جودی خراسانی عبدالجواد
معرف
شاعر مرثیه‌سرای‌ قرن‌ سیزدهم‌
متن
جودی‌ خراسانی‌، عبدالجواد، شاعر مرثیه‌سرای‌ قرن‌ سیزدهم‌. وی‌ متخلص‌ به‌ جودی‌ و معروف‌ به‌ جودی‌ خراسانی‌ یا عَنبرانی‌ است‌ و به‌ اعتبار اینکه‌ در دوران‌ او، میرزا لقب‌ عمومی‌ شاعران‌ بوده‌، میرزای‌ جودی‌ هم‌ خوانده‌ شده‌ است‌ (جودی‌، مقدمه ساعدی‌، ص‌ ده‌؛ ریاضی‌، ص‌ 283). از زندگی‌ وی‌ اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. همین‌ قدر می‌دانیم‌ که‌ از مردم‌ عنبران‌ (روستایی‌ در سه‌ کیلومتری‌ طرقبه مشهد) بوده‌، در جوانی‌ به‌ مشهد رفته‌ و دکان‌ قنادی‌ باز کرده‌ (گلشن‌ آزادی‌، ص‌ 190) و از همین‌ طریق‌ معیشت‌ خود را تأمین‌ می‌کرده‌ است‌.قنادی‌ و خانه جودی‌ محل‌ آمدوشد مرثیه‌خوانانی‌ بود که‌ برای‌ شنیدن‌ سروده‌های‌ او جمع‌ می‌شدند و از او تقاضا می‌کردند تا سروده‌های‌ تازه‌اش‌ را در اختیار آنان‌ بگذارد (جودی‌، همان‌ مقدمه‌، ص‌ یازده‌).جودی‌ علاقه فراوانی‌ به‌ اهل‌ بیت‌ پیامبر علیهم‌السلام‌ و سرودن‌ مرثیه‌ برای‌ آنان‌ داشت‌. او هنگام‌ خواندن‌ این‌ مرثیه‌ها گریه‌ می‌کرد و دیگران‌ را هم‌ به‌ گریستن‌ دعوت‌ می‌نمود (رجوع کنید به همانجا؛ مروّج‌الاسلام‌، ج‌ 1، ص‌ 154، پانویس‌ 1).مرثیه‌های‌ او در مردم‌ خراسان‌ شور و هیجانی‌ به‌پا می‌کرد و کوچک‌ و بزرگ‌ آنها را می‌خواندند و از بر می‌کردند. مداحان‌ اهل‌بیت‌ نیز اشعار او را در مجالس‌ حسینی‌ می‌خواندند (جودی‌، همان‌ مقدمه‌، ص‌ دوازده‌). اشتغال‌ جودی‌ به‌ مرثیه‌سرایی‌ و عامه‌پسند بودن‌ اشعارش‌ باعث‌ شد که‌ فضلا و خواص‌ به‌ شعر او تمایلی‌ نداشته‌ باشند، چنان‌ که‌ عبدالجواد ادیب‌ نیشابوری‌ (متوفی‌ 1344) در باره وی‌ گفته‌ است‌ که‌ شهرت‌ مرثیه‌سرایی‌ جودی‌، مقام‌ ادبی‌ او را تحت‌الشعاع‌ قرار داده‌ است‌ (جودی‌، همان‌ مقدمه‌، ص‌ دوازده‌؛ ارمغان‌ ، سال‌ 11، ش‌ 5، ص‌ 396).جودی‌ با اینکه‌ در روزگار خود در ردیف‌ شاعران‌ بزرگ‌ بود، با قنادی‌ روزگار می‌گذراند و برخلاف‌ بسیاری‌ از شاعران‌ زمان‌ خود، هرگز به‌ مدح‌ بزرگان‌ و صاحب‌منصبان‌ نپرداخت‌ (جودی‌، همان‌ مقدمه‌، ص‌ یازده‌ و نیز رجوع کنید به ص‌ سیزده‌، شعر میرزاعباسعلی‌ اختر طوسی‌). میرزاعباسعلی‌ اخترطوسی‌ (متوفی‌ 1335)، یکی‌ از دوستان‌ و نزدیکان‌ جودی‌، قطعه‌ای‌ در مرثیه‌ و مادّه‌تاریخ‌ وفات‌ او سروده‌ و در ضمن‌ آن‌ به‌ بعضی‌ از احوال‌ و اخلاق‌ او اشاره‌ کرده‌ است‌ (مروّج‌الاسلام‌، همانجا؛ جودی‌، همان‌ مقدمه‌، ص‌ سیزده‌؛ گلشن‌ آزادی‌، همانجا). مطابق‌ با این‌ قطعه‌، جودی‌ در 1302 درگذشته‌ است‌ (جودی‌، مقدمه ساعدی‌، همانجا، مقدمه آصفی‌، ص‌ بیست‌؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ 9، قسم‌ 1، ص‌ 209؛ خراسانی‌، ص‌ 706). گلشن‌ آزادی‌ در صد سال‌ شعر خراسان‌ (ص‌ 191) و ریاضی‌ در دانشوران‌ خراسان‌ (ص‌ 283)، با آنکه‌ مصراع‌ مادّه‌تاریخ‌ را ذکر کرده‌اند، سال‌ وفات‌ جودی‌ را 1301 نوشته‌اند، که‌ اشتباه‌ است‌. قبر جودی‌ در حرم‌ امام‌ رضا علیه‌السلام‌ در مقبره‌ای‌ در صحن‌ نو، نزدیک‌ مقبره شیخ‌بهائی‌ است‌ (مُروّج‌الاسلام‌؛ جودی‌، مقدمه آصفی‌، همانجاها؛ خراسانی‌، همانجا).دیوان‌ جودی‌ در حدود سه‌ هزار بیت‌ (شامل‌ قصیده‌، مثنوی‌، مرثیه‌ و نوحه‌های‌ سینه‌زنی‌) است‌ و بارها چاپ‌ شده‌ است‌ (گلشن‌ آزادی‌، ص‌190). آقابزرگ‌ طهرانی‌ نیز از دیوان‌ و مقتل‌ فارسی‌ جودی‌ خراسانی‌ یاد کرده‌ (همانجا) و گفته‌ است‌ که‌ او را نباید با جودی‌ تبریزی‌، صاحب‌ مراثی‌ فارسی‌ به‌نام‌ الدر المنثور، اشتباه‌ گرفت‌ (ج‌ 5، ص‌ 286).جودی‌ غزلهای‌ خوبی‌ هم‌ می‌سروده‌ است‌ (گلشن‌ آزادی‌، ص‌ 192). قصاید او بیشتر در مدح‌ پیامبر اسلام‌، امام‌ حسین‌ علیه‌السلام‌ و میلاد امام‌ علی‌ علیه‌السلام‌ و نیز عید غدیر است‌. قصیده هفت‌ کوکب‌ او در مدح‌ و منقبت‌ رسول‌ اکرم‌، معروف‌ است‌ (رجوع کنید به جودی‌، ص‌ 6ـ12، 17ـ20). گفتنی‌ است‌ که‌ بیشتر قصاید مدحی‌ او به‌ رثای‌ خاندان‌ پیامبر ختم‌ می‌شود. وی‌ حتی‌ در پایان‌ قصایدی‌ که‌ به‌ مناسبت‌ میلاد حضرت‌ علی‌ و عید غدیر سروده‌، مرثیه‌سرایی‌ کرده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌ 18ـ20).جودی‌ از شعرای‌ پیش‌ از خود، به‌ویژه‌ سعدی‌ و حافظ‌، تأثیر بسیاری‌ پذیرفته‌ است‌ ( رجوع کنید به همان‌، مقدمه‌، ص‌ هجده‌)، چنان‌ که‌ نخستین‌ قصیده دیوان‌ او، به‌ نام‌ «نخستین‌ تجلی‌ حق‌»، تقلیدی‌ از قصیده معروف‌ سعدی‌، با مطلع‌ «ماه‌ فروماند از جمال‌ محمد»، به‌ نظر می‌آید ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ 3).در بخشی‌ از دیوان‌ جودی‌ به‌ نام‌ «از مدینه‌ تا مدینه‌»، وقایع‌ قیام‌ حسین‌ علیه‌السلام‌ با زبان‌ شعر لحظه‌ به‌ لحظه‌ تصویر شده‌ است‌ ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ 289ـ535)، البته‌ این‌ بخش‌ از حیث‌ استنادات‌ تاریخی‌ ارزش‌ چندانی‌ ندارد و هدف‌ شاعر بیشتر مرثیه‌سرایی‌ و شرح‌ صحنه‌های‌ تأثرآور بوده‌ است‌.دیوان‌ جودی‌، نخستین‌ بار در 1299 به‌ امر ناصرالدین‌شاه‌ (حک: 1264ـ1313) و به‌همت‌ میرزاسعیدخان‌ مؤتمن‌الملک‌ (نیابت‌ تولیت‌ آستان‌ قدس‌) در چاپخانه سنگی‌ آستان‌ قدس‌، به‌ خط‌ میرزاشفیع‌ اعتمادالتولیه، چاپ‌ شد و در 1303 در مشهد تجدید چاپ‌ گردید (گلشن‌ آزادی‌، ص‌ 191). دیوان‌ جودی‌ در 160 صفحه‌ در 1310 در تهران‌ به‌چاپ‌ رسید (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ 9، قسم‌ 1، ص‌ 209). آصفی‌ ( رجوع کنید به جودی‌، مقدمه‌، ص‌ نوزده‌) از کامل‌ترین‌ نسخه دیوان‌ او، معروف‌ به‌ نسخه محمدرضا (متخلص‌ به‌ صفا و ملقب‌ به‌ سلطان‌الکتاب‌)، نام‌ برده‌ که‌ در 1306 در تهران‌ چاپ‌ شده‌ است‌.منابع‌: آقابزرگ‌ طهرانی‌؛ ارمغان، سال‌ 11، ش‌ 5 (مرداد 1309)؛ عبدالجواد جودی‌، دیوان‌، چاپ‌ مهدی‌ آصفی‌، [تهران‌]1372 ش‌؛ محمدهاشم‌ خراسانی‌، منتخب‌ التواریخ‌، تهران‌: انتشارات‌ علمیه اسلامیه‌، [بی‌تا.]؛ غلامرضا ریاضی‌، دانشوران‌ خراسان، مشهد 1336 ش‌؛ علی‌اکبر گلشن‌ آزادی‌، صد سال‌ شعر خراسان‌، به‌کوشش‌ احمد کمالپور، مشهد 1373 ش‌؛ علی‌اکبر مروّج ‌الاسلام‌، کرامات‌ رضویه‌: بیان‌ حکایات‌ کسانیکه‌ متوسل‌ بحضرت‌ رضا صلوات‌اللّه‌ علیه‌ شده‌اند، مشهد 1370ـ1379 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فریده داودی مقدّم

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 11
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده