تختی غلامرضا
معرف

ملقب‌ به‌«جهان‌پهلوان‌»، از قهرمانان‌بنام‌ورزش‌کشتی‌ایران‌و از شخصیتهای‌بسیار محبوب‌مردم‌

متن


تختی‌، غلامرضا ، ملقب‌ به‌«جهان‌پهلوان‌»، از قهرمانان‌بنام‌ورزش‌کشتی‌ایران‌و از شخصیتهای‌بسیار محبوب‌مردم‌. در پنجم‌شهریور ۱۳۰۹ در تهران‌به‌دنیا آمد. به‌روایتی‌اجدادش‌اهل‌همدان‌و به‌روایتی‌دیگر اهل‌کرمانشاه‌بودند (به‌نقل‌شفاهی‌از بابک‌تختی‌). چون‌پدربزرگش‌، حاج‌قلی‌بنشن‌فروش‌، در دکانش‌بر تخت‌بلندی‌می‌نشسته‌، به‌حاج‌قلی‌تختی‌شهرت‌یافته‌است‌. او در سفر مکه‌به‌دست‌راهزنان‌کشته‌شد (سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌ ۴۱). پدرش‌، حاج‌/ارباب‌رجب‌(متوفی‌فروردین‌۱۳۳۷)، در جنوب‌تهران‌یخچال‌طبیعی‌داشت‌. در جریان‌احداث‌راه‌آهن‌در عصر پهلوی‌اول‌، یخچالهای‌او را تصرف‌کردند و انبار توشة‌راه‌آهن‌را در زمینهای‌او ساختند. وی‌ناگزیر خانه‌و زندگی‌اش‌را فروخت‌، و در پی‌آن‌، وضع‌روحی‌اش‌دگرگون‌و در سالهای‌پایانی‌عمر وضع‌دماغی‌اش‌هم‌مختل‌شد. می‌گویند ظلم‌و ستمی‌چنین‌آشکار که‌بر پدرش‌رفته‌بود یکی‌از علتهای‌گرایش‌سیاسی‌غلامرضا تختی‌به‌ضدیت‌با نظام‌حاکم‌و یکی‌از دلایل‌نوع‌دوستی‌و کمک‌او به‌دیگران‌بوده‌است‌(همان‌، ص‌ـ۴۲، ۱۲۲، به‌نقل‌از حسین‌عرب‌).تختی‌تحصیلات‌ابتدایی‌را در دبستان‌حکیم‌نظامی‌و دورة‌اول‌متوسطه‌را در دبیرستان‌منوچهری‌گذراند، اما تحصیلات‌خود را به‌پایان‌نبرد و نزد استاد ابراهیم‌نجّار به‌آموختن‌نجّاری‌پرداخت‌و ظاهراً به‌راهنمایی‌او، که‌ورزشکاری‌باستانی‌کار بود، به‌ورزشهای‌باستانی‌روی‌آورد (همان‌، ص‌، به‌نقل‌از عبداللّه‌خدابنده‌؛ رفعت‌، ص‌ ۳۶) و در این‌ورزش‌چنان‌مهارت‌یافت‌که‌سالها بعد زنگ‌زورخانه‌ها به‌نشانة‌احترام‌، برای‌او به‌صدا درآمد و در سالهای‌۱۳۳۵ و ۱۳۳۶ و ۱۳۳۷ش‌بازوبند پهلوانی‌ایران‌به‌او تعلق‌گرفت‌و پهلوانی‌صاحب‌زنگ‌و ضرب‌شناخته‌شد (رفعت‌، ص‌ ۳۲؛ سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌ ۲۸۱، به‌نقل‌از پرویز لوشانی‌؛ عباسی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۹۲). تختی‌از شانزده‌سالگی‌به‌آموختن‌کشتی‌آزاد و فرنگی‌روی‌آورد. حسین‌رضی‌خانی‌، مسئول‌باشگاه‌پولاد، به‌استعداد خاص‌او در کشتی‌پی‌برد. عبدالحسین‌فیلی‌نخستین‌مربی‌رسمی‌او بود و عباس‌زندی‌، کشتی‌گیر معروف‌دیگر، با او به‌مدت‌طولانی‌تمرین‌کرد و این‌تمرینها از بهترین‌تجربه‌های‌حرفه‌ای‌تختی‌بود (سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌، به‌نقل‌از عبدالحسین‌فیلی‌، ص‌، به‌نقل‌از ناصر محمدی‌).آغازکشتی‌گیری‌حرفه‌ای‌با شکست‌تختی‌و تمسخر از سوی‌تماشاچیان‌همراه‌بود تا آنجا که‌وی‌ناگزیر تهران‌را ترک‌کرد (فاطمی‌نویسی‌، ص‌ ۱۷ـ ۱۸، به‌نقل‌از کیهان‌، ۱۷ اسفند ۱۳۴۲) و به‌مسجدسلیمان‌رفت‌و در شعبة‌شرکت‌نفت‌آنجا مشغول‌به‌کار شد و ظاهراً پس‌از حدود یک‌سال‌به‌خدمت‌سربازی‌رفت‌و با مساعدت‌فرماندهش‌تمرینهای‌ورزشی‌را دنبال‌کرد (سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌، به‌نقل‌از حسین‌عرب‌). در ۱۳۲۸ ش‌، در مسابقة‌جام‌فرانسه‌در وزن‌پنجم‌شرکت‌کرد، اما موفقیتی‌کسب‌نکرد. یک‌سال‌بعد در وزن‌ششم‌کشتی‌آزاد و فرنگی‌قهرمان‌کشتی‌ایران‌شد (رفعت‌، ص‌ ۳۹؛ عباسی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۹۰). نخستین‌پیروزی‌چشمگیر او غلبه‌بر ضیاء میرقوامی‌، از کشتی‌گیران‌پرآوازه‌، بود. کشتی‌وی‌با علی‌غفاری‌، معروف‌به‌«علی‌بالا»، در مسابقات‌قهرمانی‌کشوری‌، نظر اهل‌فن‌را به‌سوی‌او جلب‌کرد (بابک‌تختی‌، ص‌). پیروزیهای‌پی‌درپی‌، نام‌وی‌را بر سر زبانها انداخت‌. در ۱۳۳۰ ش‌برای‌شرکت‌در مسابقات‌جهانی‌کشتی‌آزاد در هلسینکی‌(۱۹۵۱، فنلاند) به‌عضویت‌تیم‌ملی‌درآمد و در این‌مسابقات‌مقام‌دوم‌قهرمانی‌جهان‌را کسب‌کرد (فاطمی‌نویسی‌، ص‌ ۲۱). تختی‌پس‌از بازگشت‌از هلسینکی‌، در ایران‌شهرت‌یافت‌. او از ۱۳۳۰ تا ۱۳۴۵ ش‌عضو تیم‌ملی‌کشتی‌ایران‌بود و در چند مسابقة‌المپیک‌و جهانی‌شرکت‌کرد و مدال‌گرفت‌( رجوع کنید به جدول‌). در تاریخ‌کشتی‌و سایر ورزشهای‌ایران‌تاکنون‌(۱۳۸۰ش‌) هیچ‌ورزشکار ایرانی‌نتوانسته‌است‌هفت‌مدال‌المپیک‌و جهانی‌به‌دست‌آورد. وی‌در ۱۳۳۴ ش‌بهترین‌ورزشکار سال‌کشور معرفی‌شد. در بازیهای‌المپیک‌ملبورن‌بر شش‌حریف‌غلبه‌یافت‌، به‌اوج‌شهرت‌رسید و در این‌بازیها ستارة‌مسابقات‌شناخته‌شد (سفری‌، ۱۳۷۶ ش‌، ص‌ ۱۵۲، به‌نقل‌از عطا بهمنش‌؛ رفعت‌، ص‌ ۱۵۰؛ محتشمی‌، ص‌ ۱۱).تختی‌کشتی‌گیری‌قدرتمند و چالاک‌بود. با هوشمندی‌و موقع‌شناسی‌کشتی‌می‌گرفت‌، اما حتی‌روی‌تشک‌هم‌اصول‌جوانمردی‌را از یاد نمی‌برد و هیچگاه‌دیده‌نشد که‌از ضعف‌حریف‌سوءاستفاده‌کند (سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌، به‌نقل‌از عبدالحسین‌فیلی‌، ص‌، به‌نقل‌از ناصر محمدی‌). الکساندر مدوید، رقیب‌سرشناس‌روسی‌اش‌، بر مزار تختی‌در حال‌گریه‌گفته‌است‌: «در طول‌مدتی‌که‌کشتی‌گرفته‌ام‌شجاعتر، خوش‌خُلقتر و مهربانتر از تختی‌ندیدم‌» (همان‌، ص‌، به‌نقل‌از حسین‌شاه‌حسینی‌). تختی‌در مسابقه‌ها بسیار خونسرد و تسلط‌روحی‌اش‌در اجرای‌فنهای‌کشتی‌شهره‌و زبانزد بود. از رقیبان‌سرشناس‌او در عرصة‌کشتی‌جهان‌، که‌کشتیهای‌مشهوری‌با تختی‌داشته‌اند، عصمت‌آتلی‌، آناتولی‌آلبول‌، احمد آئیک‌و حمید کاپلان‌، جیما کوریدزه‌، بوریس‌کولایف‌، بوریس‌گورویچ‌و الکساندر مدوید، کشتی‌گیران‌ترک‌و روس‌، بوده‌اند (رفعت‌، ص‌ ۸۹ به‌بعد).تختی‌از جوانی‌به‌مبارزة‌سیاسی‌با حکومت‌پهلوی‌و احقاق‌حقوق‌ملی‌و مردمی‌متمایل‌بود. در ۲۶ و ۲۷ مرداد ۱۳۳۲، پس‌از فرار محمدرضا پهلوی‌از کشور، که‌شهرهای‌ایران‌دستخوش‌ناآرامیهای‌سیاسی‌شد، به‌روایتی‌وی‌در رأس‌گروهی‌از ملی‌گرایان‌بود که‌مجسمة‌رضاشاه‌را در میدان‌توپخانه‌پایین‌کشیدند (کاتوزیان‌، ص‌ ۳۴۶) اما این‌روایت‌در منبع‌دیگری‌دیده‌نشده‌است‌. ظاهراً از ۱۳۳۰ ش‌به‌همراه‌گروهی‌از ورزشکاران‌از مبارزات‌مردم‌در جریان‌نهضت‌ملی‌و از دکترمحمد مصدق‌حمایت‌می‌کرده‌است‌. او این‌حمایت‌را حتی‌پس‌از کودتای‌نظامی‌۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ادامه‌داد (حجازی‌، ص‌ ۲۰۱). هنگامی‌که‌سیدمجتبی‌نواب‌صفوی‌، رهبر فدائیان‌اسلام‌، در زندان‌قصر بود، تختی‌به‌ملاقات‌او رفت‌(سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌ ۱۰۸، به‌نقل‌از سیدمحمد آل‌حسینی‌). به‌آیت‌اللّه‌سیدمحمود طالقانی‌ارادت‌خاصی‌داشت‌و گهگاه‌در مسجد هدایت‌پشت‌سر او نماز می‌خواند و پای‌صحبتهایش‌می‌نشست‌(همان‌، ص‌، به‌نقل‌از علی‌دلّالباشی‌). عکسهای‌مشترکی‌از این‌دو در منابع‌مختلف‌چاپ‌شده‌است‌. در کنگرة‌جبهة‌ملی‌ایران‌که‌در دی‌۱۳۴۱ در تهران‌برگزار شد، به‌نمایندگی‌ورزشکاران‌شرکت‌کرد و با کسب‌یکصد رأی‌به‌عضویت‌در شورای‌مرکزی‌این‌جبهه‌انتخاب‌گردید (ورجاوند، ص‌ ۵۸۳؛ فاطمی‌نویسی‌، ص‌ ۴۹، به‌نقل‌از اسناد ساواک‌). تختی‌پس‌از بازگشت‌پیروزمندانه‌از مسابقات‌جهانی‌یوکوهاما در ۱۳۴۰ش‌، در گفتگو با روزنامه‌های‌داخلی‌به‌عضویت‌خود در جبهة‌ملی‌ایران‌اشاره‌کرد. او تا آن‌زمان‌از فعالیتهای‌سیاسی‌خود علناً یاد نکرده‌بود. انعکاس‌این‌خبر پیامدهای‌سنگینی‌برای‌وی‌داشت‌و فشارهای‌سیاسی‌را بر وی‌شدت‌بخشید. گویا محمدرضا پهلوی‌، شخصی‌را نزد وی‌فرستاده‌و از او خواسته‌بود که‌ورزش‌را با سیاست‌در نیامیزد و به‌دخالت‌در سیاست‌نپردازد (سفری‌، ۱۳۷۷ش‌، ص‌، به‌نقل‌از سال مسابقه مدال‌۱۹۵۱/۱۳۳۰ ش‌جهانی‌هلسینکی‌(فنلاند) نقره‌۱۹۵۲/۱۳۳۱ " المپیک‌هلسینکی‌نقره‌۱۹۵۴/۱۳۳۳ " جشنوارة‌ورشو(لهستان‌) نقره‌۱۹۵۶/۱۳۳۵ " المپیک‌ملبورن‌(استرالیا) طلا۱۹۵۸/۱۳۳۷ " آسیایی‌توکیو(ژاپن‌) طلا۱۹۵۸/۱۳۳۷ " جهانی‌صوفیه‌(بلغارستان‌) نقره‌۱۹۵۹/۱۳۳۸ " جهانی‌تهران‌(ایران‌) طلا۱۹۶۰/۱۳۳۹ " المپیک‌رم‌(ایتالیا) نقره‌۱۹۶۱/۱۳۴۰ " جهانی‌یوکوهاما(ژاپن‌) طلا۱۹۶۲/۱۳۴۱ " جهانی‌تولیدو(امریکا) نقره‌آیندگان‌،۲۶ دی‌۱۳۵۷). منصور مهدیزاده‌، قهرمان‌کشتی‌و عضو تیم‌ملی‌کشتی‌ایران‌، گفته‌است‌که‌چون‌افسر شهربانی‌بوده‌، اطلاعات‌شهربانی‌به‌او اخطار کرده‌بوده‌که‌در المپیک‌با تختی‌تماس‌نداشته‌باشد، با او تمرین‌نکند و هم‌اتاق‌او نشود (به‌نقل‌سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌ ۱۸۸). در سفری‌به‌آلمان‌، سپهبد تیمور بختیار، از تختی‌خواسته‌بود که‌با هم‌ملاقات‌کنند. تختی‌پیشنهاد او را نپذیرفت‌وتیمور بختیار را جنایتکار خواند (همان‌، ص‌، به‌نقل‌از سیدمحمد آل‌حسینی‌). از جملة‌مقامات‌مهم‌سیاسی‌که‌ظاهراً به‌تختی‌علاقه‌داشته‌اند یا اظهار علاقه‌می‌کرده‌اند، از حسین‌علاء و علی‌امینی‌یاد می‌کنند که‌از تختی‌خواسته‌بودند در سیاست‌مداخله‌نکند (همان‌، ص‌، به‌نقل‌از عطا بهمنش‌؛ فاطمی‌نویسی‌، ص‌ ۷۸). گفته‌اند که‌تختی‌در آن‌سالها محبوبترین‌چهره‌در میان‌مردم‌پس‌از دکتر محمد مصدق‌بوده‌است‌(حجازی‌، ص‌). بازی‌ظریف‌مردم‌با نام‌او و نام‌غلامرضا پهلوی‌، برادر محمدرضاشاه‌، در مراسم‌ورزشی‌، که‌گاه‌هردو حضور داشتند، نشانة‌آگاهی‌وسیع‌ مردم‌از مشی‌سیاسی‌تختی‌و تلویحاً حمایت‌از او و ترغیب‌او بوده‌است‌. نیز اشاره‌کرده‌اند که‌غلامرضا پهلوی‌به‌نشانة‌اعتراض‌به‌حضور غلامرضا تختی‌در جمع‌تماشاگران‌که‌از تختی‌بشدت‌استقبال‌و به‌او بی‌اعتنایی‌کرده‌اند، ورزشگاه‌را ترک‌گفته‌است‌(سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌ ۱۱۳، به‌نقل‌از حسین‌شاه‌حسینی‌). تختی‌بویژه‌در میان‌دانشجویان‌محبوبیت‌عظیمی‌داشت‌. در ۱۳۴۰ش‌، با آنکه‌در مسابقات‌میان‌ایران‌و شوروی‌شکست‌خورده‌بود، به‌هنگام‌استقبال‌مردم‌از ورزشکاران‌ایرانی‌در ایستگاه‌راه‌آهن‌تهران‌، روی‌دست‌دانشجویان‌استقبال‌کننده‌حمل‌شد. تختی‌در پاسخ‌به‌محبتهای‌دانشجویان‌به‌دانشگاه‌تهران‌رفت‌و در آنجا با احساساتی‌روبرو شد که‌در تاریخ‌استقبال‌دانشگاه‌تهران‌از میهمانان‌خود سابقه‌نداشت‌. بار دیگری‌هم‌که‌در ۱۳۴۲ش‌به‌دانشگاه‌تهران‌رفت‌با احساساتی‌از سوی‌دانشجویان‌روبرو گردید که‌مهار کردن‌آن‌بسیار مشکل‌بود ( رجوع کنید به همان‌، ص‌، به‌نقل‌از سید رضا سکاکی‌؛ فاطمی‌نویسی‌، ص‌و بعد).ویژگیهای‌فردی‌و شخصیتی‌تختی‌، ادب‌، فروتنی‌، حجب‌و حیا، پایبندی‌به‌آیین‌جوانمردی‌و سنّتهای‌پهلوانی‌، دستگیری‌از فرودستان‌و نیازمندان‌، نیک‌خواهی‌، حق‌شناسی‌، احترام‌به‌بزرگان‌و پیش‌کسوتان‌و ارزشهای‌ملی‌ـ مذهبی‌جامعه‌، همراه‌با چهرة‌دلنشین‌و لبخند زیبا و گرمش‌ــ که‌تقریباً هرکسی‌که‌او را از نزدیک‌دیده‌به‌آن‌اشاره‌کرده‌است‌ ــ و قصه‌ها و افسانه‌هایی‌که‌از عزت‌نفس‌و بلندنظری‌و کمکهای‌او به‌دیگران‌در میان‌مردم‌رواج‌یافته‌بود، از او چهره‌ای‌فوق‌العاده‌محبوب‌ساخته‌است‌. پس‌از زلزلة‌بوئین‌زهرا * در شهریور ۱۳۴۱، مردم‌به‌نشانة‌اعتراض‌به‌بی‌کفایتی‌حکومت‌وقت‌در کمک‌رسانی‌به‌زلزله‌زدگان‌و نیز بی‌اعتمادی‌به‌دولت‌، از تختی‌خواستند اعانات‌مردم‌تهران‌را جمع‌کند و به‌زلزله‌زدگان‌برساند. گفته‌شده‌است‌که‌گروهی‌در جبهة‌ملی‌دوم‌با عضویت‌کاظم‌حسیبی‌و حسن‌قاسمیّه‌و عده‌ای‌دیگر برای‌کمک‌رسانی‌تشکیل‌شد و تصمیم‌گرفت‌که‌تختی‌اعانات‌مردم‌را جمع‌کند (سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌و بعد، به‌نقل‌از حسین‌شاه‌حسینی‌). تختی‌با جمعی‌از ورزشکاران‌، کمکهای‌نقدی‌و جنسی‌مردم‌تهران‌را جمع‌کرد و به‌زلزله‌زدگان‌رساند. اوصافی‌که‌از استقبال‌مردم‌و بخششهای‌آنان‌به‌تختی‌در آن‌روز آورده‌اند، به‌افسانه‌بیشتر شباهت‌دارد ( رجوع کنید بهفاطمی‌نویسی‌، ص‌ ۶۲، به‌نقل‌از کیهان‌، ۱۴ شهریور ۱۳۴۱؛ سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌، به‌نقل‌از حسین‌شاه‌حسینی‌).حکومت‌وقت‌که‌محبوبیت‌گستردة‌تختی‌را برنمی‌تافت‌و تطمیع‌و تهدیدهایش‌نیز کارگر نمی‌افتاد، تضییقاتی‌را به‌زیان‌وی‌آغاز کرد، تا جایی‌که‌دستور داد او را به‌ورزشگاهها راه‌ندهند ( رجوع کنید بهسفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌ ۲۲۵ و بعد به‌نقل‌از علی‌دلّالباشی‌). تختی‌کارمند سادة‌راه‌آهن‌بود که‌به‌سازمان‌برنامه‌منتقل‌شده‌بود و با حقوق‌کارمندی‌زندگی‌خانواده‌اش‌را اداره‌می‌کرد. در آبان‌۱۳۴۵با شهلا توکّلی‌ازدواج‌کرد و سال‌بعد فرزندش‌، بابک‌، به‌دنیا آمد. قطع‌شدن‌درآمدهای‌او، برای‌جوانمردی‌که‌به‌بخشندگی‌خو کرده‌بود، وی‌را در فشار مالی‌قرار داد، تا آنجا که‌از پرداختن‌اجارة‌ماهانة‌منزل‌بازماند و به‌بانکها مقروض‌شد. وی‌ناگزیر منزل‌استیجاری‌را پس‌داد و همراه‌همسر و فرزندش‌با مادر و خواهرش‌در یک‌منزل‌زندگی‌کرد. واپسین‌ناکامیها در المپیک‌توکیو (کسب‌مقام‌چهارم‌) و مسابقات‌جهانی‌تولیدو (کسب‌مقام‌چهارم‌) در سالهای‌پایانی‌عمر او و دورشدن‌از مسابقات‌و ورزش‌، اهانت‌به‌او از سوی‌اراذل‌و اوباش‌تحریک‌شدة‌وابسته‌به‌حکومت‌، رفتار نامناسب‌شماری‌از کشتی‌گیران‌و مسئولان‌وابستة‌ورزشی‌با وی‌، و بروز اختلافات‌و کشمکشهای‌خانوادگی‌، او را به‌سمت‌نابودی‌سوق‌داد ( رجوع کنید بههمان‌، جاهای‌متعدد، گفته‌های‌دوستان‌نزدیک‌او: سیدمحمد آل‌ حسینی‌، حسین‌عرب‌، محمدعلی‌جوادزاده‌، عطا بهمنش‌).دوشنبه‌۱۸ دی‌۱۳۴۶ خبر مرگ‌تختی‌بازتابی‌بسیار گسترده‌یافت‌. براساس‌گزارشهای‌مطبوعات‌، وی‌در ۱۵ دی‌۱۳۴۶، ظاهراً در پی‌مشاجرات‌خانوادگی‌، به‌هتل‌آتلانتیک‌رفته‌و اتاقی‌گرفته‌و شب‌۱۷ دی‌با سم‌خودکشی‌کرده‌بود. کارکنان‌هتل‌که‌ظنین‌شده‌بودند، ساعت‌۱۰ صبح‌۱۸ دی‌در اتاق‌را شکستند و با جسد او روبرو گردیدند ( رجوع کنید به کیهان‌، ۱۸ دی‌۱۳۴۶، ص‌ ۱، ۱۵؛ اطلاعات‌، همان‌روز، ص‌ ۱،۱۷). تختی‌در نامة‌کوتاهی‌در ۱۶ دی‌خطاب‌به‌دادستان‌، از جمله‌این‌نکات‌را متذکر شده‌بود: خودش‌تصمیم‌به‌خودکشی‌گرفته‌، از هیچکس‌شکایت‌و گله‌ندارد، مهریة‌همسرش‌را بپردازند ( رجوع کنید بههمان‌روزنامه‌ها، ۱۹ دی‌۱۳۴۶). نیز معلوم‌شد که‌در ۱۶ دی‌۱۳۴۶ در دفترخانة‌اسناد رسمی‌شمارة‌۲۰۲ وصیتنامة‌رسمی‌خود را تحت‌شمارة‌۳۴۲۸ امضا کرده‌و به‌ثبت‌رسانده‌است‌و مهندس‌کاظم‌حسیبی‌را، از بستگانش‌و از اعضای‌جبهة‌ملی‌، قیّم‌فرزندش‌قرار داده‌است‌(همان‌روزنامه‌ها؛ نیز رجوع کنید به سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌ ۸۹ به‌بعد، به‌نقل‌از سیدمحمد آل‌حسینی‌). دوستان‌تختی‌که‌توانسته‌اند جسد او را پس‌از کالبدشکافی‌در پزشکی‌قانونی‌در غسّالخانه‌ببینند، به‌شکستگی‌و شکافی‌در پشت‌سر او اشاره‌کرده‌اند. به‌گفتة‌مدیر هتل‌آتلانتیک‌، جسد در حین‌انتقال‌براثر سنگینی‌به‌زمین‌افتاده‌و این‌شکستگی‌را به‌بار آورده‌است‌( رجوع کنید بهکیهان‌و اطلاعات‌، همان‌شماره‌ها). انتشار خبر شکستگی‌پشت‌سر تختی‌در میان‌انبوه‌مردم‌در برابر پزشکی‌قانونی‌و بعد به‌هنگام‌تشییع‌و دفن‌در گورستان‌ابن‌بابویه‌، احتمال‌مرگ‌تختی‌را نه‌بر اثر خودکشی‌، بلکه‌به‌دست‌عمّال‌ساواک‌و نظام‌حاکم‌، شدت‌بخشید. از گزارشهای‌مختلف‌برمی‌آید که‌کمتر کسی‌از دوستداران‌تختی‌خودکشی‌او را باور کرده‌است‌(برای‌تفصیل‌ماجرا، بویژه‌رجوع کنید بهکیهان‌ورزشی‌، شماره‌های‌دی‌ـ بهمن‌۱۳۴۶). نیز شایع‌است‌که‌مرده‌شوی‌او، که‌همه‌جا گفته‌بود پشت‌سر تختی‌شکسته‌بوده‌، به‌دست‌عوامل‌حکومت‌سربه‌نیست‌شده‌است‌( رجوع کنید به سفری‌، ۱۳۷۶ش‌، ص‌ ۱۶۰ و بعد، به‌نقل‌از ناصر محمدی‌؛ در بارة‌اقوالی‌در خصوص‌شکنجه‌شدن‌او در ساواک‌و فشارهایی‌که‌به‌مرگ‌وی‌منجر شد رجوع کنید بهرفعت‌، ص‌ ۱۲۰ و بعد).تختی‌را در مقبرة‌خانوادگی‌حسن‌شمشیری‌، که‌از وابستگان‌به‌جبهة‌ملی‌بود، باحضور شماری‌عظیم‌از مردم‌دفن‌کردند. تلاش‌بازماندگان‌جبهة‌ملی‌در انتساب‌تختی‌به‌خود در تمامی‌مراسم‌و مجالس‌گرامیداشت‌تختی‌به‌چشم‌می‌خورد؛ محبوبیت‌و مرگ‌فاجعه‌آسای‌او می‌توانست‌دستاویز همه‌گونه‌رفتار سیاسی‌قرار گیرد و برای‌ابراز مخالفت‌با نظام‌حاکم‌و در شرایط‌اختناق‌سیاسی‌رویدادی‌دگرساز باشد. نخستین‌مجلس‌ترحیم‌از سوی‌خانوادة‌تختی‌و مردم‌خانی‌آباد در مسجد محل‌(قندی‌) برگزار گردید. کاظم‌حسیبی‌نیز در مسجد فخرالدوله‌مجلسی‌برپا کرد که‌آیت‌اللّه‌طالقانی‌، مهندس‌معظمی‌، طرفدارانی‌از جبهة‌ملی‌و گروههای‌سیاسی‌دیگر در آن‌شرکت‌کردند و مجلس‌چهره‌ای‌کاملاً سیاسی‌داشت‌. تقریباً در سراسر کشور و بویژه‌از سوی‌کشتی‌گیران‌و ورزشکارانِ بنام‌مجالس‌متعددی‌برپا شد. مجالسی‌که‌دانشجویان‌دانشگاهها برگزار کردند، معمولاً با توزیع‌اعلامیه‌و گاه‌شعارهای‌سیاسی‌و نوشته‌ها و اشعار نمادین‌و کنایی‌همراه‌بود. دانشگاه‌تهران‌دو روز تعطیل‌شد و دسته‌هایی‌از دانشجویان‌به‌حکومت‌اعتراض‌کردند. به‌تخمین‌روزنامة‌فرانسوی‌اومانیته‌بیش‌از ۰۰۰ ، ۴۰۰ تن‌از مردم‌کشور در مراسم‌او شرکت‌کردند ( رجوع کنید به فاطمی‌نویسی‌، اسناد ساواک‌، سندهای‌مربوط‌به‌مراسم‌و مجالس‌تختی‌).مجالس‌ترحیم‌تختی‌بیشتر خودانگیخته‌و نشانه‌ای‌از علاقه‌و احترام‌بی‌شائبة‌مردم‌بود، اما مراسم‌شب‌هفتم‌، که‌برگزارکنندگان‌و شرکت‌ کنندگان‌فرصت‌سازماندهی‌و تدارکات‌داشتند، کاملاً رنگ‌سیاسی‌به‌خود گرفت‌. شمار کثیری‌از مردم‌برای‌شرکت‌در مراسم‌شب‌هفتم‌از شهرستانها به‌تهران‌آمدند. تجمع‌مردم‌در ابن‌بابویه‌، همراه‌با حجله‌ها، تاجهای‌عظیم‌و دسته‌های‌انبوه‌گل‌، تصاویر بیشمار تختی‌، توزیع‌اعلامیه‌های‌سیاسی‌و بیانیه‌های‌تند و شعارها، در تاریخ‌این‌مکان‌بی‌سابقه‌بوده‌است‌( کیهان‌، ۲۴ دی‌۱۳۴۶، ص‌ ۱). گزارشهای‌انتشار یافتة‌ساواک‌هم‌نشان‌می‌دهد که‌دستگاه‌امنیتی‌همه‌جا را زیرنظر داشته‌است‌( رجوع کنید بهفاطمی‌نویسی‌، ص‌ ۱۷۹، ۱۸۲ و بعد، به‌نقل‌از اسناد ساواک‌).در مراسم‌چهلم‌، که‌به‌رغم‌ممنوعیت‌و جلوگیری‌دستگاه‌امنیتی‌، در ابن‌بابویه‌و برسر مزار تختی‌برگزار شد، تظاهرات‌سیاسی‌شدت‌یافت‌و گروههای‌سازمان‌یافته‌ای‌از ملی‌گرایان‌و چپ‌گرایان‌، با دادن‌شعارهای‌ضد حکومتی‌، از ابن‌بابویه‌به‌سوی‌تهران‌آمدند و ظاهراً می‌خواستند در برابر ساختمان‌مجلس‌شورای‌ملی‌در میدان‌بهارستان‌، تظاهرات‌کنند، اما نیروهای‌انتظامی‌جمعیت‌را متفرق‌ساختند ( رجوع کنید بههمان‌، ص‌ ۱۹۱ـ ۱۹۸، ۲۰۱ به‌بعد، به‌نقل‌از اسناد ساواک‌). محافل‌ایرانیان‌در خارج‌از کشور مراسم‌تختی‌را بی‌پرواتر برگزار کردند و در این‌مراسم‌گروههای‌سیاسی‌مخالف‌دولت‌سخنرانیهای‌تندی‌بر ضد حکومت‌پهلوی‌و نظام‌استبدادی‌ایراد کردند (برای‌مثال‌رجوع کنید بهنشریه‌های‌سیاسی‌گروههای‌ایرانی‌خارج‌از کشور در بهمن‌و اسفند ۱۳۴۶). در مراسم‌تختی‌عدة‌زیادی‌در سراسر کشور به‌اتهامهای‌مختلف‌تحت‌تعقیب‌و مورد آزار دستگاه‌امنیتی‌قرار گرفتند و شمار بسیاری‌از دانشجویان‌سیاسی‌، بازاریان‌و فعالان‌وابسته‌به‌جبهة‌ملی‌ایران‌دستگیر شدند (فاطمی‌نویسی‌، ص‌ ۱۹۱ به‌بعد، به‌نقل‌از اسناد ساواک‌). پیامدهای‌ناشی‌از مرگ‌تختی‌، نخستین‌موج‌گستردة‌سیاسی‌پس‌از کودتای‌نظامی‌۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و قیام‌۱۵ خرداد ۱۳۴۲، و واپسین‌تحرک‌خودجوش‌مردمی‌پیش‌از انقلاب‌اسلامی‌۱۳۵۷ ش‌بود و در جنبش‌ضد استبدادی‌و بیداری‌جمعی‌تأثیر داشت‌.در تاریخ‌معاصر ایران‌کمتر شخصیتی‌به‌شهرت‌و محبوبیت‌تختی‌دست‌یافته‌است‌. مجموع‌شعرهایی‌که‌در رثا و تجلیل‌او سروده‌شده‌و نوشته‌ها در بارة‌او، که‌بعضاً در چند اثر گردآوری‌شده‌است‌، به‌حدی‌است‌که‌می‌توان‌اصطلاح‌«ادبیات‌تختی‌» را برای‌آن‌به‌کار برد. هنرمندان‌مختلفی‌او را موضوع‌داستان‌، نمایشنامه‌، فیلمنامه‌، طراحی‌، نقاشی‌، تندیسگری‌، سرودهای‌حماسی‌و رزمی‌و سیاسی‌قرار داده‌اند، از جمله‌علی‌حاتمی‌* فیلمنامه‌ای‌به‌نام‌جهان‌پهلوان‌نوشت‌و براساس‌آن‌ساختن‌فیلمی‌را آغاز کرد، اما چون‌درگذشت‌، بهروز افخمی‌، آن‌را به‌پایان‌برد. این‌فیلم‌در ۱۳۷۸ ش‌در سینماهای‌ایران‌به‌نمایش‌درآمد. در سراسر ایران‌شمار بسیاری‌خیابان‌، میدان‌و ورزشگاه‌به‌نام‌تختی‌است‌. چند تمبر با تصویر او انتشار یافته‌است‌. نام‌«مسابقات‌کاپ‌آریامهر» پس‌از پیروزی‌انقلاب‌اسلامی‌به‌«مسابقات‌جام‌جهان‌پهلوان‌تختی‌» تغییر یافت‌. در راهپیماییهای‌منجر به‌انقلاب‌اسلامی‌ایران‌، تصویرهایی‌از تختی‌، گاه‌در ابعادی‌بسیار بزرگ‌در کنار تصاویر رهبران‌محبوب‌مردم‌و مبارزان‌مشهور سیاسی‌، حمل‌می‌شد. نشانها، بازوبند پهلوانی‌و یادگارهایی‌از تختی‌در موزة‌آستان‌قدس‌رضوی‌در مشهد نگهداری‌می‌شود. چندین‌کتاب‌در بارة‌تختی‌تألیف‌و تدوین‌شده‌است‌که‌مشخصات‌شماری‌از آنها در فهرست‌منابع‌این‌مقاله‌آمده‌است‌. براساس‌اعلام‌کمیتة‌ملی‌المپیک‌، نام‌غلامرضا تختی‌در کنار نام‌برترین‌ورزشکاران‌جهان‌در قرن‌بیستم‌جای‌گرفته‌است‌( رجوع کنید به ایران‌، ۴ دی‌۱۳۷۸، ص‌ ۱، ۱۵؛ همشهری‌، همان‌روز، ص‌ ۱).



منابع‌: بابک‌تختی‌، «افسانة‌ماندگار»، در بهزاد شیشه‌گران‌، سیمای‌پهلوان‌تختی‌، تهران‌۱۳۷۷ش‌؛ مسعود حجازی‌، رویدادها و داوری‌: ۱۳۳۹ـ۱۳۲۹ ، تهران‌۱۳۷۵ش‌؛ محمود رفعت‌، تختی‌مرد همیشه‌جاوید ، مشهد ۱۳۶۴ش‌؛ علی‌اکبر سپیدار، اشک‌قهرمان‌: سرگذشت‌غلامرضا تختی‌، تهران‌۱۳۴۳ش‌؛ محمدعلی‌سفری‌، حماسة‌جهان‌پهلوان‌تختی‌، تهران‌۱۳۷۶ش‌؛ همو، قلم‌و سیاست‌: از هوید تا شریف‌امامی‌، تهران‌۱۳۷۷ش‌؛ مهدی‌عباسی‌، تاریخ‌کشتی‌ ایران‌، تهران‌۱۳۷۴ش‌؛ عباس‌فاطمی‌نویسی‌، زندگی‌و مرگ‌جهان‌پهلوان‌تختی‌در آینة‌اسناد ، تهران‌۱۳۷۷ش‌؛ محمدعلی‌کاتوزیان‌، مصدق‌و نبرد قدرت‌در ایران‌، ترجمة‌احمد تدین‌، تهران‌۱۳۷۱ش‌؛ حمید کریم‌بخش‌، تختی‌جاودانة‌تاریخ‌، تهران‌۱۳۶۴ش‌؛ جعفر محتشمی‌، «طبقه‌بندی‌افتخارات‌کشتی‌گیران‌ایران‌...»، کیهان‌ورزشی‌، ش‌(دی‌۱۳۷۸)؛ پرویز ورجاوند، «سرود رهائی‌: سیری‌در رویدادهای‌نهضت‌ملی‌ایران‌و جبهة‌ملی‌دوم‌»، در یادنامة‌دکتر غلامحسین‌صدیقی‌: فرزانة‌ایران‌زمین‌، گردآوری‌و تنظیم‌پرویز ورجاوند، تهران‌۱۳۷۲ش‌.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالحسین آذرنگ

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 6
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده