تبلیغی جماعت
معرف
از پرنفوذترین‌ و فراگیرترین‌ جنبشهای‌ اسلامی‌ معاصر
متن
تبلیغی‌جماعت‌ ، از پرنفوذترین‌ و فراگیرترین‌ جنبشهای‌ اسلامی‌ معاصر. در 1305ش‌/ 1926 مولانا محمدالیاس‌ * (متوفی‌ 1323ش‌/ 1944) این‌ جنبش‌ را به‌ منظور تبلیغ‌ اسلام‌، از منطقه‌ای‌ به‌ نام‌ میوات‌ در نزدیکی‌ دهلی‌ آغاز کرد و بتدریج‌ در سراسر هند و بعدها شبه‌قاره‌ و حتی‌ سایر کشورها گسترش‌ یافت‌، به‌گونه‌ای‌ که‌ امروزه‌ در جهان‌ شناخته‌ شده‌ است‌ (مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌3ـ31؛ گابوریو ، ص‌121ـ 138؛ نیز رجوع کنید به مندویل‌ ، ص‌ 16).تبلیغی‌ جماعت‌ همانند بسیاری‌ از جنبشها و حرکتهای‌ مسلمانان‌ هند در دوران‌ استعمار انگلیس‌، ریشه‌ در حرکت‌ اصلاح‌طلبانه‌ و احیاگرانة‌ شاه‌ولی‌اللّه‌ دهلوی‌ * دارد که‌ هم‌زمان‌ با آغاز سقوط‌ قدرت‌ سیاسی‌ مسلمانان‌ در هندوستان‌ ظهور کرد (عزیز احمد، ص‌ 15ـ16؛ موثقی‌، ص‌192ـ193). پس‌ از آنکه‌ انگلیسیها قیام‌ مردم‌ هند را که‌ متأثر از حرکت‌ پیروان‌ شاه‌ولی‌اللّه‌ بود (رجوع کنید به موثقی‌، ص‌189ـ214)، در 1273/ 1857 سرکوب‌ کردند، اغلب‌ علمای‌ مسلمان‌ از مبارزة‌ مستقیم‌ با استعمار دست‌ کشیدند و به‌ رفع‌ انحطاط‌ داخلی‌ پرداختند؛ از جمله‌ محمدقاسم‌ نانوتوی‌ مکتب‌ مذهبی‌ دئوبند را در 1284 تأسیس‌ کرد و به‌دنبال‌ آن‌ شبکه‌ای‌ از مدارس‌ مذهبی‌ زیرنظر علمای‌ این‌ مکتب‌ در بسیاری‌ از مناطق‌ هندوستان‌ به‌ وجود آمد (عزیز احمد، ص‌20؛ نیز رجوع کنید به دئوبندی‌ * ). ندوة‌العلماء لکهنو نیز مدرسة‌ مهم‌ دیگری‌ بود که‌ در 1312 بنیانگذاری‌ شد (عزیز احمد، همانجا). این‌ دو مرکز مذهبی‌ به‌ عنوان‌ دنبالة‌ جنبش‌ شاه‌ولی‌اللّه‌ زمینه‌ساز بسیاری‌ از تحولات‌ بعدی‌ شدند (رجوع کنید به موثقی‌، ص‌214).مولانا محمد الیاس‌ در مکتب‌ دئوبند تربیت‌ یافت‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌) و در 1335 در پی‌ فوت‌ پدر و برادرش‌، مسئولیت‌ مکتب‌ پدرش‌ را در بَستی‌ نظام‌الدین‌ به‌ عهده‌ گرفت‌. از این‌ زمان‌ به‌ بعد او با واقعیتهای‌ جدیدی‌ روبرو شد که‌ تحولاتی‌ اساسی‌ در افکارش‌ ایجاد کرد (رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌). بستی‌ نظام‌الدین‌ در ورودی‌ منطقة‌ میوات‌ قرار داشت‌ و پدر و برادر الیاس‌ به‌ جذب‌ جوانان‌ میواتی‌ توجه‌ ویژه‌ای‌ داشتند. اهالی‌ میوات‌، معروف‌ به‌ «قوم‌ میو »، از دیرباز به‌ اسلام‌ گرویده‌ بودند (ندوی‌، ص‌70ـ80)، اما به‌ دلیل‌ آمیختگی‌ زیاد با پیروان‌ آیین‌ هندو فاصلة‌ زیادی‌ با اسلام‌ داشتند و در عمل‌ بیشتر به‌ هندوها شبیه‌ بودند ( > مسافران‌ ایمان‌ < ، مقدمه‌، ص‌ XXXV-XXXIV ، به‌ نقل‌ از پاولت‌ ).الیاس‌ از اوضاع‌ نابسامان‌ میوات‌ آگاهی‌ نسبی‌ داشت‌، ولی‌ پس‌ از استقرار در مدرسة‌ پدرش‌ به‌ عمق‌ آن‌ پی‌ برد (ممتاز احمد، 2001). در ابتدا او نیز معتقد بود که‌ آموزش‌ مسائل‌ دینی‌ به‌ جوانان‌ میواتی‌ باید از طریق‌ مدارس‌ ادامه‌ پیدا کند، اما با توجه‌ به‌ گستردگی‌ انحطاط‌ و عقب‌ماندگی‌ در جامعة‌ میوات‌، تنها یک‌ مدرسه‌ و آن‌ نیز در خارج‌ از میوات‌ را کافی‌ ندانست‌ و با وجود مشکلات‌ بسیار، در مدت‌ کوتاهی‌ بیش‌ از صد مدرسه‌ در سراسر میوات‌ تأسیس‌ کرد. چندی‌ بعد با توجه‌ به‌ تجربة‌ گذشته‌ و همچنین‌ عملکرد خود در میوات‌، به‌ این‌ نتیجه‌ رسید که‌ این‌ نظام‌ آموزشی‌ فقط‌ امکان‌ اصلاح‌ و تعلیم‌ فردی‌ را فراهم‌ می‌سازد، در حالی‌ که‌ وسعت‌ انحطاط‌ و نابسامانی‌، نیازمند اصلاح‌ و تعلیم‌ جمعی‌ است‌. همچنین‌ پی‌ برد که‌ نظام‌ مدرسه‌ای‌ رایج‌، افرادی‌ را پرورش‌ می‌دهد که‌ به‌ اصلاح‌ عمومی‌ توجه‌ ندارند و پس‌ از فراغت‌ از تحصیل‌ معمولاً به‌ دنبال‌ شغلی‌ برای‌ امرار معاش‌ می‌روند (ندوی‌، ص‌245). الیاس‌ تعلیم‌ دینی‌ عامه‌ و همچنین‌ پیراستن‌ جامعة‌ اسلامی‌ از بدعتها و عناصر التقاطی‌ را نیازمند حرکتی‌ عمومی‌ می‌دانست‌. او برای‌ ایجاد این‌ حرکت‌، روشی‌ ابداع‌ کرد که‌ در قالب‌ تبلیغی‌ جماعت‌ ظهور یافت‌ (همان‌، ص‌ 237ـ241).این‌ جماعت‌ در اوضاع‌ آشفتة‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ جامعة‌ مسلمانان‌ هند پس‌ از پایان‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ ظهور کرد. در آن‌ زمان‌ میان‌ رهبران‌ مذهبی‌ و سیاسی‌ مسلمانان‌ هند تفرقه‌ وجود داشت‌. عده‌ای‌ حفظ‌ منافع‌ مسلمانان‌ را در رویارو نشدن‌ با انگلیسیها می‌دیدند و برخی‌ طرفدار مبارزه‌ با انگلیسیها بودند. گروهی‌، هندوها را نیز خطر جدّی‌ برای‌ مسلمانان‌ می‌دانستند و عده‌ای‌ در مبارزه‌ با استعمار انگلیس‌ بر همکاری‌ با هندوها تأکید داشتند (رجوع کنید به هاردی‌، ص‌252ـ259).در این‌ شرایط‌، رجال‌ مذهبی‌ و سیاسی‌ مختلف‌ برای‌ سامان‌ بخشیدن‌ به‌ اوضاع‌ مسلمانان‌ هند تلاش‌ کردند. مولانا محمد الیاس‌ نیز دوری‌ از دین‌ را عامل‌ همة‌ بدبختیهای‌ مسلمانان‌ می‌دانست‌ و معتقد بود که‌ باید تمام‌ توان‌ را برای‌ تبلیغ‌ دین‌ به‌ کار بست‌ و تا زمانی‌ که‌ دینداری‌ در میان‌ مسلمانان‌ عمومیت‌ پیدا نکند، نباید هیچگونه‌ فعالیت‌ دیگری‌، از جمله‌ فعالیت‌ سیاسی‌، صورت‌ گیرد (ندوی‌، ص‌249ـ250). او معتقد بود که‌ اصلاح‌ و پیشرفت‌ از طریق‌ به‌ دست‌ گرفتن‌ حکومت‌، شیوة‌ پیامبر اسلام‌ نبود، بلکه‌ پیامبر از روش‌ اصلاح‌ فردی‌ استفاده‌ نمود. او نیز همین‌ روش‌ را آموزة‌ بنیادین‌ تبلیغی‌ جماعت‌ قرار داد (مسعود، 2000 ب‌ ، ص‌ 86 ـ87). وی‌ همچنین‌ فعالان‌ تبلیغی‌ جماعت‌ را رسماً از داشتن‌ گرایش‌ فرقه‌ای‌ برحذر می‌داشت‌. روشی‌ که‌ او برای‌ تبلیغ‌ دین‌ ابداع‌ کرد، مبلّغان‌ را موظف‌ می‌نمود که‌ از هرگونه‌ مشاجره‌ با مخاطبان‌ خودداری‌ کنند و حتی‌ با تحمل‌ توهین‌ و ناسزا کار دعوت‌ و تبلیغ‌ خود را ادامه‌ دهند. بدین‌ ترتیب‌ او با تبیین‌ مفهوم‌ و روش‌ خاص‌ تبلیغ‌، کار خود را آغاز کرد و موفقیتهای‌ بسیاری‌ به‌ دست‌ آورد (ندوی‌، ص‌ 235ـ 241). او معتقد بود که‌ تبلیغ‌ باید مانند روزگار پیامبر اکرم‌ به‌ صورت‌ فردی‌ باشد و رسانه‌های‌ جدید نباید در امر تبلیغ‌ واسطه‌ قرار گیرند (رامان‌ ، 2001 الف‌ ).الیاس‌ تبلیغ‌ اصول‌ اساسی‌ اسلام‌ را در میان‌ مردم‌ میوات‌ آغاز نمود و پس‌ از مدتی‌ از میان‌ همین‌ مردم‌ جماعتهایی‌ تشکیل‌ داد و آنها را در داخل‌ و خارج‌ از میوات‌ برای‌ تبلیغ‌ دین‌ اعزام‌ کرد. در این‌ کار ابتدا واحدهای‌ سیارِ حداقل‌ ده‌ نفره‌ سازماندهی‌ می‌شد و سپس‌ این‌ واحدها که‌ «جماعت‌» نامیده‌ می‌شدند، برای‌ تبلیغ‌ دین‌ با برنامه‌ای‌ مشخص‌ به‌ مناطق‌ مختلف‌ اعزام‌ می‌شدند (ممتاز احمد، 1998، ص‌173). هر جماعت‌ پس‌ از رسیدن‌ به‌ مقصد خود، در یکی‌ از مساجد آنجا مستقر می‌شد و تبلیغ‌ را در قالب‌ برنامه‌ای‌ ساده‌ آغاز می‌کرد. این‌ برنامه‌ مشتمل‌ بر پانزده‌ نکته‌ بود که‌ بعداً در این‌ شش‌ اصل‌ خلاصه‌ شد:1) کلمة‌ طیّبه‌ (شهادتین‌: لااله‌ الااللّه‌، محمد رسول‌ اللّه‌). طبق‌ این‌ اصل‌ هر مسلمان‌ باید بتواند کلمة‌ طیّبه‌ را به‌ عربی‌ درست‌ بخواند و همچنین‌ از معنی‌ و مفهوم‌ آن‌ آگاهی‌ پیدا کند و در زندگی‌ عملی‌ خود لوازم‌ آن‌ را رعایت‌ کند (بُلندشهری‌، ص‌ 12ـ37؛ مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌ 21ـ24).2) نماز. مسلمان‌ باید نماز را از هر جنبه‌ بدرستی‌ یاد بگیرد و این‌ وظیفه‌ را طبق‌ دستور اسلام‌ بجا آورد (بلندشهری‌، ص‌16ـ20؛ مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌21ـ22).3) علم‌ و ذکر. مسلمان‌ باید دستورهای‌ اسلام‌ را فراگیرد. همچنین‌ در زبان‌ او باید ذکر خدا همواره‌ جاری‌ گردد و بهترین‌ شکل‌ آن‌ این‌ است‌ که‌ توجه‌ بنده‌ در همه‌ حال‌ به‌ سوی‌ خدا باشد (بلندشهری‌، ص‌20ـ26؛ مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌22).4) اکرام‌ مسلمان‌. در اصول‌ شش‌گانة‌ تبلیغی‌ جماعت‌، این‌ اصل‌ دارای‌ جایگاه‌ ویژه‌ای‌ است‌ وعلاوه‌ بر زندگی‌ عادی‌، رعایت‌ این‌ اصل‌ در طی‌ مسافرتهای‌ تبلیغی‌ اهمیت‌ خاصی‌ دارد. بدین‌ ترتیب‌ که‌ از یک‌ سو احترام‌ و رعایت‌ حقوق‌ هم‌سفران‌، تأثیر عمیقی‌ بر روی‌ فرد فرد اعضای‌ جماعت‌ می‌گذارد و از سوی‌ دیگر رعایت‌ این‌ اصل‌ در جریان‌ کار تبلیغ‌، مبلّغان‌ را ملزم‌ به‌ تحمل‌ توهینهاو ناسزاها می‌کند. این‌ اصل‌ دارای‌ جنبة‌ اجتماعی‌ است‌، اما پنج‌ اصل‌ دیگر جنبة‌ فردی‌ دارند. از دیدگاه‌ بزرگان‌ جماعت‌ اگر در امر تبلیغ‌ این‌ اصل‌ رعایت‌ نگردد، ممکن‌ است‌ هزاران‌ فتنه‌ ایجاد شود (بلندشهری‌، ص‌26ـ30؛ مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌22ـ23).5) اخلاص‌ نیت‌ (تصحیح‌ نیت‌). بر مسلمان‌ فرض‌ است‌ که‌ در انجام‌ هرگونه‌ عمل‌، فقط‌ رضایت‌ خداوند را در نظر داشته‌ باشد و از تصور هرگونه‌ سود دنیوی‌ پرهیز نماید (بلندشهری‌، ص‌30ـ34؛ مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌23).6) تفریغ‌ وقت‌ (برای‌ تبلیغ‌). هر مسلمان‌ باید قسمتی‌ از وقت‌ خود را برای‌ فراگرفتن‌ احکام‌ دین‌ و آموزش‌ آن‌ به‌ دیگران‌ بگذارد. تبلیغ‌ دین‌ از طریق‌ تفریغِ (خالی‌ کردن‌) وقت‌ تحقق‌ پیدا می‌کند که‌ لازمة‌ آن‌ «خروج‌» است‌، یعنی‌ خارج‌ شدن‌ از خانه‌ و قرار گرفتن‌ در یکی‌ از جماعتها برای‌ تبلیغ‌ در دیگر مناطق‌ (بلندشهری‌، ص‌34ـ37؛ مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌23ـ24).این‌ اصول‌ شش‌گانه‌ معمولاً «تبلیغی‌ نصاب‌» (برنامة‌ آموزشی‌ تبلیغ‌) نیز نامیده‌ می‌شود (رجوع کنید به مسعود، 2000 ب‌ ، ص‌82 ـ 83). منبع‌ اصلی‌ این‌ اصول‌ کتاب‌ فضائل‌اعمال‌ نوشتة‌ مولانا محمدزکریا، برادرزاده‌ و داماد الیاس‌، است‌ که‌ به‌ زبان‌ اردو نگاشته‌ شده‌ است‌. بزرگان‌ تبلیغی‌ جماعت‌ به‌ همة‌ فعالان‌ جماعت‌ خواندن‌ این‌ کتاب‌ را توصیه‌ می‌کنند. بعداً الیاس‌ اصل‌ «ترکِ لایعنی‌» را نیز اضافه‌ کرد که‌ فعالان‌ جماعت‌ را از فعالیتهای‌ بیهوده‌ برحذر می‌داشت‌ (مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌24). بزرگان‌ جماعت‌ بر رعایت‌ نکات‌ دیگری‌ مانند اطاعت‌ از امیر جماعت‌ و به‌ جا آوردن‌ آداب‌ سفر و خوردن‌ و خوابیدن‌ تأکید کرده‌اند ( > «شش‌ اصل‌ تبلیغ‌» < ).پس‌ از درگذشت‌ محمد الیاس‌، تنها پسرش‌ مولانا محمدیوسف‌، امیر جماعت‌ گردید (مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌12ـ 13). در آن‌ زمان‌ فعالیتهای‌ مسلم‌لیگ‌ برای‌ تشکیل‌ کشور مستقل‌ پاکستان‌ برای‌ مسلمانان‌ به‌ اوج‌ خود رسیده‌ بود. یوسف‌ خط‌مشی‌ پدرش‌ را حفظ‌ کرد و توانست‌ جماعت‌ را از موضعگیری‌ درمورد این‌ تحول‌ مهم‌ دور نگاه‌ دارد. او که‌ در زمان‌ پدرش‌ تجربیات‌ وسیعی‌ در زمینة‌ تبلیغ‌ کسب‌ کرده‌ بود، در زمان‌ امارت‌ خود برای‌ گسترش‌ فعالیتهای‌ تبلیغی‌ در شبه‌قاره‌ و دیگر کشورهای‌ جهان‌ تلاشهای‌ جدّی‌ به‌ عمل‌ آورد (گابوریو، ص‌ 121ـ 138). پس‌ از وفات‌ وی‌ در 1344ش‌، مولانا انعام‌الحسن‌ امیر جماعت‌ شد. با تلاشهای‌ انعام‌الحسن‌ در دورة‌ امارت‌ سی‌ ساله‌اش‌، تبلیغی‌ جماعت‌ به‌ جنبشی‌ جهانی‌ تبدیل‌ گردید. گفته‌اند که‌ در زمان‌ یوسف‌ نیز طراح‌ فعالیتهای‌ فراملی‌ انعام‌الحسن‌ بود. پس‌ از فوت‌ انعام‌الحسن‌ در 1374ش‌ در دهلی‌، امیری‌ برای‌ جماعت‌ تعیین‌ نشد و ادارة‌ امور جماعت‌ به‌ شورایی‌ واگذار گردید. اعضای‌ این‌ شورا مولانا اظهارالحسن‌ (عموی‌ محمد الیاس‌)، مولانا زبیرالحسن‌ (فرزند انعام‌الحسن‌) و مولانا سعدالحسن‌ (فرزند محمدیوسف‌) بودند، اما در برخی‌ منابع‌ از مولانا زبیرالحسن‌ فرزند مولانا انعام‌الحسن‌، امیر پیشین‌ جماعت‌، به‌ عنوان‌ امیر جدید جماعت‌ نام‌ برده‌ شده‌ است‌ (مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌ 18، 20).یکی‌ از وظایف‌ اصلی‌ مبلّغان‌ جماعت‌ پس‌ از ابلاغ‌ پیام‌، آماده‌ ساختن‌ مخاطبان‌ برای‌ «خروج‌» است‌. مدت‌ خروج‌ نسبتاً اختیاری‌ است‌ و فرد بنا به‌ امکان‌ می‌تواند سه‌ روز در هفته‌، چهل‌ روز در سال‌ (چله‌) یا حداقل‌ چهار ماه‌ در تمام‌ عمر، به‌ منظور تبلیغ‌ خروج‌ نماید ( > «خروج‌ برای‌ چله‌» < ؛ حافظ‌نیا، ص‌ 238ـ 239). خروج‌ را می‌توان‌ هستة‌ اصلی‌ تبلیغی‌ جماعت‌ شمرد. همچنین‌ یکی‌ از معیارهای‌ اصلی‌ ارزیابی‌ کار جماعتها، تعداد افرادی‌ است‌ که‌ به‌ دعوت‌ خروج‌ پاسخ‌ مثبت‌ می‌دهند (مسعود، 2000 ب‌ ، ص‌ 106؛ کوپل‌ ، ص‌ 193، 198). به‌ عقیدة‌ الیاس‌، این‌ روش‌ تبلیغ‌ مبنی‌ بر خروج‌، زمینه‌ را برای‌ تحمل‌ سختیها و تقویت‌ خصوصیات‌ اخلاقی‌ و روحانی‌ فرد آماده‌ می‌کند (ندوی‌، ص‌ 252). این‌ روش‌ در گسترش‌ و تداوم‌ کار تبلیغی‌ جماعت‌ نقش‌ اساسی‌ داشته‌ است‌ (مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌ 27).سران‌ تبلیغی‌ جماعت‌ هیچ‌ شرطی‌ برای‌ شرکت‌ فرد در فعالیتهای‌ جماعت‌ و تبلیغ‌ دین‌ قایل‌ نشده‌اند و افراد عادی‌ نیز می‌توانند حتی‌ با دانش‌ اندک‌ مبلّغ‌ شوند و لازم‌ نیست‌ قبل‌ از اعزام‌، آموزش‌ خاصی‌ ببینند. تنها شرط‌ شرکت‌ در فعالیتهای‌ تبلیغیِ جماعت‌، آشنایی‌ با اصول‌ شش‌گانة‌ آن‌ است‌ که‌ معمولاً با توجه‌ به‌ نظام‌ گسترش‌ زنجیره‌ای‌ جماعت‌، از قبل‌ صورت‌ می‌گیرد (همان‌، ص‌24ـ 28). در انتخاب‌ مخاطب‌ نیز جماعت‌ پایبند به‌ اصول‌ خاصی‌ نیست‌. جماعت‌ در مورد فعالیتهای‌ تبلیغی‌ زنان‌ برنامة‌ مشخصی‌ ندارد، با اینحال‌ زنان‌ نیز در برخی‌ از فعالیتها بویژه‌ اجتماعات‌ تبلیغی‌ شرکت‌ می‌نمایند (متکاف‌ ، 1996).سران‌ تبلیغی‌ جماعت‌ تأکید می‌کنند که‌ مسلمانان‌ ظاهر خود را به‌ ظاهر پیامبر اکرم‌ و صحابه‌ ــ آنگونه‌ که‌ خود ترسیم‌ می‌کنند ــ شبیه‌ کنند و لذا ظاهر مبلّغان‌ جماعت‌ را می‌توان‌ بدینگونه‌ به‌ تصویر کشید: لباس‌ بسیار ساده‌ معمولاً با رنگ‌ سفید، پیراهن‌ بلند و گشاد، شلوار گشادی‌ که‌ لبة‌ آن‌ بالاتر از قوزک‌ پا قرار می‌گیرد، سرِ پوشیده‌ با کلاه‌ یا عمامة‌ مخصوص‌، ریش‌ بلند و معمولاً سبیلهای‌ تراشیده‌، و حمل‌ لوازم‌ خواب‌ بر روی‌ شانه‌ها و ساک‌ به‌ دست‌ با ظرفهایی‌ برای‌ غذا خوردن‌ و آشپزی‌ هنگام‌ سفر تبلیغی‌ (رجوع کنید به خان‌، ص‌ 5 ـ6).برخی‌ اصول‌ که‌ رهبران‌ جماعت‌ بر آن‌ تأکید دارند، اینهاست‌: نفی‌ دخالت‌ در سیاست‌؛ خودسازی‌ از طریق‌ ریاضت‌ به‌ عنوان‌ پیش‌شرط‌ تبلیغ‌؛ دیگرسازی‌ انفرادی‌ به‌ روش‌ وعظ‌؛ قایل‌ بودن‌ به‌ نقش‌ ایمان‌؛ نفی‌ اختلاف‌ بین‌ فرق‌ اسلامی‌ و پرهیز از طرح‌ مسائل‌ تفرقه‌انگیز؛ آزادی‌ حضور علاقه‌مندان‌ به‌ برنامه‌های‌ جماعت‌ از کلیة‌ فرق‌ اسلامی‌؛ احساس‌ تکلیف‌ نسبت‌ به‌ سرنوشت‌ کفار؛ پرهیز از تجمل‌گرایی‌؛ نفی‌ استفاده‌ از رسانه‌ها و وسایل‌ ارتباطی‌ جدید (حافظ‌نیا، ص‌ 229ـ230).یکی‌ از ویژگیهای‌ مهمی‌ که‌ تبلیغی‌ جماعت‌ را به‌ لحاظ‌ ساختاری‌ از دیگر گروههای‌ مذهبی‌ و سیاسی‌ متمایز می‌سازد، فقدان‌ مقررات‌ یا آیین‌نامة‌ مدون‌ در این‌ جماعت‌ است‌ ( > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، ذیل‌ مادّه‌). همچنین‌ این‌ جماعت‌ با وجود گسترش‌ عظیم‌ فعالیتهای‌ خود، مدعی‌ است‌ که‌ هیچگونه‌ تشکیلات‌ رسمی‌ به‌ وجود نیاورده‌ است‌، البته‌ برای‌ ادارة‌ امور مهم‌، بزرگان‌ جماعت‌ از طریق‌ مشورت‌ غیررسمی‌، امیر مرکزی‌ را به‌ صورت‌ مادام‌العمر تعیین‌ می‌نمایند و او نیز شورایی‌ برای‌ مشورت‌ در موارد ضروری‌ برمی‌گزیند. در هر کشور یک‌ امیر تعیین‌ می‌شود که‌ وی‌ امرا را تعیین‌ می‌کند. جماعتی‌ که‌ برای‌ تبلیغ‌ اعزام‌ می‌شوند نیز از بین‌ خود امیری‌ انتخاب‌ می‌کنند (همانجا؛ مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌ 28ـ30).سران‌ تبلیغی‌ جماعت‌ از دایر کردن‌ دفتر در مناطق‌ مختلف‌ خودداری‌ می‌کنند (مسعود، 2000 الف‌ ، ص‌ 28؛ قس‌ مندویل‌ ص‌ 143، 146، که‌ از دوایر مرکزی‌ تبلیغی‌ جماعت‌ در اروپا در شهرهای‌ یورکشر و دیوزبری‌ گزارش‌ داده‌ و گفته‌ است‌ که‌ این‌ دوایر کار هماهنگی‌ و اعزام‌ هیئتهای‌ تبلیغی‌ جماعت‌ را به‌ سراسر دنیا انجام‌ می‌دهند). آنها مسجد را مرکز فعالیتهایشان‌ می‌شناسانند. ادعا می‌شود که‌ در این‌ مساجد هیچگونه‌ تشکیلات‌ اداری‌ وجود ندارد و هرکس‌ می‌تواند به‌ عضویت‌ جماعت‌ درآید و هرگاه‌ اراده‌ کند جماعت‌ را ترک‌ گوید ( > مسافران‌ ایمان‌ < ، ص‌ XXVI ).مولانا الیاس‌ مخالف‌ استفاده‌ از هرگونه‌ نوشته‌ در امر تبلیغ‌ بود و معتقد بود که‌ روش‌ عملی‌ به‌ طرز مؤثری‌ می‌تواند در اذهان‌ تحول‌ ایجاد کند. با وجود این‌، جماعت‌ نوشته‌های‌ برخی‌ افراد را تأیید کرده‌ و از آنها استفاده‌ می‌کند، مثل‌ حیات‌المسلمین‌ اثر مولانا اشرف‌ علی‌ تانَوی‌ و تعلیم‌الاسلام‌ از مفتی‌ کفایت‌اللّه‌ و آثار مولانا محمد زکریا (مسعود، 2000 ب‌ ، ص‌80). در برگزاری‌ اجتماعات‌ میلیونیِ جماعت‌ نیز رسانه‌ها هیچگونه‌ فعالیتی‌ ندارند (حافظ‌نیا، ص‌233ـ234) و حتی‌ اطلاعیه‌ای‌ برای‌ دعوت‌ مردم‌ به‌ شرکت‌ در این‌ اجتماعات‌ چاپ‌ نمی‌کنند، بلکه‌ از روش‌ شفاهی‌ استفاده‌ می‌نمایند (خان‌، ص‌ 62).امروزه‌ هند و پاکستان‌ و بنگلادش‌، پایگاههای‌ اصلی‌ جماعت‌اند ( > «درسی‌ از جماعت‌» < )، تا جایی‌ که‌ این‌ جماعت‌ در جهان‌ به‌ نام‌ «جنبش‌ تبلیغی‌ شبه‌قاره‌» شناخته‌ شده‌ است‌. بزرگترین‌ اجتماعات‌ سالانة‌ جماعت‌ نیز در همین‌ سه‌ کشور برگزار می‌شود. اغلب‌ جماعتهای‌ تبلیغی‌ از همین‌ سه‌ کشور به‌ دیگر کشورهای‌ جهان‌ می‌روند و در آن‌ کشورها نیز هسته‌های‌ اصلی‌ تبلیغی‌ جماعت‌ را اتباع‌ مهاجر همین‌ سه‌ کشور تشکیل‌ می‌دهند( ممتاز احمد، 2001).یکی‌ از برنامه‌های‌ مهم‌ جماعت‌ برگزاری‌ اجتماعات‌ بزرگ‌ است‌. در اینگونه‌ اجتماعات‌ علاوه‌ بر مرور عملی‌ اصول‌ شش‌گانه‌، برای‌ فعالیتهای‌ تبلیغی‌ آینده‌ برنامه‌ریزی‌ می‌شود. شرکت‌ در این‌ اجتماعات‌ اهمیت‌ خاصی‌ دارد و اغلب‌، مقامات‌ بلندپایة‌ دولتی‌ و شخصیتهای‌ مذهبی‌ و سیاسی‌ نیز در مراسم‌ «آخرین‌ مناجات‌» شرکت‌ می‌نمایند. تعداد شرکت‌کنندگان‌ در مراسم‌ آخرین‌ مناجات‌ در بنگلادش‌ در اول‌ فوریة‌ 2000 به‌ سه‌ میلیون‌ تن‌ رسید. اولین‌ تجمع‌ بزرگ‌ تبلیغی‌ جماعت‌ در 1320ش‌/ 1941 با شرکت‌ 000 ، 25 تن‌ در میوات‌ برگزار شد (خان‌، ص‌17). پس‌ از استقلال‌ پاکستان‌، در این‌ کشور نیز مرکز تبلیغی‌ در منطقه‌ای‌ به‌ اسم‌ رائیوند در سی‌ کیلومتری‌ شرق‌ شهر لاهور در ایالت‌ پنجاب‌ به‌ وجود آمد. در این‌ مرکز علاوه‌ بر اجتماعات‌ ادواری‌، تجمع‌ سالانه‌ بین‌المللی‌ تبلیغی‌ جماعت‌ نیز برگزار می‌شود. اولین‌ اجتماع‌ تبلیغی‌ جماعت‌ در پاکستان‌، دو سال‌ پس‌ از استقلال‌ آن‌ (1949) در همین‌ محل‌ برگزار شد (حافظ‌نیا، ص‌220ـ226). تعداد شرکت‌کنندگان‌ در تجمع‌ سالانه‌ رائیوند معمولاً بیش‌ از یک‌ میلیون‌ تن‌، تقریباً از سرتاسر دنیا بوده‌ است‌. این‌ مراسم‌ پس‌ از حج‌، دومین‌ اجتماع‌ بزرگ‌ مسلمانان‌ به‌ شمار آمده‌ است‌ (رامان‌، 2001 الف‌ ). تجمع‌ اخیر این‌ مرکز در ششم‌ نوامبر 2000 به‌ مدت‌ سه‌ روز برگزار شد و آخرین‌ مناجات‌ را مولانا زبیرالحسن‌ انجام‌ داد ( > «تجمع‌ تبلیغی‌ در رائیوند با دعا به‌ پایان‌ می‌رسد» < ).در بنگلادش‌ مرکز تبلیغی‌ جماعت‌ ابتدا در یکی‌ از مساجد داکا بود (گابوریو، ص‌127) و نخستین‌ اجتماعات‌ در همین‌ مسجد برگزار می‌شد، اما در 1346ش‌/ 1967 مرکز تبلیغی‌ در شهر صنعتی‌ تونگی‌ در سی‌ کیلومتری‌ داکا به‌ وجود آمد و سرزمینی‌ به‌ وسعت‌ 150 جریب‌ در کنار شرقی‌ رود توراج‌ برای‌ آن‌ اختصاص‌ یافت‌. تا فوریة‌ 2000 تعداد شرکت‌کنندگان‌ در تجمع‌ سالانة‌ این‌ مرکز، که‌ به‌ زبان‌ بنگلادشی‌ «بشّوا اجتماع‌» (اجتماع‌ بین‌المللی‌) نامیده‌ می‌شود، تقریباً به‌ دو میلیون‌ تن‌ رسید که‌ چند هزار تن‌ از آنها از هشتاد کشور دیگر جهان‌ در آنجا شرکت‌ می‌کردند ( > «کنگرة‌ تبلیغی‌ با مناجات‌ برای‌ صلح‌ جهان‌ پایان‌ می‌یابد» < ). بشّوا اجتماع‌ در سال‌ 2000 نیز با همین‌ کیفیت‌ برگزار شد و در پایان‌ این‌ تجمع‌ تقریباً یک‌ هزار جماعت‌ (هر جماعت‌ حداقل‌ ده‌ تن‌) برای‌ اعزام‌ به‌ نقاط‌ مختلف‌ دنیا (خروج‌) به‌ منظور تبلیغ‌ تشکیل‌ گردید. یکی‌ از ویژگیهای‌ این‌ اجتماع‌، مراسم‌ ازدواجها به‌طور دسته‌جمعی‌ است‌ که‌ بدون‌ شرایط‌ سنگین‌ مرسوم‌ (جهیزیه‌ و مهریه‌ و...) انجام‌ می‌شود. در سالهای‌ اخیر تعداد اینگونه‌ ازدواجها به‌ نود مورد رسیده‌ است‌.جماعت‌ در کشورهای‌ آسیای‌ جنوب‌شرقی‌، بویژه‌ اندونزی‌ و مالزی‌ و برمه‌، نیز فعالیتهای‌ گسترده‌ای‌ دارد و در مناطق‌ مسلمان‌نشین‌ فیلیپین‌ و تایلند، هدف‌ و فعالیتهای‌ آنان‌ را احیای‌ مذهبی‌ می‌دانند ( > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، همانجا؛ گابوریو، ص‌ 129). علاوه‌ بر آن‌ در افغانستان‌ و ترکیه‌ و ژاپن‌ و کشورهای‌ افریقای‌ شرقی‌، از جمله‌ کنیا و اوگاندا و تانزانیا و زامبیا و موزامبیک‌، این‌ جماعت‌ فعال‌ است‌ (رجوع کنید به گابوریو، ص‌127ـ130).در مناطق‌ سنّی‌نشین‌ ایران‌ نیز این‌ جماعت‌ فعالان‌ بسیار دارد و آنان‌ به‌ مرکز تبلیغی‌ رائیوند در پاکستان‌ رفت‌ و آمد می‌کنند. در اجتماع‌ سال‌ 1373ش‌ در رائیوند، حدود پانصد تن‌ از ایران‌ شرکت‌ کردند (حافظ‌نیا، ص‌243). بسیاری‌ از مسلمانان‌ قارة‌ افریقا نیز در برنامه‌های‌ جماعت‌ شرکت‌ می‌کنند (رجوع کنید به ابراهیم‌ موسی‌، ص‌ 206ـ221). در میان‌ کشورهای‌ اسلامی‌، جماعت‌ کمترین‌ نفوذ را در منطقة‌ خاورمیانه‌ دارد و اعراب‌ بندرت‌ از آن‌ استقبال‌ کرده‌اند. در اروپا و امریکا نیز جماعت‌ از طریق‌ اصول‌ شش‌گانة‌ خود، مسلمانان‌ را برای‌ داشتن‌ ارتباط‌ مستمر با دین‌ ترغیب‌ می‌نماید. در انگلستان‌ فعالان‌ جماعت‌ از تشکیلات‌ منسجمی‌ برخوردارند. تجمع‌ جماعت‌ در اروپا و امریکا برنامه‌ای‌ است‌ که‌ در آن‌ بیشترین‌ تعداد مسلمانان‌ آن‌ مناطق‌ جمع‌ می‌شود (رجوع کنید به رامان‌، 2001 الف‌ ؛ > مسافران‌ ایمان‌ < ، ص‌ 121ـ239؛ رضا، ص‌29ـ30).تبلیغی‌ جماعت‌ مدعی‌ است‌ که‌ هیچ‌ مذهب‌ و عقیدة‌ اسلامی‌ خاصی‌ را تبلیغ‌ نمی‌کند و اصول‌ شش‌گانة‌ آن‌ حاوی‌ مشترکات‌ مذاهب‌ اسلامی‌ است‌. این‌ ادعا مشابهت‌ بسیاری‌ با تفکر شاه‌ولی‌اللّه‌ مبنی‌ بر تلفیق‌ مذاهب‌ اسلامی‌ دارد، اما فعالان‌ جماعت‌ به‌ لحاظ‌ عقیدتی‌ از مکتب‌ دئوبند پیروی‌ می‌کنند و همانند دئوبندیها مخالف‌ اموری‌ مانند تکریمِ اولیا و رفتن‌ به‌ زیارتگاهها می‌باشند. سنّیهای‌ بَریلوی‌ که‌ از مهمترین‌ مخالفان‌ تبلیغی‌ جماعت‌اند ( > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، همانجا)، معتقدند که‌ این‌ جماعت‌ مروّج‌ عقیدة‌ دئوبندی‌ و وهابی‌اند. در این‌ زمینه‌ به‌ شواهدی‌ چون‌ ملاقاتهای‌ محمد الیاس‌ و دیگر بنیانگذاران‌ تبلیغی‌ جماعت‌ با سلطان‌ نجد و دیگر مقامات‌ آنجا جهت‌ کسب‌ موافقت‌ برای‌ ادامة‌ کار تبلیغی‌ استناد می‌شود (قادری‌، ص‌91ـ92). موضع‌ جنبش‌ شاه‌ولی‌اللّه‌ دهلوی‌ درقبال‌ تشیع‌ خصمانه‌ بود، اما تبلیغی‌ جماعت‌ اغلب‌ مخالفت‌ آشکاری‌ نسبت‌ به‌ این‌ مذهب‌ نشان‌ نداده‌ است‌، با اینحال‌ بسیاری‌ از افراد و گروههایی‌ که‌ تفکر ضدشیعی‌ دارند، مانند اعضای‌ جمعیت‌العلمای‌ اسلام‌ * پاکستان‌، پیوسته‌ با جماعت‌ ارتباط‌ دارند و فعالان‌ جماعت‌ نیز در انتخابات‌ مختلف‌ پاکستان‌ معمولاً به‌ همین‌ حزب‌ رأی‌ می‌دهند ( > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، همانجا). از موارد عمدة‌ انتقادبرانگیز در کار این‌ گروه‌ اینهاست‌: روش‌ جماعت‌ برای‌ تبلیغ‌، احترام‌ پیامبرگونه‌ به‌ مولانا الیاس‌، گرایشهای‌ فرقه‌ای‌، نظام‌ مرموز مالیاتی‌، شرکت‌ نکردن‌ در امور سیاسی‌ و جهادی‌ و اعتقادشان‌ به‌ نقش‌ محدود زنان‌ در جامعه‌ (برای‌ مطالعة‌ بیشتر در مورد هریک‌ از این‌ مقولات‌ رجوع کنید به مسعود، 2000 ب‌ ، ص‌90ـ107)، همچنین‌ اینکه‌ این‌ جماعت‌ به‌ جای‌ قرآن‌ و حدیث‌، اصول‌ شش‌گانه‌ را اساس‌ کار تبلیغی‌ قرار داده‌ و به‌ نوعی‌ دین‌ را در این‌ اصول‌ خلاصه‌ نموده‌ است‌، علما و مدارس‌ مذهبی‌ را کم‌ اهمیت‌ جلوه‌ می‌دهد، با مبلّغانی‌ کم‌اطلاع‌ و بر اساس‌ احادیث‌ ضعیف‌ عمل‌ می‌کند و با استناد به‌ همین‌ احادیث‌ ضعیف‌ روش‌ خود را توجیه‌ می‌نماید. خط‌ مشی‌ جماعت‌ مبنی‌ بر دوری‌ از سیاست‌ نیز همسو با خواسته‌های‌ دشمنان‌ اسلام‌ پنداشته‌ شده‌ است‌ (امیرعلی‌، ص‌ 5 ـ7).تبلیغی‌ جماعت‌ از اوایل‌ تأسیس‌ خود را از امور سیاسی‌ دور نگهداشت‌ و مدعی‌ است‌ که‌ هنوز این‌ روش‌ را ادامه‌ می‌دهد (رجوع کنید به مندویل‌، ص‌ 17، 116، 130؛ هاشمی‌، ص‌ 104)، با اینحال‌ برخی‌ از فعالان‌ جماعت‌ توانسته‌اند به‌ مناصب‌ مهم‌ دولتی‌ دست‌ یابند. مثلاً ذاکر حسین‌ رئیس‌ جمهور اسبق‌ هند (1346ـ 1348 ش‌/ 1967ـ1969) از فعالان‌ جماعت‌ بود و اولین‌ مأموریت‌ تبلیغی‌ در لندن‌ به‌ رهبری‌ وی‌ صورت‌ گرفت‌ (قادری‌، ص‌150؛ گابوریو، ص‌128). در پاکستان‌ تبلیغی‌ جماعت‌، به‌ دلیل‌ غیرسیاسی‌ بودن‌، برای‌ فعالیت‌ در میان‌ نیروهای‌ مسلح‌ با هیچ‌ مانعی‌ روبرو نیست‌. بویژه‌ در زمان‌ ضیاءالحق‌، جماعت‌ از طریق‌ فعالیتهای‌ تبلیغی‌ نفوذ بسیاری‌ در میان‌ نظامیان‌ پیدا کرد ( > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، همانجا). برخی‌ از افسران‌ عالی‌رتبة‌ ارتش‌ که‌ از فعالان‌ جماعت‌ به‌ حساب‌ می‌آیند، مسئولیتهای‌ مهمی‌ در دولتهای‌ مختلف‌ داشته‌اند (رامان‌، 2001 ب‌ ). محمد شریف‌، پدر نواز شریف‌ نخست‌وزیر اسبق‌ پاکستان‌، نیز از فعالان‌ مهم‌ جماعت‌ است‌. نواز شریف‌ در زمان‌ نخست‌وزیری‌ (1376ـ 1378 ش‌/ 1997ـ1999) گاهی‌ جلسات‌ تبلیغی‌ را برای‌ اعضا و دیوانسالاران‌ عالی‌رتبة‌ دولت‌ خود برگزار می‌کرد. محمد رفیق‌ تارِر، رئیس‌جمهور پیشین‌ پاکستان‌، نیز که‌ از فعالان‌ قدیمی‌ جماعت‌ است‌، به‌ کمک‌ نواز شریف‌ به‌ این‌ مقام‌ رسید. در دیگر کشورها نیز چنین‌ مواردی‌ کم‌وبیش‌ مشاهده‌ می‌شود؛ مثلاً شواهدی‌ وجود دارد دالّ بر اینکه‌ مقامات‌ سیاسی‌ عالی‌رتبة‌ چچن‌ در فعالیتهای‌ جماعت‌ شرکت‌ داشته‌اند (رجوع کنید به رامان‌، 2001 الف‌ ).بنا به‌ این‌ موارد، این‌ دیدگاه‌ وجود دارد که‌ گرچه‌ تبلیغی‌ جماعت‌ به‌ طور مستقیم‌ نقشی‌ در امور سیاسی‌ ندارد، به‌ صورت‌ غیرمستقیم‌ از اعضای‌ ورزیدة‌ خود برای‌ رسیدن‌ به‌ مقامات‌ سیاسی‌ مهم‌ حمایت‌ می‌نماید.در مورد منابع‌ مالی‌ تبلیغی‌ جماعت‌ نیز بسیاری‌ سؤالات‌ مطرح‌ است‌ (قادری‌، ص‌ 105ـ111)، زیرا از یک‌سو فعالیتهای‌ گسترده‌ و اجتماعات‌ میلیونی‌ جماعت‌ از نیاز به‌ منابع‌ کلان‌ مالی‌ حکایت‌ دارد و از سوی‌ دیگر جماعت‌ مدعی‌ است‌ که‌ خود فعالان‌ جماعت‌ همة‌ هزینه‌ها را تأمین‌ می‌کنند (همان‌، ص‌110).منابع‌: علاوه‌ بر اطلاعات‌ شخصی‌ مؤلف‌؛ عاشق‌ الهی‌ بُلندشهری‌، چه باتین‌ ، راولپندی‌: تحسین‌ پبلشرز، ] بی‌تا. [ ؛ محمدرضا حافظ‌نیا، وضعیت‌ ژئوپلیتیکی‌ پنجاب‌ در پاکستان‌ ، تهران‌ 1379 ش‌؛ محمدشهید رضا، اسلام‌ در بریتانیا ، ترجمة‌ مجید روئین‌تن‌، ] تهران‌ [ 1371 ش‌؛ عزیزاحمد، تاریخ‌ تفکر اسلامی‌ در هند ، ترجمة‌ نقی‌ لطفی‌ و محمدجعفر یاحقی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ ارشد قادری‌، تبلیغی‌ جماعت‌ ، لاهور 2000؛ احمد موثقی‌، جنبشهای‌ اسلامی‌ معاصر ، تهران‌ 1378 ش‌؛ ابوالحسن‌ علی‌ ندوی‌، حضرت‌ مولانا محمدالیاس‌ اور ان‌ کی‌ دینی‌ دعوت‌ ، کراچی‌: مجلس‌ نشریات‌ اسلام‌، ] بی‌تا. [ ؛ پیتر هاردی‌، مسلمانان‌ هند بریتانیا ، ترجمه‌ حسن‌ لاهوتی‌، مشهد 1369 ش‌؛M. Amir Ali, "The dream of anti-Islam forces", The Institute of Islamic Information and Education. [Online]. Available: http:// www. iiie. net/ Articles/ Dream of AntiIslam. html. [7 June 2001]; Ebrahim Moosa, "Worlds ، apart و : Tabl ¦âgh ¦âJama ¦ Üat in South Africa under apartheid, 1963-1993", in Travellers in faith , Leiden: Brill, 2000; EI 2 , s.v. Tabl ¦â gh ¦â Dj ama ¦ Üat" (by M. Gaborieau); Marc Gaborieau, "The transformation of Tabl ¦âgh ¦âJama ¦ Üat into a transnational movement", in Travellers in faith , Leiden: Brill, 2000; "Going out for chilla (40 days) in Jamaat", Islamic audios, books,videos and artefacts for Muslims and non-Muslims. [Online]. Available: http:// www. msapubli. com/ affiliated/ Html/ categories/ Jamiatul- Ulama/ chilla. htm. [7 June 2001]; Taj ul-Islam Hashmi, "Islam in Bangladesh politics", in Islam, Muslims, anthe modern state: case- studies of Muslims in thirteen countries , ed. Hussin Mutalib and Taj ul-Islam Hashmi, New York: St. Martin's Press, 1994; Gilles Kepel, "Foi et Pratique: Tabl ¦âgh ¦âJama ¦ Üat in France", tr. Muhammad Khalid Masud, in Travellers in faith , Leiden: Brill, 2000; Wahiduddin Khan, Tabligh movement , tr. Farida Khanam, New Delhi 1999; "A Lesson from Jamaat", Karguzari, 14 Shawaal 1421. [Online]. Available: http:// www. webonthenet. com / karguzari / karguzari. htm. [7 June 2001]; Peter Mandaville, Transnational Muslim politics: reimagining the umma , London 2001; Muhammad Khalid Masud, "The growth and development of the Tabl ¦âgh ¦âJama ¦ Üat in India", in Travellers in faith , Leiden: Brill, 2000 a ; idem, "Ideology and legitimacy", in Travellers in faith , Leiden: Brill, 2000 b ; Barbara Metcalf, "Islam and women: the case of the Tablighi Jama ـ at", Stanford University, 27 Feb. 1996. [Online]. Available: http:// www. stanford. edu/ group / SHR / 5-1 / text / metcalf. html. [7 June 2001]; Mumtaz Ahmad, "Muhammad Ilyas", Islam 101. [Online]. Available: http:// www. islam 101. com /people / century 20 / Ilyas. htm. [7 June 2001]; idem, "The Tablighi Jamaat", in Musa Khan Jalalzai, The Sunni- Shia conflict in Pakistan , Lahore 1998; The Oxford encyclopedia of modern Islamic World , ed. John L. Esposito, NewYork 1995, s.v. "Tabl ¦âgh ¦âJama ¦ Üat" (by Mumtaz Ahmad); "Raiwind Tableeghi moot ends with dua", Dawn. [Online]. Available: http:// www. dawn. com/ 2000/11/07/ nat 11.htm. [7 June 2001]; B. Raman, "Islamic Jehad & the US", South Asia Analysis Group. [Online]. Available: http:// www. saag. org / papers 2/paper 154. html. [7 June 2001 a ]; idem, :Pakistan: the mullas'blue-eyed general", South Asia Analysis Group. [Online]. Available: http:// www. saag. org/ papers 2/paper 146. html. [7 June 2001 b ]; "Six points of Tabligh", Al-Madinah, 9 Rabi-us-Sani 1422. [Online]. Available: http://almadinah. org / sixpoints Tabligh / Sixpoints. htm. [7 June 2001]; "Tablighi congregation ends with prayers for world peace", Islam Online, 1 Feb. 2000. [Online]. Available: http:// www. islam Online. net / complete search /english / mDetails. asp?hMagazine ID= 793 & hTitle = tablighi. [7 June 2001]; Travellers in faith: studies of the Tabl i ¦gh i ¦Jama ¦ Üat as a transnational Islamic movement for faith renewal , ed. Muhammad Khalid Masud, Leiden: Brill, 2000.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدقندیل عباس

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 6
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده