تبسه
معرف
شهری‌ در مشرق‌ الجزایر
متن
تِبِسَّه‌ ، شهری‌ در مشرق‌ الجزایر. در 235کیلومتری‌ جنوب‌ عَنّابه‌ (بونه‌ * )، 19 کیلومتری‌ مرز غربی‌ تونس‌ امروزی‌، و در َ21 ْ35 عرض‌شمالی‌، َ6 ْ8 طول‌شرقی‌ و ارتفاع‌ 850 متری‌ واقع‌ است‌. یاقوت‌ حموی‌ (ج‌1، ص‌823) نام‌ آن‌ را تَبِسَّه‌ ذکر کرده‌ است‌. در منابع‌ قدیمی‌ اروپایی‌ به‌ آن‌ توسته‌ می‌گفتند.دشت‌ مرتفعی‌ که‌ شهر در آن‌ قرار گرفته‌، از قبل‌ از تاریخ‌ مسکون‌ بوده‌ است‌؛ از جمله‌ مدارک‌ آن‌ بناهای‌ سنگی‌ موجود در گاستل‌ و سنگنوشته‌های‌ صخره‌های‌ سَف‌سَف‌ است‌ که‌ در افسانه‌ها بنیان‌ آن‌ را به‌ هرکول‌ نسبت‌ داده‌اند. این‌ شهر از قرن‌ هفتم‌ قبل‌ از میلاد تابع‌ کارتاژ بود و بعد از سومین‌ جنگ‌ روم‌ و کارتاژ (جنگهای‌ پونیک‌ ؛ 149 تا 146 ق‌ م‌) زیر سلطة‌ روم‌ قرار گرفت‌. با استقرار سپاه‌ وِسپاسیانوس‌ در تبسّه‌، که‌ دیگر شهری‌ خودگردان‌ شده‌ بود، و به‌ برکت‌ باروری‌ دشتی‌ که‌ آن‌ را احاطه‌ کرده‌ بود، شهر ترقی‌ کرد و در زمان‌ هادریانوس‌ (117ـ 138 میلادی‌) جمعیت‌ آن‌ به‌ 000 ، 50 تن‌ رسید. سپتیمیوس‌ سوروس‌ آن‌ را مهاجرنشین‌ کرد و ساکنانش‌ را شهروند روم‌ شناخت‌. رومیان‌ در عوض‌ چوبهای‌ تزیینی‌ ( annona ) که‌ از آنجا بردند، ساختمانهای‌ عظیمی‌ در آن‌ برپا کردند که‌ خرابه‌های‌ موجود شاهد آن‌ است‌: آمفی‌تئاتری‌ به‌ گنجایش‌ 000 ، 7 تن‌، معبد مینروا ، طاق‌ کاراکالا و بناهای‌ دیگر.از آغاز قرن‌ سوم‌ میلادی‌، مسیحیت‌ در این‌ شهر پدیدار شد و از آن‌ شهیدانی‌ چون‌ کریسپین‌ قدّیس‌ (305 میلادی‌) برخاستند. مانویت‌ نیز در آنجا رایج‌ بود و فرقة‌ دوناتیان‌ (از فرقه‌های‌ مسیحی‌) شورایی‌ داشت‌ که‌ نفوذ چندانی‌ نیافت‌. هنگامی‌ که‌ تئودوسیوس‌ اول‌ (حک : 379ـ 395 میلادی‌) مسیحیت‌ را دین‌ رسمی‌ شناخت‌، در شمال‌ تبسّه‌ کلیسایی‌ از نوع‌ کلیساهای‌ صدر مسیحیت‌، معروف‌ به‌ باسیلیکا ی‌ کریسپین‌ قدّیس‌، که‌ عالیترین‌ بنای‌ عالم‌ مسیحیت‌ در شمال‌ افریقا بود، ساخته‌ شد، اما با افتادن‌ شهر به‌ دست‌ واندالها، انحطاط‌ آن‌ آغاز گشت‌ و با سلطة‌ دوبارة‌ روم‌ شرقی‌، موقعیت‌ آن‌ تا حد یک‌ دژ مستطیل‌ شکل‌ به‌ابعاد 320 متر در 280 متر، با بارویی‌ محکم‌ و سه‌ دروازه‌، تنزل‌ یافت‌.بدرستی‌ روشن‌ نیست‌ که‌ تبسّه‌ چه‌ هنگام‌ به‌ سلطة‌ مسلمانان‌ در آمد، اما احتمالاً بعد از 84/703 بوده‌ است‌ که‌ مغرب‌ کاملاً تصرف‌ شد. از آن‌ به‌بعد، این‌ شهر بخشی‌ از قلمرو سلسله‌هایی‌، از اغالبه‌ تا حَفْصیان‌ شد که‌ یکی‌ بعد از دیگری‌ حکومت‌ کردند. با از میان‌ رفتن‌ اهمیت‌ نظامی‌ شهر، تاریخ‌ آن‌ تا حملة‌ بنوهلال‌ ] از طوایف‌ عرب‌ که‌ در نیمة‌ اول‌ قرن‌ دوم‌ به‌ افریقا مهاجرت‌ کردند [ در 443 که‌ از آن‌ آسیب‌ بسیار دید، نسبتاً بی‌حادثه‌ گذشت‌. در کتاب‌ البیان‌ ابن‌عِذاری‌ از این‌ شهر نامی‌ نیست‌. تسلط‌ فاطمیان‌ شیعی‌، بی‌جنگ‌ و خونریزی‌ انجام‌ گرفت‌. بعد از 294 تبسّه‌ به‌صورت‌ پایگاهی‌ برای‌ اتمام‌ فتح‌ افریقیه‌ و بیرون‌ آوردن‌ آن‌ از چنگ‌ اغالبه‌ در آمد و در دورة‌ فاطمیان‌ مرکز یکی‌ از «کوره‌» (استان‌)ها شد. ابویزید نُکَّری‌، «ذوالحِمار»، در 332 شهر را به‌تصرف‌ درآورد و بخشی‌ از باروی‌ آن‌ را ویران‌ کرد. در 390ـ391 بادیس‌ زیری‌ برای‌ نجات‌ تبسّه‌ از حملات‌ یاغیان‌ ناگزیر وارد عمل‌ شد. در زمان‌ ابوبکر حفصی‌ (718ـ 746) شهر با حکومت‌ محمدبن‌عبدون‌، از شیوخ‌ محلی‌، تا 739 نیمه‌استقلالی‌ پیدا کرد. در 981 ترکها پادگانی‌ در آنجا داشتند که‌ در محل‌ کلیسای‌ فعلی‌ واقع‌ بود. از ازدواج‌ ترکها با زنان‌ بومی‌، «قول‌ ـ اوغلو * »ها (غلام‌زادگان‌) پیدا شدند، که‌ در ترویج‌ مذهب‌ حنفی‌، به‌زیان‌ مذهب‌ مالکی‌ رایج‌، نقش‌ داشتند. بعد از اینکه‌ شهر قسنطینه‌ در 1253/1837 به‌ دست‌ فرانسویان‌ افتاد، پادگان‌ ترکها به‌تونس‌ عقب‌ نشست‌ و بعضی‌ از بزرگان‌ شهر برای‌ پر کردن‌ خلا سیاسی‌ و حفظ‌ شهر از هجوم‌ بیابان‌نشینان‌، به‌ فرانسه‌ متوسل‌ شدند.به‌ این‌ ترتیب‌، فرانسه‌ از 1258/ 1842 شروع‌ به‌ اشغال‌ تبسّه‌ کرد، اما تا 1267/1851 این‌ اقدام‌ قطعی‌ نشد. در 1282/ 1865 قوای‌ ابن‌غِذاهُم‌، شورشی‌ تونسی‌، در ارتفاعات‌ تبسّه‌ تارومار شد. در شورش‌ عمومی‌ 1288/ 1871 محیی‌الدین‌، پسر امیر عبدالقادر، کوشید که‌ شهر را تصرف‌ کند، اما موفق‌ نشد و از آن‌ پس‌ مطرود پدر گشت‌. در 1298/1881 تبسّه‌ پایگاه‌ نظامی‌ مهمی‌ برای‌ انقیاد تونس‌ جنوبی‌ بود. در 1336 ش‌/ 1957، برای‌ جداسازی‌ مجاهدین‌ الجزایری‌ از پایگاههای‌ واقع‌ در خاک‌ تونس‌، حفاظی‌ فلزی‌ دارای‌ جریان‌ برق‌، به‌ طول‌ دویست‌ کیلومتر از بونه‌ تا تبسّه‌ کشیده‌ شد. بعد از استقلال‌ الجزایر، تبسّه‌ کرسی‌ ولایت‌ (استان‌) شد. ] جمعیت‌ آن‌ در 1377ش‌/ 1998، 246 ، 153 تن‌ ضبط‌ شده‌ است‌ ( > دایرة‌المعارف‌ کلمبیا < ، ذیل‌ Tebإssa" " ) [ .کاهش‌ رونق‌ اقتصادی‌ تبسّه‌ از دورة‌ قدیم‌ به‌ بعد، احتمالاً نتیجة‌ متروک‌ گذاشته‌ شدن‌ آن‌ و نیز تغییر محورهای‌ تجارت‌ بوده‌ است‌: در دورة‌ اسلامی‌، تولید زیتون‌ ثروتی‌ از پی‌ نداشت‌، و شهر از منازل‌ مهم‌ بر سر راههای‌ تجاری‌ نبود. نخستین‌ بار مقدسی‌ (ص‌227، 247) به‌ این‌ شهر ] با ضبطهای‌ تَبَسّا و تَبَسَّه‌ [ اشارة‌ مختصری‌ می‌کند. اما به‌ شهادت‌ بکری‌ ــ که‌ به‌ذکر درختان‌ میوه‌ و گردوی‌ آن‌، و نقش‌ تبسّه‌ به‌عنوان‌ مرکزی‌ برای‌ تجارت‌ کاروانی‌ می‌پردازد (ج‌2، ص‌833) ــ تبسّه‌ تا هجوم‌ بنوهلال‌، باز رونقی‌ گرفته‌ بود. کوبیدن‌ خرمن‌ ذرت‌، مانند سایر نقاط‌، با حرکت‌ دادن‌ سنگهای‌ تیز یا تیغه‌های‌ آهنی‌ با نیروی‌ حیوانات‌ انجام‌ می‌گرفت‌، که‌ همان‌ «جَروشه‌» یا گاوآهن‌ قدیمی‌ است‌؛ این‌ فن‌ هنوز کاملاً از میان‌ نرفته‌ است‌ (برونشویگ‌ ، ج‌ 2، ص‌ 214). اما انحطاط‌ شهر در قرن‌ ششم‌ شتاب‌ گرفت‌؛ یاقوت‌ حموی‌ (همانجا) به‌خرابه‌های‌ فراوان‌ و «صعالیک‌» (مستمندان‌/ دزدان‌) عرب‌ آن‌، یعنی‌ اعراب‌ بنوهلال‌، اشاره‌ می‌کند. تنها صنعت‌ شهر قالی‌بافی‌ بود، که‌ برای‌ فرش‌ کردن‌ چادر به‌کار می‌رفت‌ و تا امروز باقی‌ مانده‌ است‌. پیر کاستل‌ (ج‌1، ص‌132) در اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌/ آخر قرن‌ نوزدهم‌ از کارگاه‌ قالی‌بافی‌ تبسّه‌ با قالیهای‌ نازک‌ و زیبا یاد می‌کند. لئوی‌ آفریقایی‌ با دیدن‌ خرابه‌های‌ تبسّه‌، کولوسئوم‌ (کولیزه‌) رم‌ را به‌ خاطر آورد، اما مردمانِ آن‌ را یاغی‌ و خشن‌، و خاکش‌ را بی‌حاصل‌ یافت‌ (ج‌ 2، قسم‌ 5، ص‌ 63ـ 65).در دورة‌ استعمار، تبسّه‌ از آرامش‌ و امنیت‌ بهره‌ یافت‌، کاستل‌ از ازدیاد سریع‌ جمعیت‌ آن‌ ــ که‌ شامل‌ یهودیان‌ نیز می‌شد ــ خبر می‌دهد (ج‌2، ص‌166). امروزه‌ این‌ شهر از طریق‌ خط‌ آهنی‌ کم‌عرض‌ به‌ اوئد کبریت‌ (وادی‌ کبریت‌)، و خط‌ آهنی‌ معمولی‌ به‌ بونه‌ و از طریق‌ اولد راهمون‌ به‌ قسنطینه‌ و از آنجا به‌تونس‌ وصل‌ است‌. تبسّه‌ تلاقی‌گاه‌ مهم‌ راهها نیز هست‌ . بویژه‌ معادن‌ فسفات‌ و آهن‌ منطقه‌ با ارزش‌ است‌ و معادن‌ آهن‌ آن‌، 60% آهن‌ الجزایر را تأمین‌ می‌کند (دپوا، ص‌ 431).منابع‌: ] ابن‌عذاری‌، البیان‌المغرب‌ فی‌اخبار الاندلس‌ والمغرب‌ ، بیروت‌ 1983؛ روبر برونشویگ‌، تاریخ‌ افریقیّة‌فی‌العهدالحفصی‌ ، نقله‌ الی‌ العربیة‌ حمادی‌ ساحلی‌، بیروت‌ 1988 [ ؛ عبداللّه‌بن‌عبدالعزیز بکری‌، کتاب‌ المسالک‌ و الممالک‌ ، چاپ‌ ادریان‌ فان‌ لیوفن‌ و اندری‌ فری‌، تونس‌1992؛ لئوی‌ آفریقایی‌، وصف‌ افریقیا ، ترجمه‌عن‌الفرنسیة‌ محمد حجی‌ و محمد اخضر، بیروت‌ 1983؛ ] مقدسی‌؛ یاقوت‌ حموی‌ [ ؛G. Camps, Berbةres: aux marges de l'historie, Toulouse 1980, index; Pierre Castel, Tإbessa, histoire et description d'un territoire algإrien , Paris 1905; Khإlifa Chater, Dإpendance et mutations prإcoloniales. La Rإgence de Tunis de 1815 ب 1857, Tunis 1984, index ; The Columbia encyclopedia , 6th ed., New York 2001. [Online]. Available: http: //www. bartelby. com.; P. Corbier and J. Gascou, "Inscriptions de Tإbessa, d'aprةs les archives de Paul- Albert Fإvrier", Antiquitإs Africaines , XXXI (1995); F. Dachraoui, Fatimides, Tunis 1981; J. Despois, L'Afrique blanche , vol. 1: L'Afrique du Nord, Paris 1958; J. Ganiage, Histoire contemporaine du Maghreb de 1830 ب nos jours , Paris 1994, index; idem, Les origines du protectorat franµais en Tunisie, Paris 1959, index; L. Golvin, Le Mag rib centrale ب l'إpoque des Z i ¦rides, Paris 1957, index; Ch. A. Julien, Histoire de l'Algإrie contemporaine, Paris 1964, index; K.F. Kadra, "Mosaفque funإraire inإdite de Tإbessa", Antiquitإs Africaines, no.17 (1981), 241-244; idem, "Rapport sur les rإcentes dإcouvertes en Algإrie", in Collection de l'Ecole Franµaise de Rome , 1989, CXXIII /2, 1961-1974; A. Martel, Les confins saharo-tripolitains de la Tunisie ) 1881-1911 ), Paris 1965, index; 1994 Britannica book of the year, Chicago 1994; Serإe de Roch, Tإbessa. Antique Theveste , Algiers 1952; M. Talbi, Aghlabides, Paris 1966, index; A. Tإmimi, Recherches et documents d'histoire maghrإbine , Tunis 1971, index; United Kingdom. Naval Intelligence Division. Admiralty Handbooks, Algeria , London 1943, I, index, II, 104-106 and index.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

م . تالبی ( د. اسلام )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 6
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده