حلولیه
معرف
عنوانى عام براى فرقه‌هاى معتقد به حلول خدا در برخى انسانها
متن
حُلولیه، عنوانى عام براى فرقه‌هاى معتقد به حلول خدا در برخى انسانها. در معنایى عام‌تر، حلولیه بر انتقال یا حلول روح از جسمى به جسم دیگر نیز دلالت مى‌کند (رجوع کنید به تناسخ*؛ حلول و اتحاد*). در کتابهاى ملل و نحل متقدم شیعه و سنّى، نظیر فرق‌الشیعة حسن‌بن موسى نوبختى (زنده در قرن سوم)، المقالات و الفرق سعدبن عبداللّه اشعرى (متوفى 301) و مقالات الاسلامیّین على‌بن اسماعیل اشعرى (متوفى 324)، واژه حلولیه به‌کار نرفته است و از اواخر قرن چهارم این واژه در منابع ملل و نحل اهل‌سنّت مشاهده مى‌شود.عام بودن عنوان حلولیه موجب شده است که در این منابع بر سر تعیین تعداد دقیق و مصادیق فرقه‌هاى حلولیه و تقسیم‌بندى و نحوه بیان نامهاى آنها، اختلافاتى پدید آید. ابوالحسین محمدبن احمد مَلَطى شافعى (متوفى 377) در التنبیه و الرّد على أهل الأهواء و البِدَع، حلولیه را از رافضیان، و رافضه را مشتمل بر هجده فرقه دانسته و در این میان، به‌گونه‌اى مبهم، کمابیش شش فرقه را، صریحآ یا تلویحآ، از حلولیه برشمرده است (رجوع کنید به ص 22ـ23). عبدالقاهر بغدادى (متوفى 429) در باب چهارم از الفَرْق بین الفِرَق ــکه در آن فرقه‌هاى منتسب به اسلام، اما خارج از دایره اسلام، را معرفى کرده ــ فصلى را به حلولیه اختصاص داده و تعداد فرقه‌هاى حلولیه را فى‌الجمله ده تا دانسته و آنها را نام برده است (رجوع کنید به ص 254). ابوالمظفر شهفوربن طاهر اسفراینى (متوفى 471) در التبصیر فى‌الدین، تقریبآ طریق بغدادى را پیموده، هرچند تقسیم‌بندى او را با بیانى دیگر آورده است (رجوع کنید به ص 75ـ76).عنوان حلولیه در منابع سنّى عمومآ براى اشاره به فرقه‌هایى (به‌ویژه غالیان) به کار رفته است که به حلول خدا در جسم پیشوایانشان معتقد بوده‌اند. بغدادى در جایى دیگر از الفرق بین‌الفرق (ص 226)، حلولیه را گروهى از مشبّهه* برشمرده و آن را چنین تعریف کرده است: کسانى که به حلول خدا در امامان و پیشوایان فرق معتقدند و ازاین‌رو آنان را مى‌پرستند (براى شاهدى دیگر بر ارتباط نزدیک حلولیه و غالیان در منابع رجوع کنید به شهرستانى، قسم 1، ص 155). به‌علاوه، در منابع شیعه و سنّى فرقه‌هاى متعدد دیگرى معرفى شده‌اند که اعتقادات منسوب به آنها با تعریف حلولیه ــ آن‌گونه که بغدادى ذکر کرده ــ منطبق است، بى‌آنکه به حلولى بودن آنها تصریح شده یا در تقسیمات مربوط به حلولیه قرار گرفته باشند.در این مقاله، نخست فرقه‌هایى معرفى مى‌شوند که در تقسیم‌بندى برخى از ملل‌ونحل‌نویسان صریحآ در زمره حلولیه قرار گرفته‌اند و سپس فرقه‌هایى که با استناد به گزارشهاى موجود از اعتقاداتشان و بنابر تعریف مى‌توان آنها را از حلولیه دانست. مهم‌ترین فرقه‌هایى که در منابع اهل‌سنّت از حلولیه دانسته شده‌اند، عبارت‌اند از: سَبَئیه، پیروان عبداللّه‌بن سبا*، که معتقد بودند روح خدا در على علیه‌السلام حلول کرده و او خداست (بغدادى، ص 255؛ اسفراینى، ص 71)؛ بیانیه*، از شاخه‌هاى کیسانیه* و پیروان بیان‌بن سمعان تمیمى (مقتول در 119)، که به حلول و گردش روح خدا در پیامبران، على علیه‌السلام، محمدبن حنفیه و پسرش ابوهاشم عبداللّه و در نهایت بیان‌بن سمعان معتقد بودند و ازاین‌رو مدعى‌الوهیت وى شدند (بغدادى، همانجا؛ اسفراینى، ص 72ـ73)؛ جناحیه*، که گروهى از آنان مدعى بودند روح خدا در على علیه‌السلام و فرزندانش حلول کرده و سرانجام به معاویة‌بن عبداللّه‌بن جعفربن ابى‌طالب منتقل شده است (بغدادى، همانجا؛ اسفراینى، ص 73)؛ خطّابیه*، پیروان ابوالخطاب اسدى که به الوهیت او و امام على علیه‌السلام تا امام صادق علیه‌السلام معتقد بودند (بغدادى، ص 247، 255؛ اسفراینى، ص 73ـ74؛ نیز رجوع کنید به على‌بن اسماعیل اشعرى، ص10ـ11)؛ ربیعیه و عَمْرویه و مُفَضَّلیه، از شاخه‌هاى خطّابیه، که به‌ترتیب پیروان ابوربیع و عمروبن بیان عِجْلى و مُفَضَّل صِیَرفى بودند و به الوهیت امام صادق علیه‌السلام اعتقاد داشتند (اسفراینى، ص 74)؛ مُعَمَّریه، از شاخه‌هاى خطّابیه، که علاوه بر ابوالخطاب فردى به نام معمر* را خدا مى‌دانستند و مى‌پرستیدند (همانجا؛ نیز رجوع کنید به على‌بن اسماعیل اشعرى، ص 11)؛ مُقَنَّعیه یا مُبَیِّضه، از شاخه‌هاى رزّامیه* در ماوراءالنهر که پیشوایشان، مشهور به مقنّع خراسانى*، مدعى‌الوهیت بود (بغدادى، ص 257؛ اسفراینى، ص 76)؛ ابومسلمیه، از شاخه‌هاى رزّامیه، که به امامت ابومسلم خراسانى و حلول روح خدا در او اعتقاد داشتند (همانجاها؛ نیز رجوع کنید به على‌بن اسماعیل اشعرى، ص 21ـ22)؛ بَرکوکیه*، گروهى از ابومسلمیه که در مرو و هرات مى‌زیستند (بغدادى، همانجا)؛ شریعیه و نُمَیریه، به ترتیب پیروان فردى به نام شریعى و جانشینش نمیرى، که مدعى بودند خدا در جسم پنج‌تن* (آل‌عبا) حلول کرده است و نیز مدعى‌الوهیت امام صادق علیه‌السلام و خودشان بودند (همان، ص 255ـ256؛ اسفراینى، ص 75؛ نیز رجوع کنید به على‌بن اسماعیل اشعرى، ص 14ـ15)؛ عَذافِره/ عَزاقِریه، پیروان محمدبن على شلمغانى* معروف به ابن‌ابى‌العذافر/ العزاقر، که مدعى حلول روح خدا در خودش بود (بغدادى، ص 264؛ اسفراینى، ص 79)؛ همچنین دو فرقه متعلق به جریان صوفیه، یعنى حُلمانیه، پیروان ابوحلمان دمشقى، که به حلول خدا در افراد زیبارو اعتقاد داشتند و هرگاه صورتى زیبا مى‌دیدند بر آن سجده مى‌کردند (بغدادى، ص 259؛ اسفراینى، ص 77)؛ و حلّاجیه، پیروان حسین‌بن منصور حلّاج*، که معتقد به حلول روح خدا در او بودند (بغدادى، ص 261؛ اسفراینى، همانجا).برخى از مهم‌ترین فرقه‌هایى که باتوجه به اعتقاداتشان مى‌توان آنها را از حلولیه شمرد عبارت‌اند از: اسحاقیه، از شاخه‌هاى کیسانیه، پیروان اسحاق‌بن عمر، که به حلول خدا در حضرت على و امامان معتقد بودند (ابوالمعالى، ص 51؛ شهرستانى، قسم 1، ص 168ـ169)؛ بَزیغیه*، از فرق خطابیه، پیروان بزیغ‌بن موسى، که امام صادق علیه‌السلام را خدا مى‌دانستند (على‌بن اسماعیل اشعرى، ص 12؛ بغدادى، ص 248ـ249)؛ بشیریه*، پیروان محمدبن بشیر کوفى، که معتقد بودند حضرت محمد پروردگارى است که در جسم افراد منتسب به او حلول مى‌کند (نوبختى، ص 83؛ سعدبن عبداللّه اشعرى، ص60)؛ ذمیه*، که قائل به الوهیت امام على بودند و حضرت محمد را بنده او مى‌دانستند (بغدادى، ص 251؛ اسفراینى، ص 75؛ شهرستانى، قسم 1، ص 156)؛ مخمِّسه*، که به یک معنا گروهى از پیروان ابوالخطاب بودند که مى‌پنداشتند خدا در صورت پنج‌تن (آل‌عبا) ظاهر شده است (سعدبن عبداللّه اشعرى، ص 56)؛ نُصَیْریه، که عقیده داشتند خدا گاهى در حضرت على حلول کرده است، از جمله هنگام کندن درِ خیبر (فخررازى، ص 91ـ92؛ نیز رجوع کنید به شهرستانى، قسم 1، ص 168ـ 169)؛ خابِطیه، فرقه منسوب به احمدبن خابط*، از قَدَریه و از پیروان نظّام* معتزلى، که به همراه فضل حَدَثى معتقد بودند که عالَم، دو پروردگار و دو خالق دارد: خدا و عیسى‌بن مریم علیه‌السلام (بغدادى، ص 228، 277؛ اسفراینى، ص 82).همچنین براساس گزارشهاى متقدم و متأخر درباره اعتقادات فرق این فرقه‌ها نیز از مصادیق حلولیه به شمار مى‌آیند : حروفیه*، پَسیخانیه (رجوع کنید به پسیخانى*، محمود) و بِکتاشیه*، که گرایش صوفیانه دارند؛ و اهل حق*، بهمنیه، سالمیه*، سلمانیه، فواتیه، قزلباشیه و کاکائیه (رجوع کنید به مشکور، ذیل نام هریک از فرقه‌ها).منابع: محمدبن عبیداللّه ابوالمعالى، بیان‌الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلى و اسلامى، چاپ عباس اقبال آشتیانى و محمدتقى دانش‌پژوه، به اهتمام محمد دبیرسیاقى، تهران 1376ش؛ شهفوربن طاهر اسفراینى، التبصیر فى‌الدین و تمییز الفرقة الناجیة عن‌الفرق الهالکین، چاپ محمد زاهد کوثرى، قاهره 1359/1940؛ سعدبن عبداللّه اشعرى، کتاب‌المقالات و الفرق، چاپ محمدجواد مشکور، تهران 1341ش؛ على‌بن اسماعیل اشعرى، کتاب مقالات الاسلامییّن و اختلاف المصلّین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن 1400/ 1980؛ عبدالقاهربن طاهر بغدادى، الفرق بین‌الفرق، چاپ محمد محیى‌الدین عبدالحمید، قاهره ]بى‌تا.[؛ محمدبن عبدالکریم شهرستانى، کتاب‌الملل و النحل، چاپ محمدبن فتح‌اللّه بدران، قاهره ?]1375ـ 1965[، چاپ افست قم 1364ش؛ محمدبن عمر فخررازى، اعتقادات فرق‌المسلمین و المشرکین، چاپ عبدالرؤوف سعد و مصطفى هوارى، قاهره 1398/ 1978؛ محمدجواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامى، مشهد 1368ش؛ محمدبن احمد مَلَطى شافعى، التنبیه و الرّد على اهل الاهواء و البدع، چاپ محمد زاهد کوثرى، قاهره 1418/1997؛ حسن‌بن موسى نوبختى، فرق‌الشیعة، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف 1355/ 1936.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدعلی طالقانی

حوزه موضوعی

کلام و فرق

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده