حلق الوادی (امروزه: لاگولت)
معرف
شهرى بندرى در کنار دریاى مدیترانه در شمال تونس
متن
حَلق‌الوادى (امروزه: لاگولت)، شهرى بندرى در کنار دریاى مدیترانه در شمال تونس. این شهر در محل اتصال دریاچه تونس با خلیج تونس، واقع شده و محل اتصال، حلق‌الوادى نامیده شده است (مقدیش، ج 1، ص120).آبراهه‌اى به طول یازده کیلومتر، بندر حلق‌الوادى را به دریاچه تونس ــ که شهر تونس در کنار آن است ــ متصل مى‌سازد. با حفر این آبراهه، دریاچه تونس و شهر تونس با دریاى مدیترانه مرتبط شده‌اند و این امر موجب شده است بندر حلق‌الوادى، به‌سبب کارکرد گذرگاهى خود، دروازه تونس محسوب گردد (رجوع کنید به ابن‌ابى‌دینار، ص 25؛ >اطلس جهان تایمز<، نقشه 88). این شهر، به سبب واقع شدن در ساحل دریاى مدیترانه، داراى آب و هواى مدیترانه‌اى با زمستانها و تابستانهاى معتدل است.حلق‌الوادى از طریق خطوط راه‌آهن ــ که در 1289/ 1872 افتتاح شده ــ با شهر تونس در ارتباط است (بیرم‌الخامس، ج 2، ص 344). جمعیت آن، که ترکیبى از عربها و اروپاییان و یهودیان است، در 1363ش/1984 حدود 600،61 تن گزارش شده است (رجوع کنید به د. ا. د. ترک، ذیل مادّه).بخشى از استحکامات نظامى دوران تسلط اسپانیاییها و عثمانیها و قصرها و میدان احمدباى از آثار قدیمى شهر است. در گذشته دو قصر به نامهاى حلق‌الوادى و بیت‌البحر نیز وجود داشته که امروزه به‌کلى ویران شده‌اند (بن‌خوجه، ص 79؛ ریکار، ص 3).پیشینه. با آنکه مسلمانان در سال 17 بر مصر تسلط یافتند، نخستین بار در سال 26 و دیگر بار در سال 45 به سوى افریقیه پیش رفتند، ولى کسى از مسلمانان در آنجا اقامت نکرد. این دو جنگ مقدمه فتح تونس شد که در سال 50 به فرماندهى عُقبة‌بن نافع* انجام گرفت. وى براى آنکه مسلمانان در افریقیه مستقر شوند، شهر قَیْروان را بنا نهاد تا پایگاه نظامى نیز باشد. سرانجام، فتح کامل افریقیه (شامل حلق‌الوادى) در 81 به دست حسّان‌بن نعمان تحقق یافت (بلاذرى، ص320ـ321؛ مالکى، ج 1، ص 10 و پانویس 3؛ ابن‌ابى‌دینار، ص 27، 33؛ ثامر، ص 39ـ41).حسان آبراهه‌اى را در محل حلق‌الوادى حفر کرد و دریاچه تونس را به دریاى مدیترانه متصل ساخت (ابن‌ابى‌دینار، ص 25؛ وزیر، ج 1، ص290ـ291). براثر همین اقدام، تونس گذرگاهى براى ورود به مدیترانه یافت و از آن پس، سرنوشت حلق‌الوادى از تونس جدایى‌ناپذیر شد و با از رونق افتادن بندر کارتاژ، بندر مهم تونس گردید. به‌سبب اهمیت بسیار زیاد آبراهه، قلعه‌اى نظامى از آن محافظت مى‌کرد و از قلعه به مثابه پایگاه گمرکى نیز استفاده مى‌شد (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).ادریسى در قرن ششم (ج 1، ص 285ـ286، 300) فاصله حلق‌الوادى را تا کارتاژ حدود چهار کیلومتر ضبط کرده و با توصیف آبراهه حلق‌الوادى، به رفت و آمد کشتیها در این آبراهه و ادامه آبراهه تا شهر تونس اشاره کرده است.در 554، عبدالمؤمن مغربى شهر تونس را از مسیر حلق‌الوادى براى موحدون* گشود (تجانى، ص 345ـ346؛ نیز رجوع کنید به ابن‌ابى‌دینار، ص 116). در اواخر 599 و به هنگام حمله ابن‌غانیه (رجوع کنید به بنوغانیه*) به تونس، غازى‌بن اسحاق با استقرار در حلق‌الوادى و بستن آبراهه، تونس را پس از چهار ماه محاصره و شکست دادن موحدون، در سال 600 تصرف کرد (تجانى، ص 352ـ 355؛ نیز رجوع کنید به ابن‌خلدون، ج 6، ص 333؛ محمد عبداللّه عنان، عصر3، قسم 2، ص 262). در قرن دهم نبرد دولت عثمانى با دولتهاى اروپایى، به منظور دستیابى بر مدیترانه غربى، آغاز شد. برادران بارباروس (درباره آنها رجوع کنید به بارباروس*، خیرالدین (خضر) پاشا)ــ در 908/ 1503 با کسب موافقت ابوعبداللّه محمد پنجم، سلطان حفصیان*، پایگاهى در حلق‌الوادى براى عملیات خود، ایجاد کردند (پچوى، ج 1، ص 493؛ شاو، ج 1، ص 96؛ مرزوقى، ص 211؛ اوزون چارشیلى، ج 2، ص 364ـ366).ایجاد و توسعه این پایگاه، در زمانى که دولت اسلامى نیرومندى در شمال افریقا وجود نداشت، در تحولات بعدى این منطقه تأثیر جدّى داشت. دولت اسپانیا در این دوره در اندیشه تصرف سواحل افریقا بود؛ ازاین‌رو، نمایندگانى الجزایرى براى کسب حمایت برادران بارباروس به حلق‌الوادى رفتند و براى راندن اسپانیاییها از بجایه*، خواستار کمک شدند. دو برادر اگرچه در تصرف بجایه موفق نشدند، توانستند میان سالهاى 921 تا 924/ 1516ـ1518 اسپانیاییها را از الجزایر بیرون برانند (اوزون چارشیلى، ج 2، ص 366ـ367). برادران بارباروس مدتى بعد هجوم فرانسه را به حلق‌الوادى دفع کردند (ایلتر، ص 54).در 937/1530، اسپانیاییها در حلق‌الوادى قلعه مستحکمى بنا نهادند و با فراهم ساختن تجهیزات جنگى، حلق‌الوادى را پایگاه خود در شمال افریقا کردند (ابن‌ابى‌دینار، ص 185؛ ایلتر، ص 115؛ ژولین، ص 258؛ مطوى، ص 704).در 940/1533، سلطان عثمانى، خیرالدین را فرمانده کل نیروى دریایى عثمانى و حکمران الجزایر کرد. سپس خیرالدین، براى تصرف تونس، در حلق‌الوادى نیرو پیاده کرد و حلق‌الوادى بدون مقاومت گشوده شد. خیرالدین در 941/1534 با برانداختن سلطنت حفصیان، به نام سلطان سلیمان اول خطبه خواند و سکه زد (اوزون چارشیلى، ج 2، ص 372ـ373؛ هامر ـ پورگشتال، ج 2، ص170ـ171؛ شاو، ج 1، ص 97؛ حسین مؤنس، ج 2، جزء3، ص 165). خیرالدین پس از تصرف قلعه حلق‌الوادى، آن را به صورت قلعه‌اى مستحکم درآورد (د. اسلام، همانجا).شارل پنجم در همان سال با ناوگان جنگى نیرومندى، به همراه نیروهاى آلمانى و ایتالیایى و مالتى به سوى تونس حرکت کرد و در 942/1535 در حلق‌الوادى نیروهاى خود را مستقر ساخت. خیرالدین، با وجود تلاش فراوان، به علت خیانت تونسیها شکست خورد و قلعه حلق‌الوادى ــ که کلید فتح تونس به شمار مى‌رفت ــ سقوط کرد. پس از سقوط قلعه، فرنگیها مهمات و تجهیزات جنگى خیرالدین، از جمله صد کشتى و سیصد عراده توپ، را غنیمت گرفتند و پرچم شارل را بر فراز قلعه به اهتزاز در آوردند و خیرالدین به الجزایر پناه برد (اوزون چارشیلى، ج 2، ص 373؛ هامر ـ پورگشتال، ج 2، ص171ـ 173؛ مانتران، ص 413؛ ایلتر، ص 115ـ116). نیروهاىشارل، پس از این پیروزى، چند روز به کشتار و غارت در تونس پرداختند. شارل پنجم، که به اهمیت سوق‌الجیشى حلق‌الوادى آگاهى داشت، حکومت تونس را با شرایطى، از جمله تعلق حلق‌الوادى به امپراتور، به مولاحسن حفصى واگذار کرد و عملا تونس تحت‌الحمایه اسپانیا شد. شارل پیش از ترک تونس، تعداد درخور توجهى از سربازان و کشتیهاى خود را در حلق‌الوادى مستقر کرد (رجوع کنید به وزیر، ج 1، ص 461ـ462؛ ناصرى، ج 5، ص 59؛ هامر ـ پورگشتال، ج 2، ص 173ـ176).حلق‌الوادى تا 981/1573 که سنان‌پاشا آن را فتح کرد، زیر سلطه اسپانیا بود (حسین خوجه، ص 87؛ مقدیش، ج 2، ص 77؛ نیز رجوع کنید به حسن حسنى عبدالوهاب، قسم 3، ص 269)، البته در 978/1570 اولوچ (قلیچ) على‌پاشا، بیگلربیگى* الجزایر، تونس را تصرف کرد، اما نتوانست حلق‌الوادى را از اسپانیا بگیرد (اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 1، ص 29؛ نیز رجوع کنید به هامر ـ پورگشتال، ج 3، ص 603). اندکى بعد دَن‌ژوان، پسر شارل، تونس را از حیدرپاشا، بیگلربیگى تونس، گرفت؛ ازاین‌رو، سلطان‌سلیم دوم در 982/1574 سنان‌پاشا و دریاسالار قلیچ على‌پاشا را با دویست کشتى به تونس فرستاد. مصطفى‌پاشا و حیدرپاشا نیز در تونس به آنان پیوستند. نیروهاى عثمانى به‌آسانى تونس را تصرف کردند، اما قلعه مستحکم حلق‌الوادى در برابر آنان سخت مقاومت کرد و سرانجام به کمک توپ و منجنیق در جمادى‌الاولى 982/ اوت 1574 گشوده شد. سنان‌پاشا، براى جلوگیرى از دستیابى دوباره اسپانیا به قلعه حلق‌الوادى، آن را ویران کرد. دولت حفصیان با این شکست منقرض شد و تونس یکى از ایالات دولت عثمانى گردید (نهروالى، ص 469ـ472؛ سلانیکى مصطفى افندى، ج 1، ص 91ـ 97؛ پچوى، ج 1، ص 502ـ503؛ هامر ـ پورگشتال، ج 3، ص 603ـ604). شکست اسپانیا در حلق‌الوادى حتى در ادبیات اسپانیا نمود یافت. لطیفه‌سرایان اسپانیا لطیفه‌اى سرودند که در آن به از دست رفتن آسان حلق‌الوادى، در نتیجه سستى دن‌ژوان، اشاره شده است. از این لطیفه کوچک اهمیت حلق‌الوادى آشکار مى‌شود، زیرا از دست رفتن آن برابر با از دست رفتن تونس بود (رجوع کنید به بریج، ص 185 و پانویس). اگرچه در دوره مرادیان (حک : 1041ـ1114/ 1631ـ 1702) و حسینیان* (حک : 1117ـ1376 (1336ش)/ 1705ـ 1957) اهمیت سوق‌الجیشى حلق‌الوادى همچنان حفظ شد و در آن وقایع و حوادث و نبردهاى دریایى بسیارى روى داد (رجوع کنید به ابن‌ابى‌دینار، ص 203ـ211؛ وزیر، ج 2، ص 348، 396، 454ـ 478، و جاهاى دیگر؛ ابن‌ابى‌الضَّیّاف، ج 2، ص 34، 200، ج 3، ص 37، 79، ج 4، ص 124، و جاهاى دیگر)، اما بازسازى و توسعه آن نیز شدت یافت. برخى از عملیات عمرانى قرن سیزدهم/ نوزدهم در حلق‌الوادى، عبارت بود از: ایجاد برجهاى حلق‌الوادى، که امروزه مسجدجامع است؛ تکمیل استحکامات نظامى به فرمان حموده‌پاشا (حک : 1196ـ 1229)؛ بناى مسجد و قصر زیبا به‌فرمان امیرباى؛ توسعه و بهسازى بندر حلق‌الوادى و ایجاد کارخانه کشتى‌سازى در آن به‌دستور خیرالدین‌پاشا در 1274/ 1857؛ بناى قصر تابستانى و انبار مهمات به‌دستور احمدباى* (1253ـ 1271/ 1837ـ 1855)؛ احداث راه‌آهن بین تونس و حلق‌الوادى و باردو* در 1288/ 1872 (رجوع کنید به ابن‌ابى‌الضیاف، ج 4، ص 157؛ احمدبن عامر، ص 302؛ سنوسى، ج 1، ص120 و پانویس، 185ـ186 و پانویس 1 و 2).منابع: ابن‌ابى‌الضَّیّاف، اتحاف اهل‌الزمان باخبار ملوک تونس و عهدالامان، تونس 1990؛ ابن‌ابى‌دینار، المؤنس فى اخبار افریقیا و تونس، چاپ محمد شمام، تونس 1387؛ ابن‌خلدون؛ احمدبن عامر، تونس عبرالتاریخ: منذ اقدم العصور الى اعلان الجمهوریة، تونس 1379/1960؛ محمدبن محمد ادریسى، کتاب نزهة المشتاق فى اختراق الآفاق، قاهره: مکتبة الثقافة‌الدینیة، ]بى‌تا.[؛ عزیز سامح ایلتر، الاتراک العثمانیون فى افریقیا الشمالیّة، ترجمة محمود على عامر، بیروت 1409/1989؛ آنتونى بریج، سلیمان باشکوه (تازیانه آسمان)، ترجمه محمدحسین آریا، مشهد 1367ش؛ بلاذرى (بیروت)؛ بن‌خوجه (محمد)، صفحات من تاریخ تونس، چاپ حمّادى ساحلى و جیلانى بن حاج یحیى، بیروت 1986؛ محمدمصطفى بیرم‌الخامس، صفوة‌الاعتبار بمستودع الامصار و الاقطار، ج 2، چاپ على‌بن طاهر شنوخى، ریاض مرزوقى، وعبدالحفیظ منصور، تونس 1999؛ ابراهیم پچوى، تاریخ پچوى، استانبول 1281ـ1283؛ عبداللّه‌بن محمد تجانى، رحلة‌التجانى، چاپ حسن حسنى عبدالوهاب، تونس 1377/1958؛ حبیب ثامر، هذه تونس، چاپ حمّادى ساحلى، بیروت 1408/1988؛ حسن حسنى عبدالوهاب، ورقات عن‌الحضارة‌العربیة بافریقیة التونسیة، قسم 3، تونس 1972؛ حسین خوجه، ذیل بشائر اهل الایمان بفتوحات آل عثمان، چاپ طاهر معمورى، تونس 1395/1975؛ حسین مؤنس، تاریخ‌المغرب و حضارته، بیروت 1412/1992؛ محمد سنوسى، مُسامرات الظریف بحسن‌التعریف، چاپ محمد شاذلى نیفر، بیروت 1994؛ محمدبن طیب قادرى، نشرالمثانى لاهل‌القرن الحادى عشر و الثانى، چاپ محمد حجى و احمد توفیق، رباط 1397ـ 1407/ 1977ـ 1986؛ عبداللّه‌بن محمد مالکى، کتاب ریاض‌النفوس، چاپ بشیر بکوش، بیروت 1401ـ1403/1981ـ1983؛ محمد عبداللّه عنان، دولة الاسلام فى‌الاندلس، قاهره 1417/1997؛ محمد مرزوقى، قابس: جنّة‌الدنیا، ]قاهره ? 1962[؛ محمد عروسى مطوى، السلطنة‌الحفصیة: تاریخها السیاسى و دورها فى‌المغرب الاسلامى، بیروت 1406/ 1986؛ محمود مقدیش، نزهة الانظار فى عجائب التواریخ و الاخبار، چاپ على زوارى و محمد محفوظ، بیروت 1988؛ احمدبن خالد ناصرى، کتاب الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصى، چاپ جعفر ناصرى و محمد ناصرى، دارالبیضاء 1954ـ1956؛ محمدبن احمد نهروالى، البرق الیمانى فى الفتح‌العثمانى، ریاض 1387/1967؛ محمدبن محمد وزیر، الحلل السندسیة فى الاخبار التونسیة، چاپ محمد حبیب هیله، بیروت 1985؛EI2, s.v. "Halk al-wadi" (by J. Despois); Joseph von Hammer-Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz 1963; Ch. Andre Julien, Histoire de l'Afrique du nord: Tunisie, Algerie, Maroc, Paris 1964; Robert Mantran, Histoire de l'empire Ottoman, Lille, Fr. 1989; Prosper Ricard, Les merveilles de l'autre France: Algerie, Tunisie, Maroc, [Paris] 1924; Selaniki Mustafa Efendi, Tarih-i Selaniki, ed. Mehmet Ipsirli, Istanbul 1989; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman empire and the modern Turkey, Cambridge 1985; The Times atlas of world, London: Times Books, 1992; TDVIA, s.v. "Halkulvadi" (by Mahmut H.Sakiroglu); Ismail Hakki Uzuncarsli, Osmanl tarihi, Ankara, vol. 2, 1983, vol. 3, pt.1, 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

احمد آرین نیا

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده