حماد بن زید بن درهم ازْدی
معرف
مشهور به اَزرَق، محدّث و فقیه قرن دوم
متن
حَمّاد بن زید بن درهم اَزْدى، مشهور به اَزرَق، محدّث و فقیه قرن دوم. جد بزرگش از اسیران سیستان و از موالى خانواده جریربن حازم جَهضَمى بود که به بصره آمد (ابن‌حِبّان، ج 6، ص 217؛ ابن‌مَنْجُوَیْه، ج 1، ص 155؛ مِزّى، ج 7، ص 239). حمّاد در سال 98 (دوره حکومت سلیمان‌بن عبدالمک) و به قولى، در زمان عمربن عبدالعزیز (حک : 99ـ101) به‌دنیا آمد (ابن‌سعد، ج 7، ص 286؛ بخارى، 1406، ج 2، ص 199؛ ابن‌حبّان، همانجا). وى ابتدا پارچه‌فروش بود، سپس به تحصیل علم روى آورد (قاضى‌عیاض، ج 4، ص 15).حمّادبن زید را غالباً عالم و محدّث بصره مى‌شناسند (یافعى، ج1، ص 293) تا آنجا که سفیان ثورى (محدّث و زاهد قرن دوم) وى را، پس از شعبة‌بن حجاج*، بزرگ‌ترین عالم بصره دانسته است (ابن‌ابى‌حاتم، ج 1، ص 176ـ177؛ ذهبى، ج1، ص228).حمّاد نابینا بود، از این‌رو او را حمّادالضریر نیز خوانده‌اند (رجوع کنید به ابن‌منجویه، ج 1، ص 156؛ صفدى، ص 147). وى از حفظ حدیث نقل مى‌کرد (ابن‌حبّان، ج 6، ص 218). گفته‌اند که چهارهزار حدیث از حفظ داشت و در بیان حدیث هیچگاه خطا نمى‌کرد (رجوع کنید به عجلى، ج 1، ص 319؛ ذهبى، ج 1، ص 229).از جمله مشایخ حدیث و استادان او، پدرش زیدبن درهم، ابان‌بن تغلب، عمروبن علاء نحوى و ایوب سختیانى بودند (مزّى، ج 7، ص240ـ242). در این میان استفاده علمى حمّاد از ایوب سختیانى، که از تابعین بود، بیشتر از همه بوده و به تصریح خود حمّاد، بیست سال طول کشیده است (نووى، قسم 1، جزء1، ص 168؛ مزّى، ج 7، ص 248).کسانى نیز از حمّاد روایت نقل کرده‌اند، از جمله: اشعث‌بن اسحاق سجستانى، پدر ابوداود (صاحب سنن)؛ سفیان‌بن عُیَینه؛ خلف‌بن هشام مُقرى؛ حمّادبن اسامة؛ على‌بن مدینى؛ و وکیع‌بن جراح (رجوع کنید به نووى، همانجا؛ مزّى، ج 7، ص 242ـ245). مزّى (ج 7، ص 243) نیز سفیان ثورى را، به‌رغم اینکه در طبقه محدّثان پیش از طبقه حمّادبن زید قرار دارد، در شمار راویان حدیث حمّادبن زید ذکر کرده است.کسان بسیارى، از جمله مالک‌بن انس، احمدبن حنبل، یحیى‌بن مَعین و عبدالرحمان‌بن مهدى، حمّاد را ستایش و توثیق کرده‌اند (رجوع کنید به نووى، همانجا؛ مزّى، ج 7، ص 245). وى با اوصافى نظیر حجت، اَتقَن، اَثبَت و اصح‌الحدیث خوانده شده است، که جملگى بر وثاقت وى دلالت مى‌کنند (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 7، ص 286؛ ابن‌ابى‌حاتم، ج 1، ص 177ـ178؛ ابن‌حبّان، همانجا؛ مزّى، ج 7، ص 246، 248، 250).احمدبن حنبل نیز وى را به‌چشم اعتبار مى‌نگریست و غالبآ او را از حمّادبن سلمه ــکه او نیز از محدّثان موثق بودــ برتر مى‌دانست (رجوع کنید به صفدى، همانجا؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 422).حمّادبن زید، علاوه بر نقل احادیث، به جرح و تعدیل راویان پرداخته که در برخى کتابهاى رجالى ثبت شده است (رجوع کنید به ابن‌حنبل، ج 1، ص 532؛ ابن‌ابى‌حاتم، ج 1، ص 178ـ181؛ مزّى، ج 5، ص 46، ج 8، ص 39، ج30، ص280؛ هیثمى، ج 4، ص 183).حمّاد فقیه و از شاگردان مکتب فقهى ابوحنیفه* بود (یافعى، ج 1، ص 377؛ ابن ابى‌الوفا، ج 2، ص 148ـ149). در برخى کتابهاى فقهى اهل‌سنّت و امامیه، آراى فقهى وى نقل شده (رجوع کنید به طوسى، 1407ـ1417، ج 1، ص 534؛ شمس‌الائمه سرخسى، ج 1، ص 155؛ علامه حلّى، ج 4، ص 14)، چنان‌که در صحاح اهل‌سنّت، در ابواب فقهى، احادیث متعددى از او نقل گردیده است (رجوع کنید به بخارى، 1401، ج1، ص64، ج4، ص 234؛ ابن‌ماجه، ج 1، ص 12، 142؛ ترمذى، ج 1، ص 86، 446، ج 3، ص 37). با این همه، به نظر مى‌رسد که حمّادبن زید، به‌سبب مشرب حدیثى‌اش، نظریه قیاس ابوحنیفه را مردود مى‌دانسته (ابونعیم اصفهانى، ج 6، ص 258ـ259) تا آنجا که از مرگ ابوحنیفه شادمان شده است (همانجا). وى براساس همین موضع جانب‌دارانه‌اش از اهل حدیث، آشکارا به مخالفت با نظریه خلق قرآن و طرف‌داران آن پرداخته و اقتدا به آنها را در نماز جایز ندانسته است (همان، ج6، ص258؛ مزّى، ج7، ص 249). افزون بر حدیث و فقه، حمّاد از عالمان قرائت نیز بود. ابن‌جَزَرى (ج 1، ص 258) وى را در زمره راویان از عاصم‌بن ابى‌النجود، ابن‌کثیر و عمروبن علاء دینار (هر سه از عالمان قرائت) ذکر کرده است. شیبة‌بن‌عمروبن میمون نیز از راویان قرائت حمّاد است (همانجا).حمّاد سخت طرفدار عثمان‌بن عفان، سومین خلیفه اهل تسنن، بود (ابن‌سعد، ج 7، ص 286؛ باجى، ج 1، ص 307؛ مزّى، ج 7، ص250) تا آنجا که از وى نقل شده است اگر کسى قائل به برترى على علیه‌السلام بر عثمان باشد همانند کسى است که بگوید صحابه پیامبر خیانت کرده‌اند (ابونعیم اصفهانى، ج 6، ص 259). حمّاد احادیث فراوانى نقل کرده، اما در این زمینه مجموعه‌اى گرد نیاورده است (عجلى، ج 1، ص 319). وى در 179 درگذشت، همان سالى که مالک‌بن انس از دنیا رفت. والى بصره، اسحاق‌بن سلیمان هاشمى، بر جنازه حمّاد نماز گزارد (ابن‌سعد، ج 7، ص 286ـ287؛ ابن‌حنبل، ج 2، ص 342ـ 343). شیخ طوسى مطابق روش خود در کتاب رجال (در این‌باره رجوع کنید به شوشترى، ج 1، ص 29) حمّادبن زید را در ذیل اصحاب امام صادق علیه‌السلام نام‌برده است (رجوع کنید به ص 186). به گفته مامقانى (ج 24، ص 31ـ33) برخى این حمّاد را همان ابواسماعیل بصرى که در فهرست شیخ طوسى (ص 532) معرفى شده و از اصحاب امامیه است، دانسته‌اند؛ اما شوشترى (ج 3، ص 641ـ642) این برداشت را رد کرده است.منابع: ابن ابى‌الوفا، الجواهر المضیّة فى طبقات الحنفیّة، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض 1413/1993؛ ابن ابى‌حاتم، کتاب‌الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن 1371ـ1373/ 1952ـ1953، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌جزرى، غایة‌النهایة فى طبقات‌القرّاء، چاپ برگشترسر، قاهره ]بى‌تا.[؛ ابن‌حِبّان، کتاب‌الثقات، حیدرآباد، دکن 1393ـ1403/ 1973ـ1983، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌حجر عسقلانى، کتاب تهذیب التهذیب، چاپ صدقى جمیل عطار، بیروت 1415/1995؛ ابن‌حنبل، کتاب‌العلل و معرفة‌الرجال، چاپ وصى‌اللّه‌عباس، بیروت 1408/1988؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، ]قاهره 1373/ 1954[، چاپ افست ]بیروت، بى‌تا.[؛ ابن مَنْجُوَیْه، رجال صحیح مسلم، چاپ عبداللّه لیثى، بیروت 1407/1987؛ احمدبن عبداللّه ابونعیم اصفهانى، حلیة الاولیاء و طبقات الأصفیاء، چاپ محمدامین خانجى، بیروت 1387/1967؛ سلیمان‌بن خلف باجى، التعدیل و التجریح لمن خرج عنه‌البخارى فى الجامع الصحیح، چاپ احمد بزار، ]رباط[ 1411/1991؛ محمدبن اسماعیل بخارى، التاریخ‌الصغیر، چاپ محمود ابراهیم زاید، بیروت 1406/1986؛ همو، صحیح‌البخارى، ]چاپ محمد ذهنى‌افندى[، استانبول 1401/1981؛ محمدبن عیسى ترمذى، الجامع‌الکبیر، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1998؛ محمدبن احمد ذهبى، کتاب تذکرة الحفاظ، حیدرآباد، دکن 1388ـ1390/ 1968ـ1970؛ محمدبن احمد شمس‌الائمه سرخسى، کتاب‌المبسوط، بیروت 1406/ 1986؛ شوشترى؛ خلیل‌بن ایبک صفدى، نکت‌الهمیان فى نکت العُمیان، چاپ احمد زکى‌بک، مصر 1329/ 1911؛ محمدبن حسن طوسى، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومى‌اصفهانى، قم 1415؛ همو، فهرست کتب‌الشیعة و اصولهم و اسماءالمصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائى، قم 1420؛ همو، کتاب‌الخلاف، قم 1407ـ1417؛ احمدبن عبداللّه عجلى، معرفة‌الثقات، چاپ عبدالعلیم عبدالعظیم بستوى، مدینه 1405/1985؛ حسن‌بن یوسف علامه حلّى، منتهى المطلب فى تحقیق المذهب، مشهد 1412ـ1424؛ عیاض بن موسى قاضى عیاض، ترتیب‌المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج 4، چاپ عبدالقادر صحراوى، مغرب 1403/1983؛ عبداللّه مامقانى، تنقیح‌المقال فى علم‌الرجال، چاپ محیى‌الدین مامقانى، قم 1423ـ؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب الکمال فى اسماءالرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1422/2002؛ یحیى‌بن شرف نووى، تهذیب الاسماء و اللغات، مصر: ادارة الطباعة المنیریة، ]بى‌تا.[، چاپ افست تهران ]بى‌تا.[؛ على‌بن ابوبکر هیثمى، مجمع‌الزوائد و منبع‌الفوائد، بیروت 1408/1988؛ عبداللّه‌بن اسعد یافعى، مرآة‌الجنان و عبرة الیقظان، بیروت 1417/1997.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن قاسم پور

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده