حلیمی لطف الله بن یوسف
معرف
لغت‌شناس، فقیه، شاعر و طبیب ایرانى‌تبار عثمانى در اواخر سده نهم
متن
حلیمى، لطف‌اللّه بن یوسف، لغت‌شناس، فقیه، شاعر و طبیب ایرانى‌تبار عثمانى در اواخر سده نهم. جدش، عبدالحلیم، اهل سیواس بود و خود حلیمى به احتمال بسیار در آماسیه به دنیا آمده و همانجا بزرگ شده بود (بروسه‌لى، ج 1، ص 273؛ د. ا. د. ترک، ذیل مادّه). برخى منابع او را ایرانى و از دیار عجم (رجوع کنید به ثریا، ذیل مادّه؛ طاشکوپرى‌زاده، ص 386) و از ادیبان فاضل فارسى‌دان (بروسه‌لى، همانجا) شمرده‌اند. بعضى مؤلفان وى را معاصر سلطان سلیم یاووز (حک : 918ـ 924) معرفى کرده و گفته‌اند که در 922 درگذشته است (رجوع کنید به ثریا، همانجا؛ سامى، ذیل مادّه؛ شوقى، ص 183)، اما این مدعا اشتباه، و نتیجه خلط حلیمى با شاعرى به نام حلیمى چلبى است (د. ا. د. ترک، همانجا؛ نیز رجوع کنید به بروسه‌لى؛ طاشکوپرى‌زاده، همانجاها).حلیمى در روزگار سلطان محمد فاتح (حک : 848، 855ـ 886) به استانبول رفت و صدراعظم، محمودپاشا، از او حمایت کرد (قنالى‌زاده، ج 1، ص 303؛ سامى، همانجا). هنگام سلطنت فاتح، حلیمى مقام قضاى نواحى مختلف قلمرو عثمانى را داشت، اما وقتى به شاهزاده بایزید دوم توصیه کرد از معاشرانش، که وى را به خَمر و قمار و مواد مخدر سوق مى‌دادند، پرهیز کند، دوستان شاهزاده براى وى دسیسه چیدند و او در 877 در توقات زندانى شد، ولى پس از سه ماه تبرئه و آزاد گردید. آنگاه در قصیده تائیه‌اى به عربى، ماوقع را به اطلاع سلطان رساند و موجب تعقیب و مجازات کسانى شد که ولیعهد را گمراه مى‌کردند. حلیمى احتمالا پس از جلوس بایزید دوم، با تحریک و توطئه همان دشمنان قدیمش، در 887 اعدام شد (د.ا. د. ترک، همانجا؛ نیز رجوع کنید به صولاق‌زاده، ص 251؛ قس حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون1246: «سنة 900 مقتولا»).حلیمى فارسى را نیک مى‌دانست، ولى احتمالا بیشتر اشعارش به عربى بوده است (>دایرة‌المعارف ادیبان دنیاى ترک <، ذیل مادّه).وى از طبیبان معروف زمان خود بود و نزد شرف‌الدین صابونجى اوغلو، رئیس دارالشفاى آماسیه، پرورش یافت و اثرى در طب، به نام قاسمیه، تألیف کرد (اوزون چارشیلى، ج 2، ص 597ـ600؛ نیز رجوع کنید به شوقى، همانجا). وى همچنین اثرى منظوم در طب، به نام لطف محمدخان، را به سلطان محمدفاتح تقدیم کرد (شهسوار اوغلى، ص 51).آثار حلیمى به این شرح است: 1) بحرالغرائب، معروف به قائمه، در دو جلد، که جلد نخست آن فرهنگ لغات فارسى به ترکى و جلد دوم آن در خصوص قواعد عروض و قافیه و بدیع و بیان است (قنالى‌زاده، همانجا؛ حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 225، ج 2، ستون 1315). از این اثر، که به لغت حلیمى نیز شهرت یافته است، شش نسخه خطى در کتابخانه‌هاى استانبول وجود دارد (>دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى<، ذیل مادّه). گیب (ج 2، ص 386) از بحرالغرائب دیگرى سخن گفته است که به بحرالغرائب حلیمى ربطى ندارد. 2) فرائض الحلیمى الرومى (حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون 1246)، به عربى، درباره قواعد ارث. 3)قصیده تائیه به عربى که خود حلیمى بر آن شرح نوشته است و نسخه‌اى از آن در کتابخانه ایاصوفیه وجود دارد (بروسه‌لى؛ د. ا. د. ترک، همانجاها). 4) گلشن زیبا، اثرى منظوم به فارسى در طب، در سه باب: طبیعیات، ضروریات، و مرض. وى آن را در 862 به سلطان‌محمد فاتح تقدیم کرده است. 5) ترجمه فارسى قرآن، که یگانه نسخه آن در کتابخانه طوپقاپى‌سراى نگهدارى مى‌شود. 6) حاشیة الحلیمى على‌الخَیالى، که حاشیه‌اى است بر حاشیه خیالى از شرح‌العقائد النَّسَفیة سعدالدین تفتازانى در کلام اسلامى. یک نسخه خطى از این کتاب در کتابخانه سلیمانیه استانبول نگهدارى مى‌شود. 7) مُصَرِّحاتُ الاسماء، که نوعى فرهنگ اسامى عربى با معادلهاى ترکى و گاهى فارسى است. حلیمى در تألیف آن، الصِحّاح جوهرى، الجَمْهَرة ابن‌دُرَید و مُعَجم‌اللُغة ابن‌فارِس و برخى دیگر از کتابهاى لغت عربى را مأخذ قرار داده و در 872 آن را به بایزید دوم تقدیم کرده است. چند نسخه خطى از این کتاب در کتابخانه‌هاى استانبول و قاهره و اتریش موجود است (رجوع کنید به د. ا. د. ترک، همانجا؛ بروکلمان، ج 2، ص 289، >ذیل<، ج 2، ص 312)؛ 8) تحفه مقدمة‌اللغة، فرهنگ منظوم فارسى به ترکى. 9) مرآة‌الطَیّبین، به فارسى، در توبه، که در 865 تألیف شده است. 10) رسالةٌ فى بیان قواعدالمعما، به ترکى، در شرح قواعد معماهاى فارسى. 11) رسالةٌ فى التّجنیسات و التّشبیهات و المَجازات، به ترکى، در بیان قواعد این صناعات (د. ا. د. ترک، همانجا).منابع: محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ1342؛ محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ حاجى‌خلیفه؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛ صولاق‌زاده محمد همدمى، صولاق‌زاده تاریخى، استانبول 1297؛ احمدبن مصطفى طاشکوپرى‌زاده، الشقائق النعمانیة فى علماء الدولة العثمانیة، چاپ احمد صبحى فرات، استانبول 1405؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949; Supplementband, 1937-1942; E.J.W. Gibb, A history of Ottoman poetry, ed. Edward G. Brown, vol.2, London 1965; Hasan Celebi Kinalizade, Tezxkiretu s-suara, ed. Ibrahim Kutluk, Ankara 1978-1981; Bedi. N. Sehsuvaroglu, Turk tip tarihi, Bursa 1984; Osman Sevki, Besbucuk asirlik Turk tababeti tarihi, ed. Ilter Uzel, Ankara 1991; TDVIA, s.v. "Halimi, Lutfullah" (by Mustafa Erkan); Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah yayinlari, 1976-1998, s.v. "Halimi, Lutfullah"; Turk dunyasi edebiyatcilari ansiklopedisi, Ankara: Ataturk Yuksek Kurumu, Ataturk Kultur Merkezi Baskanligi, 2002- , s.v. "Halimi"; Ismail Hakki Uzuncarisli, Osmanli tarihi, vol.2, Ankara 1998.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی کاتبی

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده