بشیرآغا مجموعة
معرف
مجموعه‌ای‌ در استانبول‌ که‌ حاجی‌ بشیرآغا * ، رئیس‌ خواجه‌ سرایان‌ ] دربار عثمانی‌ [ ، بنا کرده‌ است‌
متن
بشیرآغا، مجموعة‌ ، مجموعه‌ای‌ در استانبول‌ که‌ حاجی‌ بشیرآغا * ، رئیس‌ خواجه‌ سرایان‌ ] دربار عثمانی‌ [ ، بنا کرده‌ است‌. این‌ مجموعه‌، مشتمل‌ بر مسجد، کتابخانه‌، سَبیل‌ (سقاخانه‌)، خانقاه‌، مکتب‌ صبیان‌ (دبستان‌) و مدرسة‌ ] علوم‌ دینی‌ [ است‌. حاجی‌ بشیر آغا در1157ـ  1158، سالهای‌ آخر عمر خویش‌، به‌ احداث‌ این‌ مجموعه‌ پرداخت‌. ساخت‌ مجموعه‌، متأثر از شیوة‌ باروک‌ است‌ که‌ از اوایل‌ قرن‌ دوازدهم‌ تا روزگار محمود اول‌ ] ح1143ـ  1168 [ بر معماری‌ ترکها حاکم‌ بوده‌ است‌. این‌ مسجد و شاید هم‌ مجموعه‌، در فاصلة‌ 1242ـ 1255، به‌ فرمان‌ محمود دوم‌ مرمت‌ شد.در ساختمان‌ مسجد و مدرسة‌ بشیرآغا تکه‌ سنگهای‌ هندسی‌ شکل‌ و آجر به‌طور یک‌ در میان‌ به‌ کار رفته‌ است‌. شبستان‌ این‌ مسجد که‌ در انتهای‌ صحن‌ قرار گرفته‌ دارای‌ پایه‌های‌ سنگی‌ است‌ و با دیواری‌ پنجره‌دار محصور شده‌ و نمایی‌ آراسته‌ به‌ طاقنماهای‌ عمیق‌ نوک‌ تیز دارد. نمای‌ جنبی‌ شبستان‌ با سه‌ طاقنمای‌ آراسته‌ به‌ شبکه‌های‌ آهنی‌، از مدرسه‌ جدا شده‌ است‌.منار سنگی‌ هشت‌ ضلعی‌ و بسیار کوتاهِ این‌ مسجد، جدا از بنای‌ اصلی‌ ساخته‌ شده‌ است‌. گنبد دارای‌ ساقة‌ بلند کثیرالاضلاعی‌ است‌ و در هر طرف‌ پنجره‌ای‌ دارد که‌ روشنایی‌ حرم‌ مسجد را تأمین‌ می‌کند. طبقة‌ فوقانی‌ شبستان‌ مسجد که‌ قسمت‌ زنانة‌ آن‌ است‌ از چوب‌ ساخته‌ شده‌ و نمایی‌ نسبتاً زیبا دارد. مجموعه‌ در زمین‌ شیبداری‌ احداث‌ شده‌ و مسجد در نقطه‌ای‌ بلندتر از بقیة‌ قسمتهای‌ مجموعه‌ قرار گرفته‌ است‌.«سبیل‌» (سقّاخانه‌) این‌ بنا از سنگ‌ مرمر است‌ و گنبدی‌ سُربین‌ با لبه‌های‌ چوبین‌ دارد و بر خلاف‌ سایر «سبیل‌»ها قوس‌ پنجره‌هایش‌ به‌ سوی‌ درون‌ بناست‌. از آنجا که‌ این‌ «سبیل‌» نخستین‌ نمونة‌ این‌ نوع‌ بنا به‌ شیوة‌ کامل‌ باروک‌ است‌، اهمیت‌ هنری‌ ویژه‌ای‌ دارد. علاوه‌ بر «سبیل‌» «چشمه‌»ای‌ ] = نوعی‌ آب‌انبار که‌ منبع‌ آن‌ روی‌ زمین‌ است‌ و شیرهای‌ آب‌ دارد. [ نیز ساخته‌اند که‌ دارای‌ پایة‌ مرمرین‌ و کتیبه‌ای‌ با تاریخ‌ بناست‌.مدرسة‌ مجموعه‌ در ضلع‌ سمت‌ راست‌ صحن‌ مسجد قرار گرفته‌ و مانند خود مسجد در ساختمان‌ آن‌ سنگ‌ و آجر، یک‌ در میان‌ به‌ کار رفته‌ است‌. گفته‌ می‌شود که‌ به‌ هنگام‌ دایر بودن‌، دوازده‌ حجره‌ داشته‌. شیوة‌ معماری‌ مدرسه‌ با معماری‌ مسجدتفاوت‌ بسیار دارد. چهار حجرة‌آن‌ مشرف‌به‌ صحن‌ مسجد می‌باشد و ورودیِ صحنِ رواق‌دار مدرسه‌، از راهرو کنار مناره‌ است‌.در سمت‌ چپ‌ مسجد، و در صحن‌ آن‌، تالاری‌ به‌ وسعت‌ دو برابر شبستان‌، به‌ شکل‌ مستطیل‌ و با گنبد قاب‌بندی‌ شده‌ وجود دارد که‌ به‌ محوطه‌ای‌ چارگوش‌ با گنبدی‌ چلیپاوار متصل‌ است‌. این‌ مکان‌ که‌ معلوم‌ نیست‌ چه‌ کاربردی‌ داشته‌، دارای‌ چهار پنجره‌ است‌ که‌ در دو طرف‌ نصب‌ شده‌اند.کتابخانة‌ مجموعه‌ که‌ در سمت‌ راست‌ مسجد و متصل‌ به‌ آن‌ قرار دارد، بنایی‌ است‌ چارگوش‌ با گنبد قاب‌بندی‌ شده‌ که‌ درِ ورودی‌ آن‌ به‌داخل‌ مسجد باز می‌شود. این‌ کتابخانه‌ پس‌ از انتقال‌ کتب‌ موجود در آن‌ به‌ کتابخانة‌ سلیمانیه‌، بر اثر بی‌توجهی‌ دست‌اندرکاران‌ ویران‌ شده‌ است‌؛ با اینهمه‌ هنوز آثاری‌ از تزیینات‌ برجستة‌ (گچبری‌) به‌ شیوة‌ باروک‌، بر سقف‌ و دیوارهایش‌ دیده‌ می‌شود.زاویه‌ یا خانقاه‌ بشیر آغا، به‌ گواهی‌ کتیبة‌ آن‌، بنایی‌ است‌ مستقل‌ که‌ در1158 احداث‌ شده‌ است‌. بین‌ این‌ بنا و سایر ابنیة‌ مجموعه‌، راهرو باریکی‌ وجود دارد. تا جایی‌ که‌ می‌دانیم‌ در سالهای‌1303ـ1304، این‌ خانقاه‌ که‌ به‌طریقتِ نقشبندی‌ تعلق‌ داشت‌، بتدریج‌ متروک‌ شد. پس‌ از تعطیل‌ شدن‌ خانقاهها، ] درپی‌ اعلام‌ جمهوریّت‌ [ ، خانقاه‌ بشیر آغا بازسازی‌ شد و در اختیار انجمن‌ فرهنگ‌ عامه‌ قرار گرفت‌ و در حال‌ حاضر نیز مرکز ] سازمان‌ [ همبستگی‌ اجتماعی‌ تراکیای‌ غربی‌ است‌.ایوانسرایی‌ از وجود مدرسه‌ای‌ ابتدایی‌ نیز در این‌ مجموعه‌ سخن‌ گفته‌ است‌، اگر سخن‌ او را بپذیریم‌، درست‌تر آن‌ است‌ که‌ محلّ آن‌ را در خارج‌ از مجموعه‌، ولی‌ نزدیک‌ به‌ آن‌ فرض‌ کنیم‌. به‌ نوشتة‌ همو مدرسة‌ ابتدایی‌، موقوفة‌ آیین‌ شاه‌ سلطان‌، دختر بایزید دوم‌ ] حک  :886ـ  918 [ است‌ که‌ خود نیز در «حظیره‌» آن‌ مدفون‌ است‌. به‌ هر حال‌، این‌ مدرسه‌ به‌ دستور حاجی‌ بشیر آغا بازسازی‌ شده‌ و جزو موقوفات‌ وی‌ در آمده‌ است‌.مجموعة‌ بشیر آغا، از نخستین‌ آثار با ارزش‌ معماری‌ ترک‌ است‌ که‌ از معماری‌ نوین‌ غرب‌ اثر پذیرفته‌اند. از ویژگیهای‌ جالب‌ و نادر این‌ مجموعه‌ این‌ است‌ که‌ مسجد و مدرسه‌ و خانقاه‌ آن‌، به‌ صورت‌ بناهای‌ متصل‌ به‌ یکدیگر ساخته‌ شده‌اند.معمولاً نام‌ بشیرآغا با بشیر آغای‌ خطاط‌، که‌ جانشین‌ بلافصْل‌ وی‌ در سمت‌ رئیس‌ خواجه‌سرایی‌ نیز بوده‌، خلط‌ می‌شود. قدر مسلم‌ این‌ است‌ که‌ خطاطی‌ کتیبة‌ «چشمة‌ بشیر آغا»، بر سطح‌ خارجی‌ دیوار مسجد بشیر آغا، اثر بشیرآغای‌ خطاط‌ است‌.منابع‌: حسین‌ ایوانسرایی‌، حدیقة‌الجوامع‌ ، استانبول‌ 1281، ج‌1، ص‌48ـ50؛عzgخnدl Aksoy, Osmanl  Devri I  stanbul S  byہn Mektepleri, Istanbul 1968, 71; Eminخnد Camileri , ed. Mehmet Dog § ru, Istanbul 1987, 75-77; I  smail E. Erدnsal, Tدrk Kدtدphaneleri Tarihi ,ll, Ankara 1988, 85-87; Semavi Eyice, "I  stanbul'da Sultan I. Mahmud ´e  mesi", JTS (Orhan  aik Gخkyay Armag § an  ), VI (1984), 120-121, Pic. 23; idem, "I  stanbul Minareleri", in Tدrk Sanatl Tarihi Ara  t  rma ve incelemeleri , I, Istanbul 1963, 70, pic. 114-115; idem, Istanbul, petit guide ؤ travers les monuments byzantins et Turcs , Istanbul 1955, 21; Dog § an Kuban, Tدrk Barok Mimarisi Hakk  nda Bir Deneme , Istanbul 1945, 106; I  zzet Kumbarac  lar, I  stanbul Sebilleri, Istanbul 1938, 39; Mدbahat Kدtدkog § lu, "1869' da faal I  stanbul Medreseleri", TED , VII-VIII (1977), 47; idem, "Dہrد'l-Hilہfeti'l-Aliyye Medresesi ve Kurulu  u Arefesinde I  stanbul Medreseleri", I  TED , VII (1978), 40-41; I  . Hilmi Tan    k, I  stanbul ´e  meleri , Istanbul 1943, 172, 178; M. Baha Tanman, "I  stanbul Tekkelerinin Mimari ve Sدsleme عzellikleri Tipoloji Denemeleri", Doctral thesis, Istanbul University, 1990, II/1, s. 82-86.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سماوی اییجه ، تلخیص از ( د. ا. د. ترک )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 3
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده