تاریخ طبرستان و رویان و مازندران
معرف
کتابی‌ به‌ فارسی‌ در شرح‌ رویدادهای‌ طبرستان‌ و رویان‌ و مازندران‌ از دورة‌ باستان‌ تا 881 ، تألیف‌ سیدظهیرالدین‌ مرعشی‌ *
متن
تاریخ‌ طبرستان‌ و رویان‌ و مازندران‌ ، کتابی‌ به‌ فارسی‌ در شرح‌ رویدادهای‌ طبرستان‌ و رویان‌ و مازندران‌ از دورة‌ باستان‌ تا 881 ، تألیف‌ سیدظهیرالدین‌ مرعشی‌ * . این‌ کتاب‌ به‌ نام‌ کارکیا میرزاعلی‌، از امرای‌ خاندان‌ کیاییان‌ (حک : 883 ـ 894)، نوشته‌ شده‌ است‌ (مرعشی‌، چاپ‌ دورن‌ ، مقدمة‌ آژند، ص‌نوزده‌). آغاز تحریر آن‌ روشن‌ نیست‌، اما مؤلف‌ تاریخ‌ پایان‌ آن‌ را 881 آورده‌ است‌ (همان‌، چاپ‌ شایان‌، ص‌ 395؛ قس‌ چاپ‌ دورن‌، همانجا؛ چاپ‌ تسبیحی‌، مقدمة‌ مرعشی‌ نجفی‌، ص‌چهل‌وسه‌).تاریخ‌ طبرستان‌ و رویان‌ و مازندران‌ مشتمل‌ است‌ بر دیباچه‌، مقدمه‌ و چندین‌ فصل‌. این‌ کتاب‌ تلفیقی‌ است‌ از تاریخ‌ طبرستان‌ علی‌بن‌ جمال‌الدین‌ رویانی‌ و تاریخ‌ رویان‌ * اولیاءاللّه‌ آملی‌، و مؤلف‌ دو فصل‌ بر آنها افزوده‌ است‌. مرعشی‌ پس‌ از مطالعة‌ دو کتاب‌ یادشده‌، اولی‌ را موجز و دومی‌ را مطوّل‌ یافته‌ و بنا را بر تلفیق‌ آن‌ دو اثر گذاشته‌ است‌. او بصراحت‌ می‌گوید که‌ عبارات‌ آملی‌ را بدون‌ تغییر و عیناً نقل‌ کرده‌ است‌ (چاپ‌ شایان‌، ص‌ 2ـ3). با توجه‌ به‌ آنکه‌ تاریخ‌ رویان‌ رونویسی‌ از تاریخ‌ طبرستان‌ * ابن‌اسفندیار است‌ (رجوع کنید به کسروی‌، ص‌ 17ـ 18) و مرعشی‌ در اثر خود نامی‌ از ابن‌اسفندیار نبرده‌، روشن‌ می‌شود که‌ به‌ تاریخ‌ طبرستان‌ دسترسی‌ نداشته‌ است‌ (کسروی‌، ص‌ 30). اوزلی‌ در کتابش‌، > سفرهایی‌ به‌ کشورهای‌ گوناگون‌ مشرق‌زمین‌ < ، بدون‌ در نظر گرفتن‌ زمان‌ تألیف‌ تاریخ‌ طبرستان‌ گفته‌ است‌ که‌ کتاب‌ ابن‌اسفندیار، اقتباسی‌ است‌ از کتاب‌ سیدظهیرالدین‌ مرعشی‌ (همان‌، ص‌ 31).مرعشی‌ در مقدمة‌ کتاب‌، به‌ ضرورت‌ علم‌ تاریخ‌ پرداخته‌ و پنج‌ طبقة‌ اجتماعی‌ را که‌ به‌ نظر او شکل‌دهندة‌ جوامع‌ انسانی‌اند، شرح‌ داده‌ است‌ (چاپ‌ شایان‌، ص‌ 4ـ6). فصول‌ نخستین‌ کتاب‌ به‌ بیان‌ جغرافیای‌ تاریخی‌ رویان‌، رستمدار، آمل‌، ساری‌ و گرگان‌ اختصاص‌ دارد. فصول‌ بعدی‌ در شرح‌ رویدادهای‌ تاریخی‌ این‌ سرزمین‌ از دورة‌ کیومرث‌ تا حکومت‌ کارکیا سلطان‌محمد دوم‌ (851 ـ883) است‌ و دوران‌ حکومت‌ سلسله‌های‌ باوندیان‌، زیدیان‌، زیاریان‌، قارن‌وندان‌، بادوسپانیان‌ و آل‌دابویه‌ را در بر می‌گیرد. فصل‌ راجع‌ به‌ وقایع‌ دورة‌ حکومت‌ ملک‌ کیومرث‌ (از امیران‌ رستمدار) و فرزندان‌ او و فصل‌ خروج‌ سیدقوام‌الدین‌ مرعشی‌ و استیلای‌ اخلاف‌ او بر مازندران‌، تألیف‌ مرعشی‌ است‌. این‌ فصول‌ به‌ سبب‌ آنکه‌ مؤلف‌ از دیوانیان‌ بوده‌ و به‌ نوشته‌ها و اسناد بسیاری‌ دسترسی‌ داشته‌، اهمیت‌ خاصی‌ دارند (همان‌، مقدمة‌ دورن‌، ص‌ کب‌).مرعشی‌ فقط‌ به‌ ذکر وقایع‌ تاریخی‌ طبرستان‌ بسنده‌ نکرده‌ و به‌ رویدادهای‌ مناطق‌ همجوار آن‌ ــ که‌ به‌ نوعی‌ بر تاریخ‌ این‌ سرزمین‌ تأثیر گذارده‌اند ــ نیز پرداخته‌ است‌. همچنین‌ رخدادهای‌ دوران‌ حکومت‌ ساسانیان‌، امویان‌، عباسیان‌ و سلسله‌های‌ ایرانی‌ چون‌ سامانیان‌، طاهریان‌، صفاریان‌ و آل‌بویه‌ و سلسله‌های‌ ترک‌نژاد مانند غزنویان‌، سلجوقیان‌، خوارزمشاهیان‌ و قراقوینلوها را که‌ به‌ تاریخ‌ طبرستان‌ و رویان‌ و مازندران‌ مربوط‌ بوده‌، نوشته‌ است‌. مرعشی‌ هرگاه‌ مطلبی‌ را مبهم‌ یافته‌ و قادر به‌ روشن‌ کردن‌ آن‌ نبوده‌، با جملات‌ «واللّه‌ اعلم‌ بالصواب‌» یا «العهدة‌ علی‌ الراوی‌» آن‌ را بیان‌ کرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌ 14، 15، 21).تاریخ‌ طبرستان‌ و رویان‌ و مازندران‌ دارای‌ اشتباهاتی‌ است‌، بویژه‌ در ذکر تاریخ‌ حکومت‌ ملوک‌ طبرستان‌ از آل‌دابویه‌ تا سادات‌ زیدیه‌، زیرا مؤلف‌ تاریخ‌ هجری‌ و تاریخ‌ یزدگردی‌ را با یکدیگر تطبیق‌ نداده‌ است‌ (کسروی‌، ص‌ 33ـ35).نثر این‌ کتاب‌، روان‌ و ساده‌ و حتی‌ می‌توان‌ گفت‌ عامیانه‌ و همراه‌ با غلطهای‌ املایی‌ و انشایی‌ است‌. مؤلف‌ گاه‌ اصطلاحات‌ و مَثَلهای‌ محلی‌ به‌ کار برده‌ است‌. او از آیات‌ و احادیث‌ نیز برای‌ بیان‌ رویدادهای‌ تاریخی‌ بهره‌ جسته‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به چاپ‌ شایان‌، ص‌ 145ـ146، 195؛ چاپ‌ دورن‌، مقدمة‌ آژند، ص‌ بیست‌ و دو ـ بیست‌ و سه‌).تاریخ‌ طبرستان‌ و رویان‌ و مازندران‌ از منابع‌ مورخانی‌ چون‌ خواندمیر در تاریخ‌ حبیب‌السیر (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌ 3، ص‌330، 337، 354) و اعتمادالسلطنه‌ در التدوین‌ فی‌احوال‌ جبال‌ شروین‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ص‌ 59، 71) بوده‌ است‌.برنهارد دورن‌ این‌ کتاب‌ را با مقدمه‌ای‌ مفصّل‌ در 1266/ 1850 در سن‌پطرزبورگ‌ چاپ‌ کرد. عباس‌ شایان‌ این‌ کتاب‌ را در 1333ش‌ همراه‌ با ترجمة‌ مقدمة‌ دورن‌ در تهران‌ منتشر کرد. این‌ کتاب‌ همچنین‌ در 1345ش‌ به‌ کوشش‌ محمدحسین‌ تسبیحی‌ و در 1363ش‌ با مقدمة‌ یعقوب‌ آژند چاپ‌ شده‌ است‌.منابع‌: محمدحسن‌بن‌ علی‌ اعتمادالسلطنه‌، التدوین‌ فی‌ احوال‌ جبال‌ شروین‌: تاریخ‌ سوادکوه‌ مازندران‌ ، چاپ‌ مصطفی‌ احمدزاده‌، تهران‌ 1373ش‌؛ خواندمیر؛ احمد کسروی‌، کاروند کسروی‌ ، چاپ‌ یحیی‌ ذکاء، تهران‌ 1352ش‌؛ ظهیرالدین‌بن‌ نصیرالدین‌ مرعشی‌، تاریخ‌ طبرستان‌ و رویان‌ و مازندران‌ ، چاپ‌ برنهارد دورن‌، پطرزبورگ‌ 1850، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1363ش‌؛ همان‌، چاپ‌ عباس‌ شایان‌، تهران‌ 1333ش‌؛ همان‌، چاپ‌ محمدحسین‌ تسبیحی‌، تهران‌ 1345ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهین فهیمی

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 6
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده