تاریخ عالم آرای عباسی
معرف
کتابی‌ تاریخی‌ به‌ فارسی‌ در بارة‌ رویدادهای‌ سلسلة‌ صفوی‌ از آغاز تا مرگ‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ (متوفی‌ 1038)، تألیف‌ اسکندربیگ‌ منشی‌ * ، منشی‌ شاه‌ عباس‌
متن
تاریخ‌ عالَم‌آرای‌ عباسی‌ ، کتابی‌ تاریخی‌ به‌ فارسی‌ در بارة‌ رویدادهای‌ سلسلة‌ صفوی‌ از آغاز تا مرگ‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ (متوفی‌ 1038)، تألیف‌ اسکندربیگ‌ منشی‌ * ، منشی‌ شاه‌ عباس‌. اسکندربیگ‌ در 1025 تألیف‌ آن‌ را شروع‌ کرد و آن‌ را «عالم‌آرای‌ عباسی‌» نامید (ج‌ 1، مقدمة‌ افشار، ص‌ سه‌). ایرج‌ افشار احتمال‌ داده‌ است‌ که‌ سبب‌ نامگذاری‌ آن‌، کتاب‌ تاریخ‌ عالم‌ آرای‌ امینی‌ در انتقاد از حکومت‌ صفوی‌ و رخدادهای‌ پادشاهی‌ شاه‌ اسماعیل‌ اول‌، بوده‌ باشد (همان‌، مقدمه‌، ص‌ دو؛ خنجی‌، ص‌ 173ـ181).اسکندربیگ‌ قصد داشته‌ کتابش‌ را در سه‌ مجلد مشتمل‌ بر یک‌ مقدمه‌، دو صحیفه‌ و یک‌ خاتمه‌ بنویسد، اما مجال‌ نگارش‌ خاتمه‌ را نیافته‌ است‌ (ج‌1، ص‌5؛ صفا، ج‌5، بخش‌ 3، ص‌ 1743).صحیفة‌ اول‌ (جلد اول‌) مشتمل‌ است‌ بر یک‌ مقدمه‌ و دوازده‌ مقاله‌ در بارة‌ نیاکان‌ خاندان‌ صفوی‌، چگونگی‌ دستیابی‌ شاه‌ اسماعیل‌ اول‌ به‌ سلطنت‌ و رخدادهای‌ دوران‌ حکومت‌ او، پادشاهی‌ شاه‌ طهماسب‌، شاه‌ اسماعیل‌ دوم‌ و شاه‌ سلطان‌ محمد خدابنده‌ (اسکندر منشی‌، ج‌1، ص‌5ـ6). او در این‌ صحیفه‌، گاه‌ وقایع‌ را تحلیل‌ کرده‌، از جمله‌ شکست‌ در چالدران‌ را موجب‌ پیشگیری‌ ارادت‌ورزیهای‌ «ساده‌لوحان‌ طوایف‌ قزلباش‌» در بارة‌ شاه‌اسماعیل‌ و لغزش‌ «از مسلک‌ مستقیم‌ دین‌ و ایمان‌» دانسته‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 43). صحیفة‌ دوم‌، دو بخش‌ است‌: بخش‌ اول‌ (جلد دوم‌) مشتمل‌ بر وقایع‌ پادشاهی‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ از آغاز تا 1025 (سی‌ سال‌)، و بخش‌ دوم‌ (جلد سوم‌) در بارة‌ رویدادهای‌ دوازده‌ سال‌ آخر حکومت‌ شاه‌عباس‌ تا مرگ‌ وی‌ است‌ (صفا، ج‌ 5، بخش‌ 3، ص‌ 1743ـ1744)؛ بدین‌ترتیب‌ بخش‌ عمدة‌ این‌ کتاب‌ به‌ پادشاهی‌ شاه‌عباس‌ اول‌ اختصاص‌ دارد.اسکندربیگ‌ پس‌ از مرگ‌ شاه‌عباس‌ به‌ نگارش‌ کتاب‌ خود، با عنوان‌ «ذیل‌»، ادامه‌ داد و شروع‌ به‌ نوشتن‌ وقایع‌ سلطنت‌ شاه‌صفی‌ کرد، اما با مرگش‌ در 1043 این‌ کار ناتمام‌ ماند (ج‌1، مقدمة‌ افشار، ص‌ شش‌). او، به‌ پیروی‌ از مورخان‌ پیش‌ از خود، وقایع‌ را بترتیب‌ سال‌ وقوعشان‌ نوشته‌ و چون‌ بیشتر مخاطبان‌ کتاب‌ را ایرانی‌ می‌پنداشته‌، سال‌ شمسی‌ را اساس‌ کار خود قرار داده‌است‌ (همان‌، رضوانی‌، ج‌1، مقدمه‌، ص‌ بیست‌وسه‌). اسکندربیگ‌ به‌ سبب‌ منصبش‌، شاهد بسیاری‌ از رویدادهای‌ تاریخی‌ دورة‌ شاه‌عباس‌ بوده‌ و برای‌ تألیف‌ اثر خود، بویژه‌ در صحیفة‌ اول‌، افزون‌ بر اطلاعات‌ مستقیم‌ خود، از منابع‌ مختلفی‌ بهره‌ برده‌ است‌، از جمله‌ از احسن‌التواریخ‌ ، تاریخ‌کبری‌ ، تاریخ‌ جهان‌آرا ، تاریخ‌ حبیب‌السیر ، تاریخ‌ طبرستان‌ و رویان‌ ، و صفوة‌الصفا (ج‌ 1، مقدمة‌ افشار، ص‌ هفت‌ ـ هشت‌).اسکندربیگ‌ علاوه‌ بر ذکر وقایع‌ تاریخی‌، به‌ مسائل‌ اجتماعی‌ نیز توجه‌ کرده‌ است‌ که‌ احتمالاً از دقت‌ وی‌ در روحیات‌ مردم‌ عصرش‌ ناشی‌ می‌شود (ج‌ 1، مقدمة‌ افشار، ص‌ هشت‌). در این‌ کتاب‌، اطلاعات‌ ارزشمندی‌ در بارة‌ تشکیلات‌ اداری‌، نظامی‌، مسائل‌ مالی‌ و شرعی‌ حکومت‌ صفوی‌، و رویدادهای‌ تاریخی‌ حکومتهای‌ همجوار ایران‌ همچون‌ عثمانیها، گرجیها، بابریان‌ هند و ترکمانان‌ ماوراءالنهر آمده‌ که‌ برخی‌ از آنها بی‌نظیر است‌. یکی‌ دیگر از وجوه‌ اهمیت‌ این‌ کتاب‌، اختصاص‌ فصلی‌ به‌ زندگی‌ دانشمندان‌، علما، نقاشان‌، شعرا، موسیقیدانان‌، سران‌ سپاه‌ و رجال‌ حکومت‌ صفوی‌ با ذکر تاریخ‌ وفات‌ آنان‌ است‌ (ج‌ 1، مقدمة‌ افشار، ص‌ هشت‌ ـ نه‌؛ صفا، ج‌ 5، بخش‌ 3، ص‌ 1744). نثر این‌ کتاب‌ ساده‌ و ادبی‌ (بهار، ج‌3، ص‌279) و در برخی‌ موارد آمیخته‌ به‌ شعر است‌.تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ نخستین‌ بار در 1313ـ1314 در تهران‌ چاپ‌ سنگی‌ شد. در 1334ش‌، ایرج‌ افشار با استفاده‌ از نسخه‌ای‌ کاملتر، افتادگیهای‌ چاپ‌ سنگی‌ را برطرف‌ کرد و آن‌ را در دو جلد با مقدمه‌ و فهرست‌ به‌ چاپ‌ رساند. این‌ کتاب‌ بار دیگر در 1377ش‌ با تصحیح‌ محمداسماعیل‌ رضوانی‌ در سه‌ مجلد منتشر شد.«ذیل‌» تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ را احمد سهیلی‌ خوانساری‌ در 1317ش‌ در تهران‌ چاپ‌ کرد و برای‌ تکمیل‌ آن‌، حدیقة‌ ششم‌ از روضة‌ هشتم‌ خلد برین‌ میرزا یوسف‌ قزوینی‌ را بر آن‌ افزود (صفا، همانجا).نخستین‌ بار یوهان‌ آلبرشت‌ برنهارد دورن‌ ، خاورشناس‌ روسی‌، از کتاب‌ تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ بخش‌ مربوط‌ به‌ وقایع‌ مازندران‌ را در کتاب‌ > منابع‌ اسلامی‌ در بارة‌ تاریخ‌ سرزمینهای‌ جنوبی‌ دریای‌ خزر < در پطرزبورگ‌ در 1266/1850 چاپ‌ کرد. پیش‌ از او کورت‌ آرتور هاینتس‌ اِردمان‌ ، خاورشناس‌ آلمانی‌، مقاله‌ای‌ در بارة‌ صحیفة‌ دوم‌ تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ نوشته‌ و آن‌ را به‌ نام‌ > «نسخة‌ فارسی‌ اسکندر منشی‌...» < در قازان‌ در 1237/1822 منتشر کرده‌ بود. او در 1278/1861 نیز مقاله‌ای‌ با عنوان‌ > «اسکندرمنشی‌ و اثر او» < در معرفی‌ این‌ کتاب‌ و مؤلف‌ آن‌ نوشت‌ و چاپ‌ کرد (استوری‌ ، ج‌1، بخش‌1، ص‌ 312).ولادیمیر پوتوریدزه‌ بخشی‌ از تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ را با عنوان‌ اطلاعاتی‌ در بارة‌ گرجستان‌ ، همراه‌ با ترجمة‌ گرجی‌ آن‌ در 1348ش‌/ 1969 در تفلیس‌ چاپ‌ کرد.راجر سیوری‌ نیز این‌ کتاب‌ را با عنوان‌ > تاریخ‌ شاه‌عباس‌ کبیر < به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ کرده‌ که‌ جزو مجموعة‌ انتشارات‌ ایران‌ (شمارة‌ 28) از مجموعة‌ آثار نمونة‌ بین‌المللی‌ یونسکو در 1357 ش‌/ 1978 چاپ‌ شده‌ است‌ (اسکندر منشی‌، چاپ‌ رضوانی‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ سی‌وچهار).منابع‌: اسکندر منشی‌، تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ ، تهران‌ 1350ش‌؛ همان‌، چاپ‌ محمداسماعیل‌ رضوانی‌، تهران‌ 1377ش‌؛ محمدتقی‌ بهار، سبک‌شناسی‌ ، تهران‌ 1355ـ1356ش‌؛ محمدامین‌ خنجی‌، «فضل‌الله‌بن‌ روزبهان‌ خنجی‌»، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌ ، ج‌4 (1355ش‌)؛ ذبیح‌اللّه‌ صفا، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌ ، ج‌5، بخش‌3، تهران‌ 1370ش‌؛Charles Ambrose Storey, Persian literature : a bio- bibliographical survey , vol. 1, pt. 1, London 1970.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالحسین نوائی

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 6
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده