جهان ملک خاتون
معرف
شاعر فارسی‌گوی‌ قرن‌ هشتم‌ و دختر مسعود شاه‌ اینجو(حک: 736ـ739)
متن
جهان‌ملک‌ خاتون‌، شاعر فارسی‌گوی‌ قرن‌ هشتم‌ و دختر مسعود شاه‌ اینجو(حک: 736ـ739). تاریخ‌ دقیق‌ ولادت‌ و وفات‌ او معلوم‌ نیست‌؛ احتمالاً، پس‌ از 725 به‌ دنیا آمده‌ و قطعاً تا 784 زنده‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به جهان‌ملک‌ خاتون‌، مقدمه‌، ص‌ نه‌). از 703 تا 758 نیایش‌ شرف‌الدین‌ محمداینجو، پدرش‌ جلال‌الدین‌ مسعود شاه‌ و عمویش‌ شاه‌ شیخ‌ ابواسحاق‌ اینجو، یکی‌ پس‌ از دیگری‌، در شیراز حکومت‌ کردند و جهان‌ملک‌ در زمان‌ حکومت‌ پدر و عمویش‌ در رفاه‌ زیست‌، اما پس‌ از به‌ حکومت‌ رسیدن‌ امیر مبارزالدین‌ ظاهراً منزوی‌ شد و به‌ سختی‌ روزگار گذراند (همان‌، مقدمه‌، ص‌ شش‌ ـ هفت‌). ظاهراً پدرش‌ داماد غیاث‌الدین‌ محمد وزیر، پسر رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌ (متوفی‌ 718)، بود (معین‌الدین‌ نطنزی‌، ص‌ 172). جهان‌ملک‌ یگانه‌ فرزند مسعود شاه‌ بود (همان‌، ص‌ 174).عبید زاکانی‌ و حافظ‌، که‌ از معاصران‌ جهان‌ملک‌ خاتون‌ بودند، عموی‌ او را مدح‌ کرده‌اند (رجوع کنید به عبید زاکانی‌، ص‌ 4ـ 5، 8 ـ13؛ حافظ‌، ج‌ 2، ص‌ 1034ـ1037). دولتشاه‌ سمرقندی‌ (ص‌ 289ـ290)، ضمن‌ اشاره‌ به‌ مشاعره‌ و مناظره‌ میان‌ عبید و جهان‌ملک‌ خاتون‌، ابیاتی‌ از هزلیات‌ عبید زاکانی‌ را در باره‌ جهان‌ملک‌ و همسرش‌، امین‌الدین‌ جهرمی‌، که‌ ندیم‌ و به‌ قولی‌ وزیر شیخ‌ ابواسحاق‌ بود، ذکر کرده‌ است‌. جهان‌ملک‌، از شاعران‌ پیش‌ از خود از سعدی‌، و از شاعران‌ معاصر خود، از خواجوی‌ کرمانی‌ و سلمان‌ ساوجی‌ و به‌ خصوص‌ حافظ‌، تأثیر پذیرفته‌ (برای‌ نمونه‌ تأثیرپذیری‌ از شعر حافظ‌ رجوع کنید به دولت‌آبادی‌، ص‌ 41ـ80) و غزلهایی‌ به‌ استقبال‌ از حافظ‌ سروده‌ است‌ (مثلاً رجوع کنید به جهان‌ملک‌ خاتون‌، ص‌ 281ـ282، 392). در برخی‌ غزلهای‌ جهان‌ملک‌، با اندوه‌ بسیار از مرگ‌ و ناکامی «سلطان‌بخت‌» یاد شده‌ (مثلاً رجوع کنید به همان‌، ص‌ 509) که‌ احتمالاً دختر او بوده‌ که‌ در نوجوانی‌ یا جوانی‌ درگذشته‌ است‌. سلطان‌بخت‌ را گاهی‌ مادر و زمانی‌ معشوق‌ او نیز پنداشته‌اند. نام‌ آخرین‌ همسرِ پدر او نیز سلطان‌بخت‌ بوده‌ است‌ و به‌ نظر می‌رسد که‌ این‌ نامادری‌ جهان‌ملک‌، که‌ از خاندانی‌ متنفذ بوده‌، در دوران‌ سخت‌ زندگی‌ از او حمایت‌ کرده‌ و شاید محبت‌ او سبب‌ شده‌ است‌ که‌ جهان‌ملک‌ نام‌ دختر خود را سلطان‌بخت‌ بگذارد (همان‌، مقدمه‌، ص‌ هفت‌ ـ هشت‌). صفا (ج‌ 3، بخش‌ 2، ص‌ 1049) آن‌ اشعار جهان‌ملک‌ را در باره‌ نامادری‌اش‌ می‌داند.شعر جهان‌ملک‌ نشان‌ می‌دهد که‌ او با دانشهای‌ ادبی‌ زمان‌ آشنا بوده‌ و از مقدمه‌ای‌ که‌ بر دیوان‌ خود نوشته‌ (ص‌ 1ـ4)، برمی‌آید که‌ با ادبیات‌ فارسی‌ و عربی‌ آشنایی‌ کافی‌ داشته‌ است‌. نثر مقدمه‌ نیز حکایت‌ از این‌ دارد که‌ نویسنده‌ آن‌ ادیبی‌ پخته‌ و پرورده‌ بوده‌ است‌. اشعار او در زمان‌ خودش‌ نیز شهرت‌ داشته‌ است‌.دیوان‌ جهان‌ملک‌ خاتون‌، با بیش‌ از پانزده‌ هزار بیت‌، از نظر کمّی‌ و کیفی‌ بزرگ‌ترین‌ دیوانی‌ است‌ که‌ از زنان‌ شاعر قرون‌ قدیم‌ در تاریخ‌ ادبیات‌ فارسی‌ برجای‌ مانده‌ است‌. مهارت‌ او بیشتر در سرودن‌ غزل‌ بوده‌ است‌ و تخلص‌ جهان‌ را، اغلب‌ به‌ ایهام‌، در آخر غزلهایش‌ آورده‌ است‌. دیوان‌ او مشتمل‌ است‌ بر چند قصیده‌گونه‌ که‌ برخی‌ از آنها در مدح‌ شاه‌شجاع‌ (حک: 759ـ786) است‌ (مثلاً رجوع کنید به ص‌7ـ 8)، چند قطعه‌، چند رباعی‌، یک‌ ترجیع‌بند و 413، 1 غزل‌. این‌ دیوان‌ به‌ کوشش‌ پوراندخت‌ کاشانی‌راد و کامل‌ احمدنژاد در 1374 ش‌ در تهران‌ چاپ‌ شده‌ است‌.منابع‌: جهان‌ملک‌ خاتون‌، دیوان، چاپ‌ پوراندخت‌ کاشانی‌راد و کامل‌ احمدنژاد، تهران‌ 1374 ش‌؛ شمس‌الدین‌ محمد حافظ‌، دیوان، چاپ‌ پرویز ناتل‌ خانلری‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ پروین‌ دولت‌آبادی‌، منظور خردمند: بررسی‌ احوال‌ و گزیده‌ اشعار جهان‌ملک‌ خاتون، [تهران‌ ? 1367 ش]؛ دولتشاه‌ سمرقندی‌، کتاب‌ تذکره‌الشعراء، چاپ‌ ادوارد براون‌، لیدن‌ 1318/1901؛ ذبیح‌اللّه‌ صفا، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌ و در قلمرو زبان‌ پارسی‌، ج‌ 3، بخش‌ 2، تهران‌ 1378 ش‌؛ عبیداللّه عبید زاکانی‌، کلیات‌ عبید زاکانی‌ ، چاپ‌ عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، تهران‌ 1321 ش‌؛ معین‌الدین‌ نطنزی‌، منتخب‌التواریخ‌ معینی‌، چاپ‌ ژان‌اوبن‌، تهران‌ 1336 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

کامل احمدنژاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 11
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده