بغدادی محمدبن عبدالباقی
معرف
ریاضیدان‌و فقیه‌حنبلی‌قرن‌پنجم‌و ششم‌
متن
بغدادی‌، محمدبن‌عبدالباقی‌، ریاضیدان‌و فقیه‌حنبلی‌قرن‌پنجم‌و ششم‌. به‌نوشتة‌دهخدا (ذیل‌«ابوبکر محمدبن‌عبدالباقی‌») در442 در بصره‌متولد شد. زرکلی‌(ج‌، ص‌) محل‌تولد او را بغداد ذکر کرده‌است‌. نام‌او در منابع‌با لقبهای‌قاضی‌بیمارستان‌(قاضی‌المارستان‌)، فَرَضی‌، بزّاز، و انصاری‌الکعبی‌نیز دیده‌می‌شود (سزگین‌، ج‌، ص‌110؛ زرکلی‌، همانجا). به‌نوشتة‌ابن‌اثیر (ج‌11، ص‌)، بغدادی‌از ابواسحاق‌برمکی‌و دیگران‌روایت‌کرده‌است‌. وی‌در رجب‌535 در بغداد وفات‌یافت‌(همانجا).بغدادی‌در منطق‌و حساب‌و فقه‌به‌مراتب‌بالایی‌دست‌یافت‌(دهخدا، همانجا). آثار ریاضی‌او بدین‌شرح‌است‌:شرح‌المقالة‌العاشرة‌من‌کتاب‌اقلیدس‌. از اصل‌عربی‌این‌کتاب‌نسخه‌ای‌در دست‌نیست‌، اما قفطی‌(ص‌89) می‌نویسد: «شرحی‌بر عاشره‌منسوب‌به‌قاضی‌ابی‌محمدبن‌عبدالباقی‌بغدادی‌فَرَضی‌، معروف‌به‌قاضی‌بیمارستان‌، به‌خط‌مصنف‌نزد من‌هست‌و فی‌الواقع‌شرحی‌نیکوست‌». همچنین‌نسخه‌ای‌خطی‌در کتابخانة‌مجلس‌(ش‌/559) به‌نام‌شرح‌المقالة‌العاشرة‌من‌کتاب‌اقلیدس‌فی‌اصول‌المقادیر وجود دارد. در مقدمة‌این‌نسخه‌آمده‌است‌که‌عمربن‌علی‌بن‌غیلان‌کتابی‌در شرح‌مقالة‌دهم‌اصول‌اقلیدس‌از «قاضی‌ابوبکر محمدبن‌عبدالباقی‌قاضی‌مارستان‌بغداد» دیده‌است‌(ایران‌. مجلس‌شورای‌ملی‌. کتابخانه‌، ج‌، ص‌357). مؤلف‌این‌نسخة‌خطی‌ادعا می‌کند که‌این‌شرح‌چیزی‌جز قرار دادن‌مقادیر عددی‌در قضایای‌مقاله‌نبوده‌است‌(نیز رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌1، ستون‌138). گراردوس‌(ژرار) کِرِمونایی‌این‌کتاب‌را به‌لاتین‌ترجمه‌کرد، و این‌ترجمه‌در سدة‌نوزدهم‌میلادی‌دوبار به‌چاپ‌رسید (سارتون‌، ص‌873  ـ874) که‌در اروپا بسیار مورد توجه‌قرار گرفت‌. دلیل‌عمدة‌این‌توجه‌ذکر مثالهای‌عددی‌برای‌اتحادهای‌جبری‌بود. در مقالة‌دهم‌اقلیدس‌، این‌اتحادها به‌صورت‌هندسی‌بیان‌و ثابت‌شده‌است‌( رجوع کنید به یوشکویچ‌، ص‌82ـ83)؛ الرسالة‌فی‌تقریب‌اصول‌الحساب‌فی‌الجبر و المقابله‌. نسخه‌ای‌خطی‌از این‌کتاب‌در ظاهریة‌دمشق‌(ش‌6000) موجود است‌(دارالکتب‌الظاهریه‌، ص‌108). این‌کتاب‌با تعریف‌جبر و مقابله‌آغاز می‌شود. نسخة‌دیگری‌از این‌کتاب‌در کتابخانة‌ایاصوفیة‌استانبول‌(ش‌2738) نگهداری‌می‌شود. عنوان‌نسخة‌خطی‌الرسالة‌المهذّبیّة‌فی‌الحساب‌الهوائیة‌است‌، اما موضوع‌و آغاز کتاب‌دقیقاً مانند نسخة‌دمشق‌است‌(کراوزه‌، بخش‌ B ، ج‌، دفتر 4، ص‌484، ش‌ a 284). بنابراین‌،احتمالاً این‌دو کتاب‌یکی‌باشد (نیز رجوع کنید به قربانی‌، ص‌448ـ449)؛ جداول‌الجیب‌المحلول‌دقیقةً دقیقةً . یک‌نسخة‌خطی‌از این‌کتاب‌در کتابخانة‌قاهره‌موجود است‌. روزنفلد و ماتویفسکایا (ج‌، ص‌321) این‌کتاب‌را نوشتة‌عبدالباقی‌بغدادی‌دانسته‌اند، اما بروکلمان‌( > ذیل‌< ، ج‌2، ص‌1023) نام‌مؤلف‌را به‌صورت‌محمدبن‌محمد بغدادی‌آورده‌است‌؛ الطبقات‌فی‌شرح‌المساحات‌. نسخه‌ای‌خطی‌از این‌اثر در کتابخانة‌عمومی‌لنینگراد (ش‌143؛ روزنفلد و ماتویفسکایا، همانجا) و نسخة‌خطی‌دیگری‌در کتابخانة‌فاتح‌استانبول‌(ش‌17/3439؛ بروکلمان‌، > ذیل‌< ، ج‌1، ص‌857؛ سزگین‌، ج‌، ص‌386) موجود است‌. عنوان‌کتاب‌در همة‌این‌منابع‌رسالة‌فی‌مساحة‌الاشکال‌است‌. عنوان‌الطبقات‌فی‌شرح‌المساحات‌که‌در اواسط‌مقدمة‌کتاب‌ذکر شده‌، کمتر شناخته‌شده‌است‌(هوخندایک‌، ص‌130). روزنفلد و ماتویفسکایا (همانجا) این‌اثر را نوشتة‌عبدالباقی‌ بغدادی‌دانسته‌اند، اما بروکلمان‌(همانجا) و سزگین‌(همانجا) نام‌مؤلف‌را، همان‌طور که‌در نسخة‌خطی‌آمده‌است‌، ابوبکر قاضی‌ذکر کرده‌اند.منابع‌: ابن‌اثیر، الکامل‌فی‌التاریخ‌، بیروت‌1385ـ1386/1965ـ1966؛ ایران‌. مجلس‌شورای‌ملی‌. کتابخانه‌، فهرست‌کتابخانة‌مجلس‌شورای‌ملی‌، تألیف‌یوسف‌اعتصامی‌، تهران‌1311ش‌؛ مصطفی‌بن‌عبدالله‌حاجی‌خلیفه‌، کشف‌الظنون‌، بیروت‌1410/1990؛ دارالکتب‌الظاهریة‌، فهرس‌مخطوطات‌دارالکتب‌الظاهریة‌، الریاضیات‌، چاپ‌محمد صلاح‌عابدی‌، دمشق‌1393/1973؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه‌، زیرنظر محمد معین‌، تهران‌1325ـ1359ش‌؛ خیرالدین‌زرکلی‌، الاعلام‌، بیروت‌1980؛ جورج‌سارتون‌، مقدمه‌بر تاریخ‌علم‌، ترجمه‌غلامحسین‌صدری‌افشار، تهران‌1353ـ1357ش‌؛ ابوالقاسم‌قربانی‌، زندگینامة‌ریاضیدانان‌دورة‌اسلامی‌: از سدة‌سوم‌تا سدة‌یازدهم‌هجری‌، تهران‌1365ش‌؛ علی‌بن‌یوسف‌قفطی‌، تاریخ‌الحکماء قفطی‌، چاپ‌بهین‌دارائی‌، تهران‌1371ش‌؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden 1943-1949, Suplementband , 1937-1942; Jan P. Hogendijk, “A medieval Arabic treatise on mensuration by Qa  d   ¤ Abu  Baker", Zeitschrift fدr Geschichte der arabisch- islamischen Wissenschaften , vol. 6 (1990); Max Krause, Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker , in Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomie und Physik, pt. b, vol. 3, 1936; B. A. Rosenfeld, G. P. Matvievskaia, Matematiki I astronomi musulmanskogo srednevekovya i ix trudi (XVIIth centuries), Moscow 1983; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol. v: Mathematik bis. Ca. 430H ., Leiden 1974; Adolf P. Youschkevitch, Les Mathإmatiques Arabes: VIII e –XV e siةcles , tr. M. Cazenave and K. Jaouiche, Paris 1976.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهران اخباریفر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 3
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده