تاریخ منتظم ناصری
معرف
کتابی‌ تاریخی‌ به‌ فارسی‌ تألیف‌ محمدحسن‌خان‌ اعتمادالسلطنه‌ * (صنیع‌الدوله‌)، مترجم‌ و رئیس‌ دارالطباعه‌ و دارالترجمة‌ ناصرالدین‌شاه‌
متن
تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ ، کتابی‌ تاریخی‌ به‌ فارسی‌ تألیف‌ محمدحسن‌خان‌ اعتمادالسلطنه‌ * (صنیع‌الدوله‌)، مترجم‌ و رئیس‌ دارالطباعه‌ و دارالترجمة‌ ناصرالدین‌شاه‌. او این‌ کتاب‌ را بین‌ سالهای‌ 1298 و 1300 تألیف‌ و به‌ شاه‌ تقدیم‌ کرد. اهمیت‌ کتاب‌ در آن‌ است‌ که‌ برای‌ نخستین‌ بار حاوی‌ تاریخ‌ عمومی‌ جهان‌ از هجرت‌ پیامبر اسلام‌ صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم‌ تا آغاز دولت‌ قاجاریه‌ است‌ که‌ براساس‌ تقسیم‌ جغرافیایی‌ جهان‌ به‌ چند قاره‌ (آسیا، اروپا، افریقا و بعدها امریکا) تنظیم‌ شده‌ و از این‌ حیث‌ بی‌مانند بوده‌ است‌. نظم‌ سنواتی‌ و اهدای‌ آن‌ به‌ ناصرالدین‌شاه‌، نام‌ کتاب‌ را برای‌ آن‌ فراهم‌ آورده‌ است‌ (اعتمادالسلطنه‌، ج‌ 1، ص‌ 19ـ20؛ کسروی‌، ص‌ 164).یکی‌ از دلایل‌ اعتمادالسلطنه‌ برای‌ تألیف‌ تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ ، تأخیر وی‌ در تألیف‌ جلد پنجم‌ مرآة‌البلدان‌ به‌سبب‌ فراهم‌ نبودن‌ اطلاعات‌ صحیح‌ از بعضی‌ بلاد و قُرا بود، و علت‌ مهمتر آنکه‌ تا آن‌ زمان‌ کتابی‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ در تاریخ‌ مختصر و عمومی‌ ایران‌ و جهان‌ که‌ محدود به‌ شرح‌ سلطنت‌ سلاطین‌ و جنگ‌ و صلح‌ آنها نباشد، بلکه‌ «هرگونه‌ حوادث‌ از قبیل‌ تولد و ارتحال‌ علما و اعیان‌ ممالک‌، اختراعات‌ و انکشافات‌...، بروز امراض‌ عمومی‌...، حتی‌ بعضی‌ از خسوف‌ و کسوف‌» را شامل‌ شود، نگاشته‌ نشده‌ بود (ج‌ 1، ص‌ 18ـ19، ج‌ 2، ص‌ 1209). اعتمادالسلطنه‌ کتاب‌ خود را در دو بخش‌ و مجموعاً در سه‌ جلد سامان‌ داد، با این‌ توضیح‌ که‌ «در ممالک‌ اسلامیه‌، از صدر اسلام‌ تاکنون‌ دو قسم‌ فرمانروایی‌ در کار بوده‌: یکی‌ حکمرانی‌ مذهبی‌ به‌ عنوان‌ خلافت‌، دیگری‌ حکومت‌ اسلامیه‌ به‌ اسم‌ سلطنت‌». بدین‌ ترتیب‌ بخش‌ اول‌ از هجرت‌ پیامبر اکرم‌ صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم‌ تا زوال‌ خلافت‌ عباسیان‌ (656) و بخش‌ دوم‌ از استیلای‌ هلاکوخان‌ و طایفة‌ مغول‌ تا زمان‌ مؤلف‌ را شامل‌ شده‌ است‌ (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 19ـ20، ج‌ 3، ص‌ 1318). مؤلف‌ جلد دوم‌ را با ذکر حوادث‌ 1193 (سال‌ درگذشت‌ کریم‌خان‌ زند) به‌ پایان‌ برده‌ و توضیح‌ داده‌ است‌ که‌ به‌ «اقتضای‌ ادب‌ و تکلیف‌ چاکری‌» شرح‌ سلطنت‌ سلسلة‌ قاجاریه‌ را در ذیل‌ «تواریخ‌ دیگر» ننوشته‌ و ازینرو جلد سوم‌ را به‌ سلسلة‌ قاجار از زمان‌ تأسیس‌ تا 1300 اختصاص‌ داده‌ است‌. بخش‌ یا جلد اول‌ کتاب‌، به‌ تصریح‌ مؤلف‌ (ج‌ 1، ص‌ 444)، تا حوادث‌ 628 خلاصه‌ و ترجمة‌ الکامل‌ فی‌التاریخ‌ ابن‌اثیر است‌، و پس‌ از این‌ تاریخ‌ از منابع‌ دیگر چون‌ تاریخ‌ ابوالفداء (همان‌، ج‌ 1، مقدمة‌ رضوانی‌، ص‌ 9، 12، ج‌ 2، ص‌ 591) بهره‌ برده‌ است‌. وی‌ همچنین‌ برای‌ ضبط‌ صحیح‌ اَعلام‌ و تاریخها از وفیات‌الاعیان‌ ابن‌خلّکان‌ استفاده‌ کرده‌ است‌ (همان‌، ج‌ 1، مقدمة‌ رضوانی‌، ص‌ 10)، با اینهمه‌ غلطهای‌ نسخه‌های‌ خطی‌ به‌ تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ نیز راه‌ یافته‌ است‌؛ برای‌ مثال‌ اعلامی‌ چون‌ بَراءبن‌ عازِب‌ (در متن‌: براءبن‌ غالب‌)، جزیرة‌ رودِس‌ (در متن‌: بُردُس‌)، عمارة‌بن‌ شهاب‌ (در متن‌: عماربن‌ هشام‌؛ همان‌، ج‌ 1، ص‌ 51، 57، 61). در بخش‌ دوم‌، شامل‌ جلدهای‌ دوم‌ و سوم‌، از کتابهایی‌ چون‌ تاریخ‌ مغولِ نسوی‌، مطلع‌ سعدین‌ ، حبیب‌السِیَر ، احسن‌التواریخ‌ و عباسنامه‌ استفاده‌ شده‌ است‌ (همان‌، ج‌ 1، مقدمة‌ رضوانی‌، ص‌ 10، ج‌ 2، ص‌ 676، پانویس‌، ص‌680، 963، پانویس‌2). علاوه‌ بر این‌، در جلد سوم‌ کتاب‌ منبع‌ مهم‌ مؤلف‌ ناسخ‌التواریخ‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ج‌ 3، ص‌ 1587ـ1589، پانویسها؛ در این‌ جلد وی‌ گزارش‌ مختصری‌ از تاریخ‌ ایل‌ قاجار تا به‌ سلطنت‌ رسیدن‌ آقامحمدخان‌ قاجار را آورده‌ است‌). علاوه‌ بر این‌، مؤلف‌ برای‌ نگارش‌ تاریخ‌ جهان‌ به‌ منابع‌ فرانسوی‌ (مثلاً رجوع کنید به همان‌، ج‌ 2، ص‌ 1210) مراجعه‌ کرده‌ است‌.مؤلف‌ در پایان‌ هر سه‌ جلد، تقویم‌ همان‌ سال‌ را به‌ چاپ‌ رسانده‌ و در پی‌ آن‌ جدولی‌ از اسامی‌ شاهان‌ قاجار ترتیب‌ داده‌ که‌ شامل‌ سال‌ تولد و مرگ‌ و مدت‌ سلطنت‌ آنهاست‌ و در ادامه‌، گزارش‌ «سلطنت‌ عظمی‌» را شامل‌ معرفی‌ خانوادة‌ سلطنت‌، اسامی‌ امرا، رؤسای‌ طوایف‌، اعیان‌، خوانین‌ و معاریف‌ و ادارات‌ دولتی‌، مشتمل‌ بر وزارت‌ جنگ‌ و ادارة‌ پلیس‌ و درب‌خانه‌ و وزارت‌ اعظم‌ داخله‌ و مالیه‌ و عدلیه‌ و خارجه‌ و وزارت‌ دربار اعظم‌ و دارالشورای‌ کبری‌ و وزارت‌ علوم‌، وزارت‌ فواید عامه‌ و دارالترجمة‌ مبارکة‌ دولتی‌ بتفصیل‌ آورده‌ که‌ از فصول‌ حایز اهمیت‌ کتاب‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ج‌ 1، ص‌ 495ـ560، ج‌ 2، ص‌ 1212ـ 1302، ج‌ 3، ص‌ 2056ـ2146)، هرچند سکوت‌ او در بارة‌ برخی‌ رجال‌ بزرگ‌ عصر قاجار، چون‌ میرزا تقی‌خان‌ امیرکبیر، و اقدامات‌ و آثار مهم‌ آنان‌ تأمل‌برانگیز است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 3، ص‌ 1719، 1728).وجود پاره‌ای‌ خطاهای‌ تاریخی‌ در کتاب‌ از چشم‌ منتقدان‌ دور نمانده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به کسروی‌، ص‌ 164ـ165، که‌ اشتباهات‌ کتاب‌ را در باب‌ زمان‌ شاه‌سلطان‌ حسین‌ و داستان‌ افغانیان‌ بررسی‌ کرده‌ است‌؛ نیز رجوع کنید به اعتمادالسلطنه‌، ج‌ 2، ص‌ 996ـ1014). خود او هم‌ گاهی‌ به‌ اختلاف‌ رأی‌ مؤلفان‌ یا خطای‌ آنان‌ اشاره‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 2، ص‌ 1031، در بارة‌ اختلاف‌ نظر مورخان‌ ایرانی‌، از جمله‌ صاحب‌ تاریخ‌ جهانگشای‌ نادری‌ ، با مؤلفان‌ تواریخ‌ فرنگ‌ و تاریخ‌ آل‌عثمان‌ درخصوص‌ سال‌ خلع‌ شدن‌ طهماسب‌ دوم‌ صفوی‌ و تأیید نظر مورخان‌ ایرانی‌؛ ج‌ 3، ص‌ 1437، در بارة‌ اختلاف‌ تاریخ‌ قتل‌ آقامحمدشاه‌ قاجار). احتوای‌ تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ بر برخی‌ آثار منحصر به‌ فرد (از جمله‌، تاریخ‌ افغانی‌ تألیف‌ شیخ‌عبدالنبی‌ منشی‌بهبهانی‌ رجوع کنید به همان‌، ج‌ 2، ص‌ 1096ـ1111، و رساله‌ای‌ منسوب‌ به‌ سیاحی‌ اروپایی‌ با عنوان‌ عبرت‌نامه‌ یا بصیرت‌نامه‌ در شرح‌ اسباب‌ زوال‌ دولت‌ صفویه‌، ترجمة‌ عبدالرزاق‌بیگ‌) و نیز تقویم‌ تطبیقی‌ هجری‌ قمری‌ و میلادی‌ از سال‌ یکم‌ هجری‌ تا 1300 بر اعتبار کتاب‌ افزوده‌ است‌. اعتمادالسلطنه‌ بر اهمیت‌ کتاب‌ خود از جهت‌ تقویم‌ تطبیقی‌ که‌ تا آن‌ تاریخ‌ در هیچیک‌ از «کتب‌ فارسی‌ و عربی‌ و فرانسة‌ معتبر که‌ به‌ وضع‌ منتظم‌ ناصری‌ تألیف‌ شده‌» وجود نداشته‌، واقف‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به ج‌ 2، ص‌ 1210). این‌ نکته‌ نیز درخور ذکر است‌ که‌ به‌ سبب‌ مراجعة‌ صنیع‌الدوله‌ به‌ منابع‌ فرانسوی‌، برخی‌ نامهای‌ جغرافیایی‌ جهان‌ اسلام‌ با ضبط‌ لاتینی‌ در کتاب‌ آمده‌ است‌، مانند «فِز» و «تولدو» و «کردو» به‌ جای‌ فاس‌ و طلیطله‌ و قرطبه‌ (همان‌، ج‌ 1، مقدمة‌ رضوانی‌، ص‌ 9). اعضای‌ دارالطباعه‌ ــ از جمله‌ آقامیرزاحسن‌، معلم‌ و مترجم‌ عربی‌، و میرزا محمدحسین‌ ادیب‌ ملقب‌ به‌ فروغی‌ ــ در تألیف‌ کتاب‌ به‌ صنیع‌الدوله‌ کمک‌ کرده‌اند (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 555، مقدمة‌ رضوانی‌، ص‌ 8).جلد اول‌ تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ را حَسّون‌البُراقی‌ به‌ عربی‌ برگردانده‌ (آقابزرگ‌طهرانی‌، ج‌ 23، ص‌ 4) و ژوکوفسکی‌ نیز آن‌ را به‌ روسی‌ ترجمه‌ کرده‌ است‌ (قاسمی‌، ص‌ 385). محمداسماعیل‌ رضوانی‌ (متوفی‌ 1375ش‌) کتاب‌ را بین‌ سالهای‌ 1363 تا 1367ش‌ با مقدمه‌ و دو فهرست‌ اعلام‌ به‌ چاپ‌ رسانده‌ است‌.منابع‌: آقابزرگ‌طهرانی‌؛ محمدحسن‌بن‌ علی‌ اعتمادالسلطنه‌، تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ ، چاپ‌ محمداسماعیل‌ رضوانی‌، تهران‌ 1363ـ1367ش‌؛ فرید قاسمی‌، مشاهیر مطبوعات‌ ایران‌ ، ج‌ 1، محمدحسن‌ اعتمادالسلطنه‌ ، تهران‌ 1379ش‌؛ احمد کسروی‌، کاروند کسروی‌ ، چاپ‌ یحیی‌ ذکاء، تهران‌ 1352ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

منیژه ربیعی

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 6
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده