حلبی نورالدین علی بن ابراهیم
معرف
مورخ، ادیب، فقیه و عالم علوم عقلى و نقلى و خصوصاً حدیث و تفسیر و تصوف در سده یازدهم
متن
حلبى، نورالدین على‌بن ابراهیم، مورخ، ادیب، فقیه و عالم علوم عقلى و نقلى و خصوصاً حدیث و تفسیر و تصوف در سده یازدهم. به گفته محبى (ج 3، ص 122)، وى به نورالدین‌بن برهان‌الدین حلبى قاهرى شافعى معروف بود، اما مدرس تبریزى (ج 2، ص 64) لقب وى و پدرش را برهان‌الدین ذکرکرده است. نورالدین در 975 در مصر به دنیا آمد، اما از لقبش چنین برمى‌آید که اصالتاً اهل حلب بوده است (محبى، همانجا؛ کتانى، ج 1، ص 344). محبى در خلاصة‌الاثر (همانجا) از وى با القابى چون امام کبیر، اجلّ اَعلامِ مشایخ، علامه زمان، دریاى بى‌کرانه و علامه جلیل‌القدر یاد کرده است. بسیارى از طالبان علم نزد حلبى مى‌رفتند و از محضرش بهره مى‌بردند. در عین‌حال، وى در میان مردم به حسن خلق و حلم شهرت داشت و شوخ‌طبع بود (همانجا).حلبى سالها ملازم شمس رَمْلى بود و از وى روایت کرد. همچنین، نزد استادانى تلمذ کرد که برخى شافعى‌مذهب بودند، همچون محمد بکرى، محمد میمونى، و نیز استادانى از سایر مذاهب نظیر امام على‌بن غانم مَقْدسى حنفى، سالم سَنْهورى* مالکى، محمدبن ترجمان حنفى، محمد زَفْزاف حنفى، و عبدالمجید خَلیفه حنفى (همان، ج 3، ص 122ـ123؛ کتانى، همانجا).حلبى داراى رتبه اجتهاد در مذهب و مجوز صدور فتوا (محبى، ج 3، ص 122) و از استادان و مشایخ مدرسه صلاحیه مصر بود. این مدرسه را سرآمد مدارس مجاور مرقد امام شافعى در قاهره خوانده‌اند (همان، ج 3، ص 124). او شاگردان بسیارى تربیت کرد که از آن‌جمله شَبْرامَلَّسى* و محمد وسیمى بودند (همان، ج 3، ص 123). حلبى در آخر شعبان 1044 در قاهره وفات یافت و در مقبره «مجاورین» دفن شد (محبى، ج 3، ص 124؛ کتانى، همانجا؛ قمى، ص 143).مورخان آثار بسیارى به حلبى نسبت داده‌اند. سرکیس (ج 1، ستون 787) وى را داراى پنجاه تألیف دانسته است. به‌روایتى، وى حدود چهل کتاب در علوم گوناگون نگاشته است (حلبى، 1417، مقدمه مصحح، ص ک، نیز رجوع کنید به همان، مقدمه مصحح، ص 51ـ53). وى تمام کتابهایش را وقف شیخ سلطان مزّاحى کرد، که براى حلبى احترام بسیارى قائل بود (محبى، ج 3، ص 122). مشهورترین اثر حلبى، انسان‌العیون فى سیرة‌الامین المأمون، مشهور به «السیرة‌الحلبیة»، است (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 180؛ محبى، ج 3، ص 123؛ سرکیس، ج 1، ستون 786ـ787؛ قمى، ص 143). این کتاب در زمان تألیف براى حلبى شهرت بسیارى به همراه آورد و از آن استقبال فراوان شد (محبى، همانجا).به گفته مدرس تبریزى (ج 2، ص 65)، حلبى دو کتاب به نام انسان‌العیون داشته که یکى همان اثر معروف به السیرة‌الحلبیة بوده که در مصر به چاپ رسیده و دیگرى انسان‌العیون فى سیرة‌النبى المأمون، مشهور به «السیرة‌النبویة»، که هنوز چاپ نشده است. حلبى هنگام نوشتن این سیره، به دو کتاب السیرة‌الشامیة اثر محمدبن یوسف شامى صالحى و عیون‌الاثر ابوالفتح ابن سیدالناس نظر داشته است. به‌گفته وى، دو اثر یاد شده حسنات بسیارى دارند ولى اطاله کلام در اولى و وجود برخى واژه‌هاى دیرفهم در دومى، او را بر آن داشته تا با خلاصه کردن آنها و افزودن مطالبى، کتاب مستقلى به وجود آورد (محبى، همانجا؛ سرکیس، ج 1، ستون 787؛ حلبى، 1422، ج 1، مقدمه خلیلى، ص 3). علاوه بر آنها، به توصیه شیخ ابى‌المواهب محمدالبکرى (حاجى‌خلیفه؛ حلبى، همانجاها)، در کتاب خود قسمتى از ابیات قصیده برده شرف‌الدین بوصیرى*، و قصیده تائیه سُبکى از دیوان مشهور به بشرى‌اللبیب بذکرالحبیب، را تضمین کرده است (حلبى، 1422، ج 1، ص 7).یکى دیگر از آثار حلبى، سیرة‌السید احمد البدوى، مشهور به النصیحة‌العلویة فى بیان حسن طریقة السادة‌الاحمدیة، است که در قاهره به‌چاپ رسیده است. این کتاب درباره زندگى احمدبن على بدوى*، بنیان‌گذار طریقه احمدیه، است. حلبى (1417، ص 73) انگیزه تألیف این کتاب را برشمردن محاسن این طریقه و آگاهى دادن از برخى عادات سادات صوفیه، ذکر کرده است.حلبى آثار دیگرى هم داشته است، از جمله: حاشیه بر شرح المَنهَج قاضى زکریا؛ حاشیه بر شرح‌المِنهاج جلال محلى؛ حاشیه بر شرح‌الورقات، اثر دیگر جلال محلى؛ حاشیه بر شرح الورقات ابن امام کاملیه؛ حاشیه بر شرح تعریف سعد؛ شرح بر اربعین نوویه؛ شرح الشمایل النبویة، که به پایان نرسید و الوفالشرح شمائل المصطفى نامیده شد؛ حسن التبیین لما وقع فى معراج‌الشیخ نجم‌الدین؛ الفجرالمنیر بمولدالبشیرالنذیر؛ شرح لیلة‌النصف من شعبان؛ شرح على‌البُردة؛ شرح على المنفرجة؛ که خلاصه‌اى است از المزهر سیوطى در لغت؛ حاشیه بر شرح‌القُطر فاکهى؛ حاشیه بر مطالع البُدور فى الجمع بین‌القطر و الشَندور؛ الفوائدالعَلویة بشرح شرح‌الازهریة؛ غایة‌الاحسان بوصف من‌لقیهُ من‌ابناء الزمان؛ الجامع‌الازهر لما تفرق من مُلَح الشیخ‌الاکبر؛ النفحة العلویة من الاجوبة الحلبیة؛ اللطائف من عوارف‌المعارف؛ الطوارالمنقوش فى اوصاف الحبوش؛ صَبابة الصبابة؛ انقاذ المُهَج ]فى [بمختصرالفرج؛ متن فى‌التصریف؛ حَنات‌الوَحَنات النَواضر من‌الوجوه والنظائر؛ قطعة لطیفة على الجامع‌الصغیر؛ شرح بر شرح البَسمَله قاضى زکریا، که به خیرالکلام على‌البسمله و الحمدله شیخ‌الاسلام معروف است؛ تألیف مطلبى بر مقدمه تفسیر بیضاوى؛ رساله‌اى در تصوف؛ و دُخان‌التَبْغْ (محبى، ج 3، ص 123ـ124؛ بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، ستون 755ـ756؛ همو، ایضاح‌المکنون، ج 1، ستون 104، 135 و جاهاى دیگر؛مدرس تبریزى، ج 2، ص 65). دو کتابِ عقدالمرجان فیما یتعلق بالجان و حاشیه بر معراج النجم‌الغیطى به وى نسبت داده شده است (رجوع کنید به کتانى، ج 1، ص 344؛ زرکلى، ج 4، ص 252؛ حلبى، 1417، مقدمه احمد عزالدین عبداللّه، ص 53).منابع: اسماعیل بغدادى، ایضاح المکنون، ج 1، در حاجى‌خلیفه، ج 3؛ همو، هدیة‌العارفین، ج 1، در همان، ج 5؛ حاجى‌خلیفه؛ على‌بن ابراهیم حلبى، السیرة‌الحلبیة، چاپ عبداللّه محمد خلیلى، بیروت 1422/2002؛ همو، سیرة‌السید احمد البدوى و هو الکتاب‌المسمى بالنصیحة العلویة فى بیان حسن طریقة السادة‌الاحمدیة، چاپ احمد عزالدین عبداللّه، ]قاهره[ 1417/1997؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1984؛ یوسف‌الیان سرکیس، معجم‌المطبوعات العربیّة والمعرّبة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410؛ عباس قمى، هدیة‌الاحباب فى ذکر المعروف بالکنى و الالقاب و الانساب، تهران 1363ش؛ محمد عبدالحى‌بن عبدالکبیر کتانى، فهرس الفهارس و الأثبات، چاپ احسان عباس، بیروت 1402/1982؛ محمدامین‌بن فضل‌اللّه محبى، خلاصة الاثر فى اعیان القرن الحادى عشر، بیروت: دارصادر، ]بى‌تا.[؛ محمدعلى مدرس تبریزى، ریحانة‌الادب، تهران 1374ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

کریم جعفری

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده