حلل الموْشیة
معرف
(نام کامل آن: الحلل‌الموشیَّة فى ذکر الأخبار المراکشیَّة)، کتابى به عربى درباره تاریخ شهر مراکش، مغرب و اندلس، از نویسنده‌اى ناشناخته
متن
حُلَل‌المَوْشِیَّة (نام کامل آن: الحلل‌الموشیَّة فى ذکر الأخبار المراکشیَّة)، کتابى به عربى درباره تاریخ شهر مراکش، مغرب و اندلس، از نویسنده‌اى ناشناخته.الحلل‌الموشیة (جامه‌هاى نگارین) به ‌رغم حجم اندک، دربردارنده مطالب تاریخى ارزنده‌اى درباره دولتهاى مرابطون، موحدون و مرینیان در مغرب و اندلس است. نویسنده در آغاز (ص 12) و پایان کتاب (ص 187ـ190) سلطان غنى‌باللّه (حک : 755ـ760، 763ـ793)، از فرمانروایان بنونصر*، را ستوده است و همین مطلب، این ظن را تقویت مى‌کند که وى اندلسى بوده و در دربار این سلطان مقام مهمى داشته است (رجوع کنید به فاطمه محمد محجوب، ذیل مادّه؛ عطبه، ص 216). تألیف این کتاب به تشویق و دستور سلطان غنى صورت گرفت (الحلل‌الموشیة، ص 12، مقدمه زکار و زمامه، ص 8). پناهندگى لسان‌الدین ابن‌خطیب، وزیر غنى‌باللّه، به دربار مرینیان مغرب و خوددارى ایشان از بازپس دادن او، خشم غنى‌باللّه را برانگیخت که دخالت وى را در امور مغرب، حتى پس از قتل لسان‌الدین در 776 (رجوع کنید به ابن‌خلدون، ج 7، ص 452ـ453؛ ناصرى، ج 4، ص 263ـ270)، در پى‌داشت، به گونه‌اى که غنى‌باللّه کوشید به دو دستگیها و فتنه‌هاى داخلى در مغرب دامن زند. به نظر مصححانِ کتاب، تألیف الحلل‌الموشیة نیز به همین منظور بوده است، اما معلوم نیست غنى‌باللّه چگونه مى‌خواسته است با بهره‌بردارى از این کتاب، به اهداف خویش دست یابد (رجوع کنید به الحلل‌الموشیة، مقدمه، ص 6ـ8). هنگام تألیف کتاب (783)، شهر مراکش در محاصره لشکریان احمدبن أبى‌سالم مرینى بود و سرانجام، با کشته‌شدن رقیب او عبدالرحمان‌بن على مرینى، که با تحریک و حمایت غنى به حکومت مراکش دست یافته بود، شهر پس از نُه ماه محاصره، گشوده شد (همانجا).نویسنده کتاب که نمى‌خواسته در مناقشه‌هاى سیاسى دخالت کند (رجوع کنید به همان مقدمه، ص 8)، احتمالا به سبب مشکلاتى، نام خویش را به عنوان مؤلف پنهان کرده است (رجوع کنید به عطبه، همانجا).برخى، همچون ناشران چاپِ نخست کتاب (رجوع کنید به ادامه مقاله)، لسان‌الدین ابن‌خطیب را نویسنده آن دانسته‌اند و مقدمه استوار و ادیبانه کتاب نیز این نظر را تقویت کرده است (رجوع کنید به مکى، ص 26ـ27؛ بروکلمان، >ذیل<، ج 2، ص 342). در نسخه پاریس و نسخه‌اى که در اختیار خاورشناس اسپانیایى، گایانگوس، قرار داشته، ابن بطوطه (متوفى 778) نویسنده الحلل‌الموشیة دانسته شده است، اما با توجه به اینکه نویسنده تاریخ تألیف را 783 ثبت کرده (رجوع کنید به الحلل‌الموشیة، ص 181) و نیز با توجه به مطالبى از کتاب که مشتمل بر حوادث سالهاى پس از درگذشت لسان‌الدین و ابن‌بطوطه است، این ادعاها مردود است (مکى، ص 25، 27). گایانگوس نیز اذعان داشته که پذیرش اینکه ابن‌بطوطه نویسنده الحلل‌الموشیه بوده، بسیار دشوار است (مَقَّرى، ج 1، پیشگفتار، ص XXI؛ نیز رجوع کنید به مکى، ص 25).عَلوش، پژوهشگر یهودى مغربى، در مقدمه چاپ دوم کتاب، براساس گفته دو تن از مورخان متأخر، مؤلف کتاب را ابوعبداللّه محمدبن ابى‌العلاءبن‌سِماک مالِقى دانسته است. این دو مورخ عبارت‌اند از: ابوالربیع سلیمان حوات (متوفى 1231)، مؤلف مغربى کتاب الروضة ‌المقصودة و الحلل الممدودة فى مآثر بنى سودة (ج 2، ص4960)، و ابوعبداللّه محمدبن محمد مشهور به ابن‌موقِّت (متوفى 1369)، که در میان منابع کتاب خویش، السعادة الأبدیة فى‌التعریف بمشاهیر الحضرة المراکشیة (ج 2، ص 520)، ابن‌سماک مالقى را مؤلف الحلل‌الموشیة خوانده است. ابن موقت به منبع مورد استفاده‌اش اشاره‌اى نکرده است و احتمال دارد از نسخه‌هاى خطى دیگرى آگاهى داشته که تاکنون به دست محققان نرسیده است (رجوع کنید به مکى، ص 27ـ28).هدف از تألیف الحلل‌الموشیه، به نوشته مؤلف آن در مقدمه (ص 12ـ13)، بررسى تاریخ شهر مراکش از بدو تأسیس تا زمان مؤلف است. در این کتاب، به اجمال، از سبب تأسیس شهر مراکش و بانى آن و گاه از برخى رویدادهاى سیاسى، نظامى و عمرانى مربوط به شهر سخن رفته است (براى نمونه رجوع کنید به ص 15ـ16، 97، 114، و جاهاى دیگر). بیشتر مطالب آن، تاریخى و راجع به سلسله‌هاى پیش‌گفته و بدون ارتباط با عنوان کتاب‌اند. الحلل‌الموشیة مانند دیگر تواریخِ محلى نیست و به‌ندرت درباره بناهایى چون قصر، بازار، مسجد، حمام و محلات یا شخصیتهاى ممتاز آگاهى به دست مى‌دهد (رجوع کنید به الحلل‌الموشیة، همان مقدمه، ص 4). تبویب مطالب کتاب براساس دوران حکمرانى امیران هر سلسله است که ذیل هر یک، نام و القاب او و اسامى پسران و وزیران، محدوده فرمانروایى و رویدادهاى پراهمیت و به‌ویژه لشکرکشى از مغرب به اندلس، و در پایان، گاه سیره وى ثبت شده است (رجوع کنید به ص 24، 81، 85، 137). برخى از مهم‌ترین عناوین کتاب، به ترتیب، عبارت‌اند از: سبب و تاریخ ساخت شهر مراکش (رجوع کنید به ص 15ـ16)، دلیل قیام مرابطون (ص 17ـ23)، ظهور شیخ عبداللّه‌بن یاسین (ص 20)، امارت یوسف‌بن تاشفین (ص 24ـ 27، 81ـ83)، فتوحات و جنگهاى امیر مرابطون (ص 27ـ37)، نبرد مشهور زَلّامة (ص 62ـ66)، چهار لشکرکشى امیرِ مرابطون به اندلس (ص 38ـ80)، ویژگیهاى امیرالمسلمین تاشفین على‌بن یوسف و لشکرکشیهاى او به اندلس (ص 84ـ86)، ظهور ابوعبداللّه محمدبن تُومَرْت ملقب به المهدى و فعالیتهایش (ص 100ـ 112)، جنگهاى مرابطون با موحدون و محاصره مراکش (ص 112ـ115)، ذکر حوادث دوره تاشفین‌بن على‌بن یوسف (ص 121ـ134) و ابراهیم‌بن تاشفین (ص 135ـ142)، ویژگیهاى حوادث دوره عبدالمؤمن‌بن على موحدى (ص 142ـ 157)، دیگر فرمانروایان موحدون و حوادث زمان آنان (ص 157ـ170)، و اصل و نسب و نام حاکمان بنى‌مرین تا زمان تألیف کتاب در 783 (ص 171ـ187). گزارش رویدادها به ترتیب زمانى‌اند (براى مثال رجوع کنید به ص 23) و اساس کار نویسنده بر خلاصه‌نویسى، با اتکا به منابع گوناگون است (رجوع کنید به ص 13، 93، 116). با مقایسه این کتاب با الأنیس‌المطرب، نوشته ابن ابى‌زرع فاسى، که تاریخ حکمرانان مغرب و شهر فاس است، به نظر مى‌آید نویسنده الحلل الموشیه آن کتاب را الگوى خود قرار داده است (براى نمونه رجوع کنید به الحلل الموشیة، ص 142، 157، 176؛ ابن ابى‌زرع، ص 203، 205، 323).مؤلف در نقل حوادث پیش از خود، به صراحت گفته که به مورخان پیشین اعتماد کرده است (رجوع کنید به ص 13). برخى از کسانى که او از آثارشان استفاده کرده است، عبارت‌اند از: ابویحیى ابن‌الیسع‌بن عیسى‌بن حزم اندلسى (رجوع کنید به الحلل الموشیة، ص 82، 107، 148)؛ محمدبن خلف، مؤلف البیان الواضح (همان، ص 83)؛ ابوبکربن‌الصیرفى، مؤلف الانوار الجلیة فى اخبار الدولة المرابطیة (همان، ص 93 و پانویس 95)؛ قَطّان (همان، ص 103ـ104)؛ ابن‌صاحب‌الصلاة، مؤلفِ المَنُّ بالامامة (همان، ص 104، 116، 143)؛ ابن‌بُجَیر (همان، ص 100، 110)؛ عبداللّه‌بن احمد زُهْرى (همان، ص 112)؛ بَینَق (همان، ص 138)؛ ابوبکر ابن‌عربى، مؤلف عارضة الاَحْوَذى فى شرح سنن‌الترمذى (همان، ص 140)؛ ابوعلى ملیانى (همان، ص 185)؛ و ابن‌رَشیق قیروانى (همان، ص 185ـ186).در این کتاب، نویسنده به تبارشناسى بربران اهمیت داده و کوشیده است آنان را عرب و از نسل حِمْیَر یا مُضَر (رجوع کنید به ص 183ـ184) معرفى کند که زبانشان دگرگون شده است (رجوع کنید به ص 17). آوردن اسامى قبایل محلى بربر شمال افریقا (رجوع کنید به ص 33)، مناسبات درونى آنان، ذکر بعضى خُلقیات بربرها (ص 22)، معرفى کتابهایى به زبان بربرى (ص 109ـ110) و تحولات آیین آنان تا دوره مؤلف (ص 17)، اطلاعاتى است که به شناخت بربرها کمک مى‌کند.بخشى از اطلاعات کتاب درباره تاریخ اندلس است و چون ماجراى گذشتن سپاه مرابطون و موحدون از دریا به قصد یارى به مسلمانان اندلس، موضوع پراهمیتى است، مؤلف هرکدام از این گذرها را ذیل عنوانى جداگانه شرح داده است (براى نمونه رجوع کنید به ص 85، 161). مناسبات دولتهاى شمال افریقا با دولتهاى اسلامى اندلس، نظیر بنى‌عبّاد (ص 33، 44)، و درگیرى این دولتهاى اندلسى با مسیحیان در دوره فعالیتهاى مسیحیان براى بازپس‌گیرى اندلس (ص 122) نیز گزارشهایى درباره اندلس‌اند. نویسنده درباره تشکیلات نظامى و تقسیمات سپاه بربران و نیز آیینهاى نظامى و دربارى هم اطلاعاتى داده که جالب توجه است (رجوع کنید به ص 152ـ153). تمرکز نویسنده بر مغرب و اندلس بوده، ولى گزارش‌گونه‌هایى از دیگر مناطق اسلامى هم داده است (براى نمونه رجوع کنید به ص 89). اطلاعات الحلل‌الموشیه درباره زندگى اجتماعى اندک، ولى ارزشمند است، از جمله برخورد با اهل ذمه در مغرب (رجوع کنید به ص 25)، و نام کالاهاى ساخت داخل و خارج ممالک اسلامى، از جنگ‌افزارهاى جواهرنشان تا لباسهاى متنوع و انواع عطر (ص 26ـ27). همچنین حاوى گزارشى است از به‌کارگیرى مقصوره‌اى با اشکال هندسى، که علاوه بر داشتن ارزش هنرى، براى حفظ جان امیر، هنگام حضور در مسجد، کاربرد داشت (رجوع کنید به ص 144ـ146).نثر کتاب، جز در مقدمه، ساده و روان است و نثر مراسلات پرشمار آن هم چندان مغلق نیست (براى نمونه رجوع کنید به ص 30ـ31، 75، 164). اشعارى براى کمک به توضیح بهتر موضوع یا کاستن از خشکى مطالب (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص 39، 124ـ129)، به تناسب، لابه‌لاى مطالب آمده‌اند.از الحلل الموشیه نسخ‌خطى متعددى به جاى‌مانده است. کهن‌ترین آنها نسخه خطى رباط به شماره 2300ک است که در 9 ذیقعده 1129 نوشته شده است. دو نسخه خطى دیگر در رباط (ش 1428د، با تاریخ کتابت 7 ربیع‌الاول 1295؛ و ش 1536د، به تاریخ 7 ذیقعده 1336) و نیز یک نسخه شخصى در فاس (به تاریخ آخر رمضان 1298)، از دیگر نسخه‌هاى یافته شده این کتاب‌اند (مکى، ص 23ـ24؛ الحلل الموشیة، همان مقدمه، ص 10؛ فاطمه محمد محجوب، همانجا). علاوه بر اینها، نسخه‌هایى در پاریس، لیسبون، واتیکان، لیدن، مادرید، الجزایر و جامع زیتونه تونس وجود دارد. نسخه جامع زیتونه کامل‌ترین نسخه موجود است و مستشرق فرانسوى، لووى پرووانسال (متوفى 1956)، و سى طالب جرجاوى (محقق مراکشى) هم نسخه‌هایى از این کتاب را در اختیار داشته‌اند (مکى، ص 24ـ26).الحلل الموشیه در میان مستشرقان اروپایى شهرت بسیار یافته است. کوندى، مستشرق اسپانیایى، در بخشهایى از کتابش، >تاریخ تسلط عربها در اسپانیا<، که در 1820/ 1235 به اسپانیایى نوشته، از آن استفاده کرده است، بى آنکه اشاره‌اى به منبع خویش کرده باشد (رجوع کنید به همان، ص 31). اما رینهارد ـ دوزى، مستشرق هلندى، کوندى را به استفاده از ترجمه دقیق اسپانیایىِ کتاب الحلل الموشیة متهم ساخته است. ظاهراً در اواخر سده یازدهم/ هفدهم، مترجم اسپانیایى ناشناسى آن را ترجمه کرده و نسخه‌اى از این ترجمه تصادفاً در اواخر سده سیزدهم/ نوزدهم در الجزایر پیدا شده بود. نسخه دیگرى از آن در کتابخانه ملى مادرید ــ که کوندى مدتى مدیر آن بودــ نگهدارى مى‌شد، ولى هر دو نسخه ناپدید شدند (رجوع کنید به همان، ص 32ـ33).دوزى این کتاب را جزو منابع اثر خویش، >تاریخ مسلمانان اندلس< ــ که در 1861 آن را به زبان فرانسه چاپ کرده ــ ذکر نموده است. وى ترجمه بخشهایى از این کتاب را بعداً در ضمیمه کتاب خود، به نام >نوشته‌هاى عربى<، منتشر ساخت (رجوع کنید به همان، ص 31). میشل امارى، مستشرق ایتالیایى، نیز بخش کوتاهى از الحلل الموشیة را در ضمیمه کتابش، >کتابخانه عربى سیسیل<، آورده است (رجوع کنید به همان، ص 33؛ آمارى، ص 62). فرانسیسکو کودیرا، مستشرق اسپانیایى، هم در کتابش، >سقوط و اضمحلال دولت مرابطون در اسپانیا<، از الحلل الموشیة استفاده کرده است (رجوع کنید به مکى، همانجا). امبروزیو هویسى میراندا، مستشرق اسپانیایى، کتاب الحلل الموشیة را به‌طور کامل به اسپانیایى ترجمه کرد و در 1330ش/1951 در شهر تطوان به چاپ رساند (همان، ص 34؛ قس فاطمه محمد محجوب، همانجا).الحلل الموشیة فى ذکر الاخبار المراکشیة نخستین‌بار در اواخر ربیع‌الآخر 1329/ اواخر آوریل 1911، به کوشش بشیر فورْتى، از روى یک نسخه خطى کهن و بخشهایى از چند نسخه خطى دیگر، در تونس به چاپ رسید. این چاپ پر از اشتباه و افتادگى و فاقد فهرست است (مکى، ص 26ـ27؛ عطبه، ص 216؛ الحلل الموشیة، همان مقدمه، ص 9؛ قس بروکلمان، >ذیل<، ج 7، ص 439، که چاپ تونس را در سالهاى 1327 و 1329 ذکر کرده است).دومین بار این کتاب را علوش در 1315ش/ 1936 در رباط چاپ کرد. علوش کار خود را بر نسخه خطى‌اى که لووى پرووانسال به وى اهدا کرده بود، و نیز نسخه خطى کتابخانه الجزایر به شماره 1132 و دو بخشى که دوزى در سده سیزدهم/ نوزدهم به چاپ رسانده بود، استوار ساخت. چاپ علوش نیز به علت توجه نکردن به دیگر نسخه‌هاى خطى موجود در اروپا، اشتباهات زیادى داشت و تنها ویژگى آن دارا بودن فهارس و بیان اختلاف نسخه‌هاى مورد استفاده‌اش بود. ترجمه هویسى میراندا به اسپانیایى براساس همین چاپ صورت گرفت (فاطمه محمد محجوب، همانجا؛ مکى، ص 27؛ ابن‌سوده، ص 26؛ الحلل الموشیة، همانجا).در 1358ش/ 1979، سهیل زکّار و عبدالقادر زمامه الحلل الموشیة را در دارالبیضاء (کازابلانکا) به چاپ رساندند، که براساس دو نسخه خطى کهن رباط، نسخه خطى شخصى در فاس (مغرب)، و دو نسخه چاپى است و مصححان کوشیده‌اند اشتباهات چاپهاى پیشین را مرتفع کنند و متن تهذیب‌شده‌اى در اختیار پژوهشگران قرار دهند. علاوه بر ضبط اختلاف نسخ، ضبط لاتینى اعلام (براى نمونه رجوع کنید به ص 94ـ95)، برخى توضیحات روشنگرانه در پانویسها و مقایسه رویدادها با مندرجات دیگر آثار تاریخى (براى نمونه رجوع کنید به ص 133)، از جمله کارهاى آنان در تصحیح این کتاب بوده‌است (عطبه، همانجا؛ الحلل الموشیة، همان مقدمه، ص 10).منابع: میکله آمارى، المکتبة العربیة الصقلیة: نصوص فى التاریخ و البلدان و التراجم و المراجع، لایپزیگ 1857، چاپ افست بغداد ]بى‌تا.[؛ ابن‌ابى‌زرع، الأنیس المطرب بروض القرطاس فى اخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینة فاس، رباط 1972؛ ابن‌خلدون؛ ابن‌سوده، دلیل مؤرّخ المغرب الأقصى، بیروت 1418/1997؛ ابن‌موقت، السعادة الأبدیة فى التعریف بمشاهیر الحضرة المراکشیة، چاپ حسن جلاب و احمد متفکر، مراکش 1423/2002؛ ابى‌الربیع سلیمان حوات، الروضة المقصودة و الحلل الممدودة فى مآثر بنى‌سودة، چاپ عبدالعزیز تیلانى، فاس 1415/1994؛ عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فى أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، بیروت 1404/1984؛ فاطمه محمد محجوب، الموسوعة الذهبیة للعوم الاسلامیة، ج 14، قاهره: دارالغد العربى، ]بى‌تا.[؛ کتاب الحُلَل المَوْشِیَّة فى ذکر الاخبار المراکشیة، لمؤلف اندلسى من اهل القرن الثامن الهجرى، چاپ سهیل زکار و عبدالقادر زمامه، دارالبیضاء 1399/1979؛ طاهر احمد مکى، «الحلل الموشیة فى الاخبار المراکشیة»، حولیّات کلیة دارالعلوم، ش 5 (1974ـ1975)؛ احمدبن خالد ناصرى، کتاب الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصى، چاپ احمد ]بن جعفر [ناصرى، دارالبیضاء 2001ـ 2005؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; Ahmad b. Muhammad Makkari, The history of the Mohammedan dynasties in Spain, tr. Pascual de Gayangos, London 1840, repr. 2002.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ستار عودی

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده