حلی حسن بن سلیمان
معرف
محدّث و فقیه شیعى قرن هشتم و نهم
متن
حِلّى، حسن‌بن سلیمان، محدّث و فقیه شیعى قرن هشتم و نهم. کنیه‌اش ابومحمد و ملقب به عزّالدین بود. حرّ عاملى (قسم 2، ص 66) نام محمد را در نَسب او ذکر نکرده و در واقع وى را به جدّ اعلایش منتسب ساخته است (آقابزرگ طهرانى، الذریعة، ج 20، ص 183). برخى او را عاملى، منسوب به جبل عامل، خوانده‌اند (رجوع کنید به امین، ج 5، ص 106؛ صدر، ج 1، ص 103؛ آقابزرگ طهرانى، طبقات : الحقائق الراهنة، ص 40)، اما حرّ عاملى نام وى را در میان علماى جبل عامل نیاورده و از او در بخش دوم امل‌الآمل، که شامل علماى غیرعاملى است، یاد کرده است. از تاریخ ولادت و وفات و سوانح حیات وى اطلاع دقیقى در دست نیست. احتمالا پیش از 742 به ‌دنیا آمده و پس از 802 درگذشته است (رجوع کنید به ادامه مقاله). آقابزرگ طهرانى (طبقات : الضیاءاللامع، ص 34) زادگاه وى را حلّه دانسته، اما با توجه به قولى که او را جبل عاملى مى‌داند و نیز اقامتش در قم، احتمال اینکه یکى از این دو شهر زادگاه او باشد نیز وجود دارد (حلّى، 1370ب، مقدمه محمدعلى اردوبادى غروى، ص 2).حلّى از مهم‌ترین شاگردان شمس‌الدین محمدبن مکى، معروف به شهید اول*، بود و به همراه پنج تن دیگر، در شعبان 757 از او اجازه روایت دریافت کرد (امین، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، طبقات: الحقائق‌الراهنة، ص 41) و در همان مدت کوتاهِ حیات شهید، در کنار فقیهان مشهورى چون فاضل مقداد*، از محضر وى بهره برد (صدر، ج 1، ص 336). استادان و مشایخ دیگر او، محمدبن ابراهیم مطارآبادى (افندى اصفهانى، ج 1، ص 193ـ194)، سید بهاءالدین نیلى* و رضى‌الدین على بودند (امین، همانجا). مجلسى (ج 1، ص 33) حلّى را از نظر علم و فقاهت ستوده و همه آثار او را درخور اعتماد دانسته است. حلّى در زمره سلسله راویان صحیفه سجادیه نیز قرار دارد، چنان‌که براساس سَنَدى، جدّ شیخ بهائى، شمس‌الدین محمد جبعى (متوفى 886)، این کتاب را از شیخ على‌بن محمدبن على از سید تاج‌الدین عبدالحمیدبن جمال‌الدین احمدبن على هاشمى از حسن‌بن سلیمان حلّى روایت کرده است (مجلسى، ج 104، ص 213؛ آقابزرگ طهرانى، طبقات: الضیاءاللامع، همانجا). به گزارش خوانسارى (ج 2، ص 293ـ294)، حلّى در محرّم 802 اجازه روایت کتاب خصال صدوق را به شاگردش، عزّالدین حسین‌بن محمدبن حسن حمویانى/ جویانى، داده که این نسخه همراه با اجازه حلّى موجود است (در این باره رجوع کنید به سمامى حائرى، ص 109، 114). در کتابهاى رجال و تراجم غیر از حمویانى و تاج‌الدین عبدالحمیدبن جمال‌الدین احمدبن على هاشمى زینى، شاگرد و راوى دیگرى براى حلّى ذکر نشده‌است.از حلّى چند اثر باقى‌مانده که مشهورترین آنها منتخب یا مختصر بصائرالدرجات است. در میان منابع کهن روایى شیعه، دو کتاب با نام بصائرالدرجات* موجود است: یکى تألیف مشهور محمدبن حسن‌بن فروخ صفار قمى* (متوفى 290) و دیگرى تألیف سعد بن عبداللّه اشعرى* (متوفى 299 یا 301) که گویا اصل آن در دست نیست، گرچه اساس کار حلّى بر آن بوده است. مشتاق مظفّر (رجوع کنید به حلّى، 1421، مقدمه، ص 30ـ33)، براساس احتمال افندى اصفهانى (ج 1، ص 194)، با دلایل و شواهد نشان داده که بصائرِ سعد مختصر بصائرِ صفار بوده است، اما برخى این رأى را رد کرده حکم به استقلال دو اثر مذکور داده‌اند (رجوع کنید به امین، ج 5، ص 107؛ آقابزرگ طهرانى، الذریعة، ج 3، ص 124). منشأ این اختلاف، عبارتى است که حلّى در ابتداى کتابش، اثبات الرجعة، آورده است (براى تفصیل بیشتر رجوع کنید به حلّى، 1421، همان مقدمه، ص 28ـ33). آنچه مسلّم است اینکه حلّى اختصار خود را براساس بصائرالدرجات سعدبن عبداللّه اشعرى انجام داده است. مختصر حلّى شامل احادیثى درباره فضائل و مناقب اهل بیت علیهم‌السلام است. وى علاوه بر انتخاب احادیث سعد، اخبار دیگرى را، از منابع گوناگون و با طرق دیگر، به آنها افزوده و براى جلوگیرى از اشتباه با احادیث سعد، نام منابع را ذکر کرده است. از رساله الرجعة و الردعلى اهل البدعة حلّى نیز یاد شده (امین، ج 5، ص 107) که همان کتاب مختصر البصائر است (حلّى، 1421، همان مقدمه، ص 24ـ25).اثر دیگر او، کتاب المحتضر است در اثبات اینکه محتضر در حال احتضار، پیامبر و امامان علیهم‌السلام را رؤیت حقیقى مى‌کند. وى در این کتاب، آراى شیخ مفید (ص 85ـ86) را که احادیث مرتبط با این موضوع را تأویل کرده، رد نموده (رجوع کنید به حلّى، 1370الف، ص 1ـ2) و به ذکر مطالب متنوعى، چون مناقب اهل بیت و شیعیان آنها و طعن برخى از مخالفانشان، پرداخته است. از این کتاب به المحتضر و مایَراه فى حال الاحتضار، و مناقب‌الائمه نیز یاد شده است (آقا بزرگ طهرانى، الذریعة، ج 22، ص 321). این رساله، به همراه الرجعة و مختصرالبصائر، از منابع مجلسى در تألیف بحارالانوار (ج 1، ص 16) بوده است (خوانسارى، ج 2، ص 293). المحتضر در 1330ش/1951 در نجف، به تحقیق محمدعلى اردوبادى غروى، به‌چاپ رسید.حلّى رساله کوتاهى درباره برترى امامان بر انبیا و فرشتگان نوشته که در آن با آراى شیخ مفید در اوائل المقالات (ص 81ـ83؛ نیز رجوع کنید به طوسى، ص 328)، که قائل به خلاف این موضوع بوده، مناقشه کرده است (افندى اصفهانى، ج 1، ص 194؛ نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، طبقات: الضیاء اللامع، ص 34).رسالة فى احادیث‌الذر اثر دیگرى از حلّى است که با نام ملحق مختصرالبصائر در 1379ش/1421 در قم منتشر شده است.منابع: محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام الشیعة: الحقائق الراهنة فى المائة الثامنة، چاپ على‌نقى منزوى، بیروت 1975؛ همان: الضیاء اللامع فى‌القرن التاسع، چاپ على‌نقى منزوى، تهران 1362ش؛ عبداللّه‌بن عیسى افندى اصفهانى، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینى، قم 1401ـ ؛ امین؛ محمدبن حسن حرّ عاملى، امل‌الآمل، چاپ احمد حسینى، بغداد ?] 1385[، چاپ افست قم 1362ش؛ حسن‌بن سلیمان حلّى، المحتضر، ]چاپ محمدعلى اردوبادى غروى[، نجف 1370الف؛ همو، مختصر البصائر، چاپ مشتاق مظفّر، قم 1421؛ همو؛ مختصر بصائر الدرجات، نجف 1370ب؛ خوانسارى؛ محمد سمامى‌حائرى، «اجازة الشیخ حسن الحلى للجویانى»، تراثنا، سال 3، ش 1 (محرّم ـ ربیع‌الاول 1408)؛ حسن صدر، تکملة امل‌الآمل، چاپ حسین‌على محفوظ، عبدالکریم دباغ، و عدنان دباغ، بیروت 1429/2008؛ محمدبن حسن طوسى، الرسائل‌العشر، قم ?] 1403[؛ مجلسى؛ محمدبن محمدمفید، اوائل المقالات فى المذاهب و المختارات، چاپ عباسقلى ص.وجدى (واعظ چرندابى)، تبریز 1371، چاپ افست قم ]بى‌تا.[.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهرداد عباسی

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده