حلبی عبیدالله بن علی کوفی
معرف
کنیه‌اش ابوعلى، از اصحاب امام صادق علیه‌السلام و از محدّثان امامى قرن دوم
متن
حلبى، عبیداللّه بن على کوفى، کنیه‌اش ابوعلى، از اصحاب امام صادق علیه‌السلام و از محدّثان امامى قرن دوم. جد وى، ابوشُعْبه، از راویان حدیث از امام حسن و حسین علیهماالسلام بود. خانواده حلبى یکى از خاندانهاى شیعى مشهور به وثاقت و مورد استناد در کوفه بودند و به نام جدشان، به خاندان ابى‌شعبه شهرت داشتند (نجاشى، ص 230ـ231). نجاشى (ص 230) از پیوند ولاء بین این خاندان و قبیله بنى تَیْم‌اللات بن ثعلبه سخن گفته و شیخ طوسى (1415، ص 234) آنان را از موالى بنوعِجْل دانسته است. به تصریح نجاشى (همانجا)، سبب شهرت عبیداللّه‌بن على به حلبى، رفت و آمد وى و برادر و پدرش به شهر حلب، براى کارهاى تجارى، بوده است (نیز رجوع کنید به برقى، ص 23). درباره تاریخ تولد حلبى اطلاعى در دست نیست. عمده شهرت وى به سبب تألیف کتابى با عنوان الجامع یا الکتاب بوده که گفته شده نخستین اثر فقهى در میان شیعیان بوده است (همانجا؛ مدرسى طباطبائى، ج 1، ص380). به نوشته نجاشى (ص 231) و شیخ طوسى (1420، ص 305)، او کتاب خود را به امام صادق علیه‌السلام عرضه کرد و امام آن را ستود. این کتاب از متون رایج در میان امامیه بوده است. نجاشى (همانجا) به تداول روایت این کتاب ــبا تعبیر «الکتاب‌المنسوب‌الیه» (قس بهبودى، ص 261ـ262) و تعبیر «رَوى هذاالکتاب خلقٌ من‌اصحابنا»ــ اشاره و تصریح کرده است که روایتهاى متعدد این کتاب گاه فقط در آغاز اختلاف داشته اما متنهاى روایت شده، تنها تفاوتهاى جزئى با یکدیگر داشته‌اند. متداول‌ترین طریق روایت این کتاب، روایت و تحریر ابن ابى‌عُمَیْر (متوفى 217) از حماد بن عثمان از حلبى بوده است (زرارى، ص 162؛ نجاشى؛ طوسى، 1420، همانجاها؛ همو، 1415، ص 452).شیخ طوسى (1420، ص 305ـ306) چند طریق در روایت این کتاب را ذکر و تصریح کرده است که این کتاب محلّ اعتماد علما و محدّثان است (مُعَوَّلٌ علیه؛ قس بهبودى، همانجا). ابن‌بابویه (1361ش، ص 150) به نقل از استاد خود، محمدبن حسن‌بن احمدبن ولید، از محمدبن حسن صفار قمى (متوفى 290) نقل کرده که عبارت «و در حدیث دیگر» (وَ فى حَدیثٍ آخَرَ) در کتاب حلبى، عبارتهایى است که ابن‌ابى‌عمیر افزوده است (نیز رجوع کنید به شوشترى، ج 7، ص 79ـ80). به گفته مدرسى طباطبائى (ج 1، ص 381)، این تحریر کتاب، متداول بوده است. حدود هزار حدیث به طریق ابن‌ابى‌عمیر از حلبى در آثار حدیثى امامیه باقى‌مانده که خویى (ج 6، ص 390ـ400، 419ـ421) فهرست کامل آنها را گردآورى کرده است. متن کتاب، به صورت مستقل، از مراجع امامیه تا پایان قرن هفتم بوده است.شیخ طوسى (1415، ص 431)، به نقل از مشیخه هارون‌ بن موسى تَلَّعُکْبَرى* (متوفى 385)، نوشته است که این کتاب را ابوعیسى عبیداللّه‌ بن محمدبن فضل مصرى روایت نموده و گفته که وى تحریر مفصّل کتاب حلبى را روایت کرده است. محمدبن على ابن‌بابویه (1414، ج 1، ص 3)، از کتاب حلبى در زمره آثار متداول و مورد مراجعه یاد کرده و علم‌الهدى (متوفى 436)، در جوابات‌المسائل المَیافارقیات (رجوع کنید به رسائل، ج 1، ص 279) و جوابات‌المسائل الرَسّیة‌الاولى (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 331)، از رجوع به این اثر حلبى سخن گفته است (نیز رجوع کنید به ابن شهرآشوب، ص 112). آخرین عالم امامى که از متن این کتاب مطلب نقل کرده، ظاهرآ ابن‌طاووس بوده است که در رسالة عدم مضایقة‌الفوائت (ص 340ـ341) با تعبیر «کتاب اصل» و در اقبال الاعمال (ج 1، ص 48ـ49) با تعبیر «کتاب»، بخشهایى از این کتاب را نقل کرده است (نیز رجوع کنید به کولبرگ، ص 126).روایت کتاب حلبى در میان اسماعیلیه نیز متداول بوده است. گفته‌اند که دو داعى برجسته اسماعیلى، به نامهاى حلوانى و سفیانى، که قبل از تشکیل حکومت فاطمیان در شمال افریقا در آن نواحى فعالیت داشتند، کتاب حلبى را روایت کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌هیثم، ص 122؛ ادریس عمادالدین‌قرشى، ص 211). داعى اسماعیلى، ابوعبداللّه جعفربن احمدبن هیثم، این کتاب را، به نقل از افلح‌بن هارون عبانى (داعى، شیخ و فقیه قبیله مَلُوسَه، از قبایل طرفدار اسماعیلیه)، روایت کرده است (رجوع کنید به ابن‌هیثم، ص 121ـ122؛ نیز رجوع کنید به ادریس عمادالدین‌قرشى، همانجا). قاضى نعمان از این کتاب در تألیف کتاب مهم خود، الایضاح، استفاده و مطالب متعددى از آن نقل کرده است (براى نمونه رجوع کنید به ص40، 46، 49؛ نیز رجوع کنید به مادلونگ، ص 34ـ35؛ مدرسى‌طباطبائى، همانجا). کتاب حلبى براساس ابواب فقهى بوده است (رجوع کنید به نجاشى، ص 366).ابن‌شهرآشوب (ص 179) از کتابى به نام المسائل، تألیف حلبى، نام برده که ظاهراً خود این کتاب را ندیده و اطلاعاتش براساس نقل‌قولهایى از آن در الایضاح قاضى نعمان بوده است. حلبى در کتاب المسائل، همانند دیگر آثار تألیف شده به این نام در عصر حضور ائمه (براى نمونه رجوع کنید به مدرسى‌طباطبائى، ج 1، ص 347، 381)، نخست پرسشهاى خود را از امام و در ادامه، پاسخهاى امام را آورده است. کتاب المسائل حلبى حاوى پرسشهاى او از امام صادق علیه‌السلام و پاسخهاى حضرت به آنها بوده است. ابن‌بابویه از این اثر در کتاب مَن لایَحضُرُه الفقیه (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 83، 99، ج 2، ص 40، 344، ج 3، ص 40، 47) مطالبى نقل کرده است. کتاب المسائل همچنین در اختیار قاضى نعمان بوده و او نقل‌قولهایى از آن را در الایضاح (براى نمونه رجوع کنید به ص30، 36) آورده است (نیز رجوع کنید به مدرسى‌طباطبائى، ج 1، ص 381). از مشهورترین کسانى که از عبیداللّه ‌بن على حلبى حدیث نقل کرده‌اند، این اشخاص بوده‌اند: حماد بن عثمان (رجوع کنید به کلینى، ج 5، ص 356؛ ابن‌بابویه، 1361ش، ص 294)، ابراهیم‌بن عبدالحمید (کلینى، ج 2، ص 114)، على‌ بن رئاب کوفى (ابن‌بابویه، 1362ش، ج 1، ص 129، 151) و احمدبن عائذ (کلینى، ج 2، ص 639).برادر حلبى، محمد بن على، نیز از محدّثان و راویان بنام امامیه بوده و نجاشى (ص 325) از او با عنوان «وجه اصحابنا و فقیههم» (از بزرگان اصحاب و فقیهان امامیه) یاد کرده و از دو برادر دیگر او، عمران و عبدالاعلى، فقط نام برده است (نیز رجوع کنید به ص 98). محمدبن على حلبى کتابى در تفسیر داشته که عیاشى مطالب متعددى را از آن در تفسیر خود (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 45، 84، 177) نقل کرده است (نیز رجوع کنید به مدرسى‌طباطبائى، ج 1، ص 337ـ 338). همچنین مطالب تفسیرى متعددى از محمدبن على حلبى در ضمن آثار امامیه نقل شده که ظاهراً برگرفته از این کتاب اوست (براى نمونه رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 13، ج 5، ص 529؛ ابن‌بابویه، 1357ش، ص 154ـ155؛ مدرسى‌طباطبائى، همانجا). نجاشى (ص 325) از دیگر آثار محمدبن على حلبى به کتابى تدوین یافته براساس ابواب فقهى، با عنوان کتابٌ مُبَوَّبٌ فى‌الحلال و الحرام، اشاره کرد که مجموعه‌اى از روایات فقهى از ائمه، به‌ویژه از امام صادق علیه‌السلام، بوده است. ابوغالب احمدبن محمد زُرارى (متوفى 368؛ ص 161) و شیخ طوسى (1420، ص 385) از این اثر فقط با عنوان کتاب یاد کرده و طریق خود به آن را ذکر نموده‌اند. این کتاب، به روایت عبداللّه‌بن مُسْکان (براى نمونه رجوع کنید به کلینى، ج 3، ص 37، 45، 517) و ابوجمیله مفضل‌بن صالح (براى نمونه رجوع کنید به همان، ج 1، ص 404، 443، ج 2، ص 13، 82)، در میان امامیه تداول داشته است. نجاشى (ص 214) یادآور شده که کتاب فى‌الحلال و الحرام عبداللّه‌بن مسکان، درواقع، با اضافاتى، همان کتاب محمدبن على حلبى است (نیز رجوع کنید به مدرسى‌طباطبائى، ج 1، ص 153ـ155، 338). روایات متعددى از کتاب محمدبن على حلبى در ضمن آثار گوناگون امامیه باقى‌مانده که خویى (ج 17، ص 353ـ354، ج 18، ص 73، 404ـ406، ج 23، ص 333ـ341) فهرست کامل آنها را آورده است. از محمدبن على‌حلبى، اَبان‌بن عثمان بَجَلى (رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 7، ج 4، ص 400ـ405)، اسحاق‌بن عمار ساباطى (همان، ج 3، ص 38)، منصوربن یونس (همان، ج 5، ص 290) و کسان دیگرى حدیث نقل کرده‌اند.نجاشى (ص 98، 444) از دیگر افراد مشهور این خاندان از احمدبن عمربن ابى‌شعبه حَرّانى و یحیى‌بن عمران‌بن على‌بن ابى‌شعبه حرّانى یاد کرده است. احمدبن عمر حلبى از راویان حدیث از امام رضا علیه‌السلام بوده و از امام صادق علیه‌السلام، گاه به واسطه پدرش (رجوع کنید به همان، ص 98) و گاه به صورت مستقیم (ابن‌بابویه، 1362ش، ج 1، ص 92ـ93)، حدیث نقل کرده است. نجاشى (همانجا) به کتابى از آثار او اشاره نموده که حسن‌بن على‌بن فَضّال آن را روایت کرده است. از این احمدبن عمر، عبدالعزیزبن عمر (رجوع کنید به ابن‌بابویه، 1362ش، ج 1، ص 92) و عبیداللّه دهقان (همان، ج 1، ص 100) حدیث نقل کرده‌اند.نجاشى (ص 444) از یحیى‌بن عمران، همانند دیگر افراد خاندان حلبى، با لفظ ثقه یاد کرده و به روایت او از امام صادق (نیز رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 240، ج 3، ص 306، ج 4، ص 359، ج 5، ص 96) و امام موسى کاظم علیهماالسلام اشاره کرده است. یحیى‌بن عمران از اشخاص بسیارى حدیث نقل کرده است که از جمله آنها، ابوسعید مُکارى (رجوع کنید به کلینى، ج 1، ص 47)، ایوب‌بن حُرّ (همان، ج 1، ص 69، 269، 288، ج 2، ص 38)، عبداللّه‌بن مسکان (همان، ج 1، ص 82)، مُعَلّى‌بن عثمان (همان، ج 1، ص 154، 399، ج 2، ص 79)، محمدبن نعمان احول (همان، ج 1، ص 206)، بریدبن معاویه (همان، ج 1، ص 221، 379)، عبیداللّه‌بن على حلبى (همان، ج 4، ص 293) و عمران‌بن اعین (همان، ج 1، ص 398) بوده‌اند (براى برخى دیگر از مشایخ او رجوع کنید به همان، ج 1، ص 222، 273، ج 2، ص 127، 177، 180، 217). نجاشى (همانجا) از آثار او به کتابى اشاره کرده که خود نزد ابن نوح آن را قرائت نموده است. نجاشى (همانجا)، ضمن بیان طریق خود در نقل از این کتاب، تصریح کرده که طرق روایت این کتاب متعدد بوده است. روایاتى از این کتاب، به روایت ابن‌ابى‌عمیر و نَصْربن سُوَیْد صَیْرفى، در آثار حدیثى امامیه باقى‌مانده است (رجوع کنید به نجاشى، همانجا؛ طوسى، 1420، ص 501؛ مدرسى‌طباطبائى، ج 1، ص 394ـ 395). کلینى روایات فراوانى از او از طریق نصربن سوید نقل کرده است (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 47، 69، 82، 154، 206). خویى (ج 20، ص 70ـ73، 98ـ99، 251، 254ـ 258) موارد نقل از این کتاب در آثار حدیثى امامیه را گرد آورده است. احمدبن عمر حلّال نیز از وى حدیث نقل کرده است (رجوع کنید به ابن‌بابویه 1362ش، ج 2، ص 348ـ434).منابع: ابن‌بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینى طهرانى، قم ?]1357ش[؛ همو، کتاب‌الخصال، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1362ش؛ همو، کتاب مَن لایَحضُرُه الفقیه، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1414؛ همو، معانى‌الاخبار، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1361ش؛ ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، نجف 1380/1961؛ ابن‌طاووس، اقبال‌الاعمال، چاپ جواد قیومى‌اصفهانى، قم 1414ـ1416؛ همو، رسالة عدم مضایقة الفوائت، ]چاپ[ محمدعلى طباطبائى‌مراغى، در تراثنا، سال 2، ش 2و3 (ربیع‌الآخر ـ رمضان 1407)؛ ابن‌هیثم، کتاب المناظرات، با ترجمه انگلیسى از ویلفرد مادلونگ و پل ارنست واکر، لندن 2000؛ ادریس عمادالدین قرشى، تاریخ الخلفاء الفاطمیین بالمغرب: القسم الخاص من کتاب عیون الأخبار، چاپ محمد یعلاوى، بیروت 1985؛ احمدبن محمد برقى، کتاب الرجال، در ابن‌داوود حلّى، کتاب‌الرجال، تهران 1383ش؛ محمدباقر بهبودى، معرفة‌الحدیث و تاریخ نشره و تدوینه و ثقافته عندالشیعة‌الامامیة، تهران 1362ش؛ خویى؛ احمدبن محمد زرارى، رسالة ابى‌غالب الزرارى الى ابن‌ابنه فى ذکر آل‌اعین، چاپ محمدرضا حسینى، قم 1411؛ شوشترى؛ محمدبن حسن طوسى، رجال الطوسى، چاپ جواد قیومى‌اصفهانى، قم 1415؛ همو، فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائى، قم 1420؛ على‌بن حسین علم‌الهدى، رسائل الشریف المرتضى، چاپ مهدى رجائى، قم 1405ـ1410؛ محمدبن مسعود عیاشى، کتاب التفسیر، چاپ هاشم رسولى محلاتى، قم 1380ـ1381، چاپ افست تهران ]بى‌تا.[؛ نعمان‌بن محمد قاضى‌نعمان، الایضاح، چاپ محمدکاظم رحمتى، بیروت 1428/2007؛ کلینى؛ احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم 1407؛Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn Tawus and his library, Leiden 1992; Wilferd Madelung, "The sources of Ismaili law", Journal of Near Eastern studies, XXXV (1976); Hossein Modarressi Tabatabai, Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shiite literature, vol.1, Oxford 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مینا احمدیان

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده