدبن محمد زرارى، رسالة ابى‌غالب الزرارى الى ابن‌انبه فى ذکر آل اعین، چاپ محمدرضا حسینى، قم 1411؛ سمعانى؛ شوشترى؛ سلیمان‌بن احمد طبرانى، المعجم‌الاوسط، چاپ ابومعاذ طارق‌بن عوض‌اللّه، ]قاهره [1415ـ1416؛ فخرالدین‌بن محمد طریحى، جامع‌المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، چاپ محمدکاظم طریحى، تهران ?] 1374[؛ محمدبن حسن طوسى، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوى خرسان، تهران 1390؛ همو، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومى‌اصفهانى، قم 1415؛ همو، فهرست کتب‌الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائى، قم 1420؛ همو، کتاب‌الغیبة، چاپ عبداللّه طهرانى و على احمد ناصح، قم 1411؛ حسن‌بن یوسف علامه‌حلّى، خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال، چاپ جواد قیومى‌اصفهانى، ]قم[ 1417؛ محمدامین‌بن محمدعلى کاظمى، هدایة المحدثین الى طریقة المحمدین، چاپ مهدى رجایى، قم 1405؛ محمدبن عمرکشّى، اختیار معرفة‌الرجال، ]تلخیص[ محمدبن حسن طوسى، چاپ حسن مصطفوى، مشهد 1348ش؛ محمدبن محمد ابراهیم کلباسى، الرسائل الرجالیة، چاپ محمدحسین درایتى، قم 1380ـ 1381ش؛ کلینى؛ عبداللّه مامقانى، تنقیح المقال فى علم‌الرجال، چاپ محیى‌الدین مامقانى، قم 1423ـ ؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب الکمال فى اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1422/2002؛ احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنفى‌الشیعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم 1407.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مجتبی الهی خراسانی

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده