جونپور
معرف
شهری‌ در ایالت‌ اوتارپرادش‌ هند
متن
جونپور، شهری‌ در ایالت‌ اوتارپرادش‌ هند.این‌ شهر در جنوب‌شرقی‌ اوتارپرادش‌*، در فاصله حدود 210 کیلومتری‌ شهر لکهنو*(مرکز ایالت‌) در دشتی‌ نسبتاً هموار و در ارتفاع‌ حدود هشتاد متری‌ واقع‌ است‌. رود گومِتی‌، از ریزابه‌های‌ رود گنگ‌، با جهت‌ شمال‌غربی‌ ـ جنوب‌شرقی‌ از میان‌ شهر می‌گذرد. این‌ شهر از راه‌ اصلی‌ با شهر بنارس‌ *(حدود شصت‌ کیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌)، اللّه‌آباد *(حدود صد کیلومتری‌ جنوب‌غربی‌)، سلطان‌پور (حدود صد کیلومتری شمال‌غربی‌) و با شهر شاه‌گنج‌ (حدود پنجاه‌ کیلومتری‌ در شمال‌) مرتبط‌ است‌.جونپور در مسیر خط‌آهن‌ لکهنو ـ بنارس‌ قرارگرفته‌ و با شبکه راه‌آهن‌ به‌ شهرهای‌ شاه‌گنج‌، سلطان‌پور و فیض‌آباد در شمال‌، سعیدپور در مشرق‌،بنارس‌ در جنوب‌ و اللّه‌آباد در جنوب‌شرقی‌ ارتباط‌ دارد. از اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌/ بیستم‌ یکی‌ از مراکز مهم‌ کشاورزی‌ شده‌است‌ و شکر، حبوبات‌،عطریات‌ و دانه‌های‌ روغنی‌ را صادر و کالاهایی‌ چون‌ منسوجات‌، فلزات‌، ادویه‌ و نمک‌ را وارد می‌کند (رجوع کنید به < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، ج‌ 14، ص‌ 79).معماری‌ جونپور آمیزه‌ای‌ از شیوه هند و اسلامی‌ است‌. از آثار سلسله تغلقیه‌ *، قلعه جونپور مشرف‌ بر رود گومتی‌ است‌ که‌ به‌ امر فیروزشاه‌ تُغْلُقی‌ در 762 بنا شد. بیشتر آثار تاریخی‌ جونپور متعلق‌ به‌ دوره سلاطین‌ جونپور است‌، از جمله‌ مسجد اتلا، مسجد لال‌/ لعل‌ دروازه‌، مسجد خالص‌ مخلص‌، و مسجدجامع‌ جونپور (رجوع کنید به جونپور*، سلاطین‌). از آثار دوره مغول‌ در جونپور، پل‌ قدیمی‌ بر روی‌ رودخانه گومتی‌ است‌ که‌ در 976 به‌ امر مُنعم‌خان‌ احداث‌ گردید. معبد آفتاب‌ نیز در قرن‌ نهم‌ در نزدیکی‌ جونپور ساخته‌ شد (عزیز احمد، ص‌ 189؛ حکمت‌، ص‌ 347؛ هالیستر، ص‌ 184؛ توماس‌، ص‌ 319).سیدمحمد جونپوری*، مدعی‌ مهدویت‌ در قرن‌ دهم‌، ملاّ محمود جونپوری‌*و غلامحسین‌ جونپوری*از نامداران‌ این‌ شهر بوده‌اند.پیشینه‌. این‌ شهر در منابع‌ به‌ صورتهای‌ جَوانپور ( < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، ج‌ 14، ص‌ 82)، جانپور (دولافوس‌، ص‌ 114)، جَاون‌پور ( نقشه راهنمای‌ هند )، جَوَنپور (آقا احمد کرمانشاهی‌، ج‌ 1، ص‌ 468) و جونان‌پور (شمس‌الدین‌ سراج‌ عفیف‌، ص‌ 148) ضبط‌ شده‌ است‌.جونپور در محل‌ قلعه قدیمی‌ منایچ‌/ منچ‌ یا قلعه براهمه‌ بنا شد و در 409 سلطان‌محمود غزنوی‌ آن‌ را تسخیر کرد (عتبی‌، ص‌ 245؛ فرشته‌، ج‌ 1، ص‌30؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌).با روی‌ کار آمدن‌ سلسله تغلقیه‌ در هند، جونپور نیز تحت‌ حکومت‌ آنها قرار گرفت‌. در دوره فیروزشاه‌ جونپور شهر آبادانی‌ نبود، اما چون‌ زمین‌ مساعدی‌ داشت‌، فیروزشاه‌ در مدت‌ شش‌ ماه‌ شهر بزرگی‌ در کرانه رود گومتی‌ بنا کرد و آنجا را به‌ نام‌ محمدبن‌ تغلق‌شاه‌، که‌ ملقب‌ به‌ جونان‌ بود، جونان‌پور نامید (شمس‌الدین‌ سراج‌ عفیف‌، همانجا).پس‌ از مرگ‌ فیروزشاه‌، مناطق‌ بنگال‌، جونپور، سند، گجرات‌ و دکن‌ از سیطره حکومت‌ دهلی‌ خارج‌ و سلاطین‌ جونپور بر آنجا مسلط‌ شدند (دولافوس‌، ص‌ 111).با سقوط‌ حسین‌شاه‌ شرقی‌ در 883 به‌ دست‌ سلطان‌ بهلول‌لودی‌*، عصر فرمانروایی‌ سلاطین‌ جونپور به‌ پایان‌ رسید و حرکتهای‌ مهدویگری‌ با ظهور سیدمحمد جونپوری‌ در جونپور آغاز گردید (عزیز احمد، ص‌ 41). بهلول‌ لودی‌ پسرش‌، باربَک‌ شاه‌، را به‌ حکومت‌ جونپور گماشت‌، اما برادرش‌، سکندر لودی‌، بر او پیروز شد و جونپور جزو سلطان‌نشین‌ دهلی‌ شد (بداؤنی‌، ج‌ 1، ص‌ 317، 320ـ321).بعد از درگذشت‌ سلطان‌ سکندر در حدود 923، فرزند وی‌، سلطان‌ابراهیم‌ لودی‌، حاکم‌ دهلی‌ شد و او شاهزاده‌ جلال‌خان‌ ملقب‌به‌ سلطان‌جلال‌الدین‌ را به‌حکومت‌ جونپور برگزید (هروی‌،ج1، ص‌341؛ بداؤنی‌، ج‌1، ص‌225). در این‌ زمان‌ ابراهیم‌خان‌ سوری‌ جونپور را تسخیر نمود، اما سپاهیان‌ سلطان‌ ابراهیم‌ لودی‌ وی‌ را سرکوب‌ کردند (مفتی‌ لاهوری‌، ج‌ 1، ص‌ 148ـ 149).در دوره بابریان*، بابرشاه‌ مناطقی‌ چون‌ ملتان‌، لاهور، پنجاب‌، دهلی‌، آگره‌، اللّه‌آباد، اوده‌ و جونپور را تسخیر کرد و وارد آنجا شد (هروی‌، ج‌ 2، ص‌20ـ22؛ بداؤنی‌، ج‌ 1، ص‌ 233؛ کنبو، ج‌ 1، ص‌ 18).در 937 با مرگ‌ بابرشاه‌، همایون‌ به‌ تخت‌ سلطنت‌ آگره‌ نشست‌. در همین‌ زمان‌ محمودبن‌ سکندر لودی‌ به‌ اتفاق‌ بُبْن‌ بایزید و امرای‌ افغان‌ شورش‌ نمود و ولایت‌ جونپور و نواحی‌ آن‌ را تصرف‌ کرد اما همایون‌ جونپور را از انقیاد آنها بیرون‌ آورد و جُنید بِرلاس‌ را به‌ حکومت‌ آنجا منصوب‌ کرد (هروی‌، ج‌ 2، ص‌ 24، 28ـ30؛ بداؤنی‌، ج‌ 1، ص‌ 234، 237؛ غالب‌ دهلوی‌، ص‌ 152).در 942، شیرخان‌ سوری‌، جونپور و ولایت‌ بهارو قلعه چنار را تصرف‌ کرد و حکومت‌ سوریان‌ در جونپور آغاز شد (هروی‌، ج‌ 2، ص‌40ـ42؛ بداؤنی‌، ج‌ 1، ص‌ 239ـ240).در 963 محمدخان‌ سور، حاکم‌ بنگاله‌، از بنگاله‌ تا جونپور را تسخیر نمود (بداؤنی‌، ج‌ 1، ص‌ 295).از این‌ زمان‌ به‌ بعد دوباره‌ بابریان‌ بر جونپور مسلط‌ شدند. اکبرشاه‌ جونپور را تصرف‌ کرد و دستور داد در آن‌ عمارات‌ عالی‌ بسازند و آنجا را پایتخت‌ نامید (هروی‌، ج‌ 2، ص‌ 154، 192ـ 193؛ بکّری‌، ج‌ 1، ص‌ 26ـ 28).در 1221 آقااحمد کرمانشاهی‌ (بهبهانی‌*) که‌ به‌ جونپور سفر کرده‌، نوشته‌ است‌ که‌ آنجا از بلاد قدیم‌ و دارالعلم‌ هندوستان‌ است‌ و طلبه علوم‌ از هر شهر و دیاری‌ به‌ آنجا می‌روند. همچنین‌ از مسجد بسیار بزرگی‌ که‌ حدود دوهزار تن‌ را در خود جای‌ می‌داده‌ نام‌ برده‌ و آنجا را شهری‌ بسیار خوش‌آب‌ و هوا با انواع‌ ریاحین‌ وصف‌ کرده‌ است‌. وی‌ از پل‌ جونپور نیز یاد کرده‌ است‌ که‌ از وسط‌ شهر از روی‌ رود گومتی‌ می‌گذشته‌ است‌. وی‌ از فضلای‌ شهر از مولانامحمد جونپوری‌ نام‌ برده‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 468ـ469). علی‌اصغر حکمت‌ (ص‌ 71، 246) از مدارس‌ علوم‌ اسلامی‌ در جونپور خبر داده‌ است‌.از اوایل‌ قرن‌ دوازدهم‌ جونپور در دست‌ نوابهای‌ اوده‌ * قرار گرفت‌ و در 1189 به‌ تصرف‌ انگلیسیها در آمد ( < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، ج‌ 14، ص‌ 76).نیز رجوع کنید به جونپور*، سلاطین‌منابع‌: آقااحمد کرمانشاهی‌، مرآت‌ الاحوال‌ جهان‌نما: سفرنامه، قم‌ 1373 ش‌؛ عبدالقادربن‌ ملوک ‌شاه‌ بداؤنی‌، منتخب‌التواریخ‌، تصحیح‌ احمدعلی‌ صاحب‌، چاپ‌ توفیق‌ ه.سبحانی‌، تهران‌ 1379ـ1380 ش‌؛ فریدبن‌ معروف‌ بکّری‌، ذخیره الخوانین‌، چاپ‌ معین‌الحق‌، کراچی‌ 1961ـ 1974؛ علی‌اصغر حکمت‌، سرزمین‌ هند، تهران‌ 1337 ش‌؛ کلود فریزر دولافوس‌، تاریخ‌ هند، ترجمه محمدتقی‌ فخرداعی‌ گیلانی‌، [تهران‌] 1316 ش‌؛ شمس ‌الدین‌ سراج‌ عفیف‌، تاریخ‌ فیروز شاهی، چاپ‌ ولایت‌ حسین‌، کلکته‌ 1891؛ محمدبن‌ عبدالجبار عتبی‌، تاریخ‌ یمینی‌، ترجمه ناصح‌ بن‌ ظفر جرفادقانی‌، چاپ‌ علی‌ قویم‌، تهران‌ 1334 ش‌؛ عزیزاحمد، تاریخ‌ تفکر اسلامی‌ در هند، ترجمه نقی‌ لطفی‌ و محمدجعفر یاحقی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ اسداللّه‌بن‌ عبداللّه‌ غالب‌ دهلوی‌، مهر نیمروز، چاپ‌ عبدالشکور احسن‌، لاهور 1969؛ محمدقاسم‌بن‌ غلامعلی‌ فرشته‌، تاریخ‌ فرشته (گلشن ابراهیمی)، [لکهنو]: مطبع‌ منشی‌ نولکشور، [بی‌تا.]؛ محمدصالح‌ کنبو، عمل‌ صالح‌، الموسوم‌ به‌ شاه‌جهان‌نامه، ترتیب‌ و تحشیه غلام‌ یزدانی‌، چاپ‌ وحید قریشی‌، لاهور 1967ـ 1972؛ علی‌الدین‌بن‌ خیرالدین‌ مفتی‌ لاهوری‌، عبرت‌نامه، چاپ‌ محمد باقر، لاهور 1961؛ نقشه راهنمای‌ هند، مقیاس‌ 000 ، 000 ، 4: 1، تهران‌: گیتاشناسی‌، [بی‌تا.]؛ احمدبن‌ محمد مقیم هروی‌، طبقات‌ اکبری‌، چاپ‌ بی‌.دی‌ و محمدهدایت‌ حسین‌، کلکته‌ 1927ـ [1935 ]؛EI 2, s.v. "Dj awnpur" (by J. Burton-Page); John Norman Hollister, The Shi ـ a of India , New Delhi 1979; The Imperial gazetteer of India , vol. 14, Oxford: Clarendon Press, 1908, repr. New Delhi: Today & Tomorrow's Printers & Publishers, [n.d. [; States atlas of India , ed. S. Muthiah and P.Poovendran, Delhi: Indian Book Depot, Map House, 1990; Edward Thomas, The chronicles of the Pathan kings of Delhi , Amsterdam 1981; The Times atlas of the world , London: Times Books, 1985.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرزانه ساسان پور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 11
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده