حلیمی حسین بن حسن
معرف
کنیه‌اش ابوعبداللّه، فقیه و محدّث و قاضى شافعى قرن چهارم و پنجم
متن
حَلیمى، حسین بن حسن، کنیه‌اش ابوعبداللّه، فقیه و محدّث و قاضى شافعى قرن چهارم و پنجم. وى در 338 در گرگان به دنیا آمد. در کودکى به بخارا رفت (سهمى، ص 198؛ سمعانى، ج 2، ص 250؛ ابن‌جوزى، ج 15، ص 94)؛ از این‌رو، زادگاهش بخارا ذکر شده است (رجوع کنید به ذهبى، 1401ـ1409، ج 17، ص 232). وى فقه را نزد بزرگان شافعى آن روزگار، یعنى ابوبکر محمدبن على قفّال و ابوبکر محمدبن عبداللّه اُودَنى، آموخت و پس از مدتى از پیشوایان مذهب شافعى در ماوراءالنهر گردید و در شهرهاى آن دیار منصب قضا را برعهده گرفت (سهمى، همانجا؛ عَبّادى، ص 105؛ سمعانى، همانجا؛ ابن‌اثیر، ج 1، ص 382). وى از محدّثانى چون ابوبکر محمدبن احمدبن خَنب، ابوعبداللّه محمدبن على جَبّاخانى، خلف‌بن محمد خیّام و بکربن محمد مروزى دُخَمسینى حدیث شنید و تا آنجا پیش رفت که او را رئیس اهل حدیث در بخارا و اطراف آن دانسته‌اند (رجوع کنید به سهمى، همانجا؛ سمعانى، ج 2، ص 250ـ251؛ ذهبى، 1376ـ1377، ج 3، ص 1030).حلیمى در 377 هنگام سفر حج و در 385 به عنوان فرستاده سلطان وقت، وارد نیشابور شد. وى در 389 از جانب امیر خراسان نزد والى گرگان، قابوس‌بن وشمگیر، رفت و در طول این سفرها و اقامتهاى کوتاه به روایت حدیث پرداخت، چنان‌که محدّث مشهور، حاکم نیشابورى* (متوفى 405)، در همین ایام از او حدیث شنید (سهمى، ص 199؛ سمعانى؛ ابن‌اثیر، همانجاها؛ ابن‌خلّکان، ج 2، ص 137ـ138). ذهبى (1401ـ 1409؛ همو، 1376ـ1377، همانجاها)، ضمن ستایش حلیمى در امر حدیث، ابوزکریا عبدالرحیم‌بن احمد بخارى و ابوسعد محمدبن عبدالرحمان گنجرودى را در شمار راویان او آورده است. احمدبن حسین رازى فناکى و طاهربن عبداللّه نیز در شمار شاگردان وى ذکر شده‌اند (رجوع کنید به ابن‌قاضى شهبه، ج 1، ص 229، 262). از او با عناوینى چون امام و حاکم یاد کرده‌اند (رجوع کنید به بیهقى، 1421، ج 1، ص 28؛ سمعانى، ج 2، ص 250). حلیمى در جمادى‌الاولى 403 در بخارا درگذشت (سهمى، ص 198؛ سمعانى، همانجا؛ ذهبى، 1401ـ1409، ج 17، ص 233).برخى وى را صاحب آثار متعدد و مفید معرفى کرده‌اند (رجوع کنید به ذهبى، 1424، ج 9، ص 57؛ صفدى، ج 12، ص 351؛ یافعى، ج 3، ص 5)، اما در منابع، فقط یک اثر از او با نام منهاج‌الدین فى شعب‌الایمان ذکر شده است. این کتاب در سه جلد تألیف و در 77 باب تنظیم گردیده، براساس روایتى از پیامبر که ایمان داراى هفتاد و چند شعبه است (براى آثار دیگرى باعنوان شعب‌الایمان رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون 1047ـ1048). این کتاب، که صبغه کلامى دارد، شامل ده باب است. نُه باب نخست، با موضوعاتى نظیر تعریف و خصوصیات و شرایط ایمان، مقدمات ورود به باب پایانى است. باب دهم، با عنوانِ «شعب‌الایمان»، خود شامل 77 باب است که در هر باب، یکى از اجزا و متعلقات ایمان بررسى شده است، از جمله ایمان به خدا، ایمان به ملائکه، و ایمان به حشر و قیامت. منهاج‌الدین مشتمل بر موضوعاتى در باب فقه، اخلاق و آداب، و نیز مطالبى راجع به مبانى ایمان و نشانه‌ها و احوال قیامت است. این کتاب با تحقیق حلمى محمد فوده در سه جلد (بیروت 1399) چاپ شده است (براى نسخ خطى موجود از کتاب رجوع کنید به فؤاد سید، ج 1، ص110؛ حلیمى، ج1، مقدمه حلمى محمد فوده، ص 29ـ37).شخصیت حلیمى و آراى او در میان شافعیان داراى منزلت و اعتبار است (رجوع کنید به عبّادى، همانجا؛ سبکى، ج 4، ص 335ـ343)، چنان‌که ابوبکر بیهقى* (متوفى 458)، از ائمه شافعى، در تألیفات خود از آراى او بسیار بهره گرفته است (ابن‌قاضى شهبه، ج 1، ص 170؛ ذهبى، 1424، همانجا؛ همو، 1984، ج 3، ص 86؛ صفدى، همانجا؛ براى نمونه رجوع کنید به بیهقى، 1421، ج 1، ص 28، 96، ج 2، ص 75ـ76، 102ـ103؛ همو، 1423، ج 1، ص 34ـ35، 104). بیهقى (1421، ج 1، ص 28) تصریح دارد که شاکله اصلى کتاب شعب‌الایمانِ خود را از المنهاج حلیمى گرفته و در بخشهاى گوناگون مطالبى از وى نقل کرده است. وى (1421، همانجا) وجه تمایز کتاب خود را با اثر حلیمى در این دانسته که حلیمى براى اختصار، اسانید روایات را حذف کرده، اما وى احادیث را، به شیوه اهل حدیث، با اِسناد نقل نموده است. افراد متعددى در قرون بعد به شرح، تلخیص و منظوم ساختن کتاب حلیمى همت گماردند. از جمله قاضى علاءالدین تبریزى قونوى المنهاج را تلخیص کرده، نورالدین اُشمونى آن را به نظم درآورده و خطیب شربینى به شرح آن پرداخته است (رجوع کنید به ابن‌قاضى شهبه، ج 2، ص 140، 358؛ حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون 1871ـ1872؛ کتّانى، ص 50؛ سزگین، ج 1، جزء4، ص 47). ابن‌عماد (ج 3، ص 168)، و به تبع وى کحّاله (ج 4، ص 3)، کتابى با عنوان آیات‌الساعة و أحوال‌القیامة به حلیمى نسبت داده‌اند. این انتساب صحیح نیست و منشأ آن نقل عبارتى از ابن‌قاضى شهبه است که در آن اشاره کرده المنهاج حلیمى مباحث جالبى درباره آیات و احوال قیامت دارد (نیز رجوع کنید به حلیمى، ج 1، همان مقدمه، ص 28ـ29).منابع: ابن‌اثیر، اللباب فى تهذیب الانساب، بیروت 1414/1994؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ‌الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌عماد؛ ابن‌قاضى شهبه، طبقات‌الشافعیة، چاپ حافظ عبدالعلیم‌خان، حیدرآباد، دکن 1398ـ1400/ 1978ـ 1980؛ احمدبن حسین بیهقى، شعب‌الایمان، چاپ محمدسعید بسیونى زغلول، بیروت 1421/2000؛ همو، کتاب الاسماء و الصفات، چاپ عمادالدین احمد حیدر، بیروت 1423/ 2002؛ حاجى‌خلیفه؛ حسین‌بن حسن حلیمى، کتاب‌المنهاج فى شعب الایمان، چاپ حلمى محمد فوده، ]بیروت [1399/1979؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1424/2003؛ همو، سیر اعلام‌النبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ1409/ 1981ـ1988؛ همو، العبر فى خبر من غبر، ج 3، چاپ فؤاد سید، کویت 1984؛ همو، کتاب تذکرة‌الحفاظ، حیدرآباد، دکن 1376ـ1377/ 1956ـ1958، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ عبدالوهاب‌بن على سبکى، طبقات‌الشافعیة الکبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره 1964ـ1976؛ فؤاد سزگین، تاریخ‌التراث العربى، ج 1، جزء4، نقله الى العربیة محمود فهمى حجازى، ]ریاض[ 1403/1983؛ سمعانى؛ حمزه‌بن یوسف سهمى، تاریخ جرجان، بیروت 1407/ 1987؛ صفدى؛ محمدبن احمد عَبّادى، کتاب طبقات‌الفقهاء الشافعیة، چاپ یوستا ویتستام، لیدن 1964؛ فؤاد سید، فهرس‌المخطوطات المصورة، ج 1، قاهره 1988؛ محمدبن جعفر کتّانى، الرسالة المستطرفة لبیان مشهور کتب‌السنة المشرفة، کراچى 1379/1960؛ عمررضا کحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ عبداللّه‌بن اسعد یافعى، مرآة‌الجنان و عبرة الیقظان، بیروت 1417/1997.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهرداد عباسی

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده