حلْوانی عبدالعزیزبن احمد
معرف
محدّث و فقیه حنفى قرن پنجم
متن
حَلْوانى، عبدالعزیزبن احمد، محدّث و فقیه حنفى قرن پنجم. لقب مشهور او شمس‌الائمه و کنیه‌اش ابومحمد (ذهبى، 1401ـ1409، ج 18، ص 177) یا ابواحمد (ابن‌ماکولا، ج 3، ص 111) است. سبب شهرت وى به حلوانى (زبیدى، ج 37، ص 466ـ467) یا حَلوائى (ذهبى، 1414، حوادث و وفیات 441ـ460ه ، ص 398) یا حَلاوى (ابن‌ماکولا، ج 3، ص 303)، اشتغال او به تهیه و فروش شیرینى بوده است (لکنوى، ص 96).از سال تولد و دوران کودکى وى اطلاعى در دست نیست. گفته‌اند اهل بخارا بود و در آنجا نزد ابوعلى حسین‌بن خَضِر نَسَفى* (متوفى 424) به فراگیرى فقه و علوم دیگر پرداخت و پیشواى حنفیان بخارا شد (رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 248؛ ابن‌ابى‌الوفا، ج 2، ص 429؛ ابن‌قطلوبغا، ص 128ـ 129). وى مطابق با روش فقهىِ حنفیان کوفه فتوا مى‌داد (سمعانى، همانجا) و در سمرقند نیز مجلس افتا برپا مى‌ساخت (نسفى، ص 428).دیگر استادان مهم و مشایخ حدیثى حلوانى عبارت بودند از: عبدالرحمان‌بن حسین کاتب، محمدبن احمدبن غُنجار بخارى، صالح‌بن محمد جِجارى، ابوسهل احمدبن محمد اَنماطى و محمدبن عمروبن شعبى (سمعانى، همانجا؛ نسفى، ص 388، 417؛ ذهبى، 1401ـ1409؛ همو، 1414، همانجاها).حلوانى شاگردان بسیارى تربیت کرد، از جمله محمدبن احمد سرخسى* (صاحب المبسوط)، على‌بن محمد ابوالعُسْر و برادرش محمد ابوالیُسربَزْدَوى*، قاضى جمال‌الدین احمدبن عبدالرحمان، عبدالکریم اندقى، محمدبن على زَرَنْجرى و فرزندش بکربن محمد (نسفى، ص 225؛ ابن‌ابى‌الوفا، همانجا؛ تمیمى، ج 4، ص 346؛ لکنوى، همانجا). به تصریح منابع، این اشخاص و افرادى دیگر از او حدیث نقل کرده‌اند. بکربن محمد زرنجرى را آخرین راوى حدیث از حلوانى دانسته‌اند (رجوع کنید به سمعانى؛ ابن‌ابى‌الوفا، همانجاها).بنابر برخى منابع، حلوانى در اواخر عمر به شهر کَش (در ماوراءالنهر) منتقل یا تبعید شد (رجوع کنید به ابن‌ماکولا؛ تمیمى، همانجاها). به نوشته نسفى (ص 387)، عبدالخالق‌بن محمد شِکانى (متوفى بعد از 480) مستملى او در این شهر بود. مقام علمى و معنوى حلوانى را ستوده و آن را ناشى از دعاى خیر پدرش دانسته‌اند (لکنوى، ص 97). حلوانى کتاب حدیثى شرح معانى الآثار طحاوى را، با دو واسطه، ازمؤلف روایت کرده است (رجوع کنید به همان، ص 95). نخشبى (به نقلِ لکنوى، ص 96) او را در نقل احادیث اهل تسامح دانسته است.حلوانى در کَش (ابن‌ماکولا؛ تمیمى، همانجاها) یا بخارا (ذهبى، 1401ـ1409، ج 18، ص 178) درگذشت و به گفته نخشبى (به نقلِ سمعانى، همانجا) در کَلاباذ (محلى در بخارا رجوع کنید به یاقوت حموى، ذیل «کلاباذ») به‌خاک سپرده شد. سال فوت او عمدتآ 448 یا 449 ذکر شده است (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 1، ص 381؛ ابن‌قطلوبغا، ص 128؛ حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 568، ج 2، ستون 1580).مهم‌ترین آثار حلوانى عبارت‌اند از: المبسوط، کتاب النوادر، الفتاوى، التبصرة (زرنوجى؛ ابن‌ابى‌الوفا؛ لکنوى، همانجاها)، شرح کتابهاى فقهى الجامع‌الکبیرِ* شیبانى و ادب القاضى على مذهب ابى‌حنیفة، اثر قاضى ابویوسف* یعقوب‌بن ابراهیم انصارى (متوفى 182؛ حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 46، 568؛ کحّاله، ج 5، ص 243).منابع: ابن‌ابى‌الوفا، الجواهر المضیّة فى طبقات الحنفیّة، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض 1413/1993؛ ابن‌اثیر، اللباب فى تهذیب الانساب، بیروت 1414/1994؛ ابن‌قطلوبغا، تاج التراجم فى من صنّف من الحنفیة، چاپ ابراهیم صالح، بیروت 1412/1992؛ ابن‌ماکولا، الاکمال فى رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف فى الاسماء و الکنى و الانساب، چاپ عبدالرحمان‌بن یحیى معلمى یمانى، بیروت ]بى‌تا.[؛ تقى‌الدین‌بن عبدالقادر تمیمى، الطبقات السنیة فى تراجم الحنفیة، ج 4، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض 1410/1989؛ حاجى‌خلیفه؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 441ـ460ه ، بیروت 1414/1994؛ همو، سیر اعلام النبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ1409/ 1981ـ1988؛ محمدبن محمد زبیدى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، چاپ على شیرى، بیروت 1414/ 1994؛ برهان‌الدین زرنوجى، تعلیم المتعلّم طریق التعلّم، چاپ مصطفى عاشور، قاهره ?] 1406/ 1986[؛ سمعانى؛ عمررضا کحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ عبدالحى‌بن عبدالحلیم لکنوى، الفوائد البهیة فى تراجم الحنفیة، کراچى 1393؛ عمربن محمد نسفى، القند فى ذکر علماء سمرقند، چاپ یوسف الهادى، تهران 1378ش؛ یاقوت حموى.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نسترن منوچهری

حوزه موضوعی

فقه وحقوق

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده