برهویی (براهویی براهیی )
معرف
نام‌ قبیله‌ای‌ که‌ بیشتر دربلوچستان‌ پاکستان‌ زندگی‌ می‌کنند و نام‌ ] شعبه‌ای‌ از [ زبان‌ دراویدی‌ که‌ بیشتر مردم‌ قبیلة‌ برهویی‌ به‌ آن‌ سخن‌ می‌گویند
متن
برَهویی‌ (براهویی‌، براهُیی‌)، نام‌ قبیله‌ای‌ که‌ بیشتر دربلوچستان‌ پاکستان‌ زندگی‌ می‌کنند و نام‌ ] شعبه‌ای‌ از [ زبان‌ دراویدی‌ که‌ بیشتر مردم‌ قبیلة‌ برهویی‌ به‌ آن‌ سخن‌ می‌گویند.محل‌ سکونت‌. نقشه‌ای‌ که‌ در کتاب‌ > بررسی‌ زبانشناختی‌ هندوستان‌ < ، پراکندگی‌ مردم‌ قبیلة‌ برهویی‌ را نشان‌ می‌دهد (ج‌ 10، مقابل‌ ص‌ 327) هنوز هم‌ تا حدود زیادی‌ دربارة‌ پاکستان‌ معتبر است‌ (اما نقشه‌ای‌ که‌ در جلد 4، مقابل‌ صفحة‌ 277، زبانهای‌ دراویدی‌ را نشان‌ می‌دهد چنین‌ نیست‌). منطقة‌ اصلی‌ اقامت‌ آنها در معبر باریکی‌ قرار دارد که‌ درست‌ از جنوب‌ کِتَّه‌ ] = کویته‌ [ آغاز می‌شود، از نوشْکی‌، کلات‌ و خُزدَر ] = قصدار [ می‌گذرد، و تا لَس‌بیلا امتداد می‌یابد. شهر کلات‌ این‌ منطقه‌ را به‌ بخش‌ شمالی‌، یعنی‌ سَراوان‌ و بخش‌ جنوبی‌، یعنی‌ جَهْلاوان‌ تقسیم‌ می‌کند که‌ در تقسیمات‌ تیره‌های‌ اصلی‌ برهویی‌، یعنی‌ قبیلة‌ سراوانی‌ و قبیلة‌ جهلاوانی‌، نیز منعکس‌ است‌. عرض‌ این‌ معبر کمی‌ بیشتر از 160 کیلومتر است‌ (طول‌ شرقی‌ حدود 65 تا 67 درجه‌). گروهی‌ از برهوییهای‌ نیمه‌ ساکن‌ نیز در مسیر رود هیرمند در افغانستان‌، از چهار بُرجک‌ به‌ طرف‌ مشرق‌ تا شوراوَک‌ و نوشکی‌، مسکن‌ گزیده‌اند؛ برهوییهای‌ نیمه‌ چادرنشین‌ در ایران‌ امروزه‌ تقریباً همگی‌ در سیستان‌ زندگی‌ می‌کنند، و تنها معدودی‌ از آنها بیشتر در طرف‌ جنوب‌ و نزدیک‌ خاش‌ اقامت‌ گزیده‌اند. تیت‌ به‌ حضور دو هزار برهویی‌ در این‌ منطقه‌ اشاره‌ می‌کند، اما اکنون‌ تعداد آنها، بویژه‌ به‌ سبب‌ جذب‌ شدن‌ به‌ همسایگان‌ بلوچ‌، بسیار کاهش‌ یافته‌ است‌. تعداد اندکی‌ از برهوییها در جمهوری‌ ترکمنستان‌، و بیشتر در واحة‌ مرو، زندگی‌ می‌کنند. بیشتر اجداد آنها در قرن‌ سیزدهم‌ و اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌ همراهِ بلوچها و افغانها مهاجرت‌ کرده‌اند. از ابتدای‌ این‌ قرن‌، بسیاری‌ از برهوییها به‌طور نیمه‌دائم‌ به‌ عنوان‌ کارگر عادی‌ در کراچی‌ و دیگر شهرهای‌ بزرگ‌ سند مانند حیدرآباد، شُکور، شکارپور و کرکَنه‌ زندگی‌ کرده‌اند.در صد سال‌ گذشته‌، بیشتر صورتهای‌ سنّتی‌ زندگی‌ برهویی‌ تغییرات‌ بنیادی‌ یافته‌ است‌. در 1290، حدود 80% قبیلة‌ برهویی‌ چادرنشین‌ و کمی‌ کمتر از 20% آنها آبادی‌نشین‌ بودند. در 1354 ش‌، این‌ نسبت‌ تقریباً به‌ طور کامل‌ معکوس‌ بود، و سکونت‌ برهوییها در شهرهای‌ بزرگ‌، بخصوص‌ از 1326 ش‌، بسرعت‌ فزونی‌ می‌گرفت‌. از نظر قومی‌، برهوییها بیشتر تمایل‌ داشته‌اند که‌ با بلوچها هم‌نیا دانسته‌ شوند، و این‌ روند از قرن‌ دهم‌ و شاید پیش‌ از آن‌ آغاز شده‌ و ادامه‌ یافته‌ است‌ ( رجوع کنید به دنبالة‌ مقاله‌).تمام‌ گزارشهای‌ آماری‌ 1329/1290 ش‌ (که‌ سِر دنیس‌ بری‌ در 1332/1293 ش‌ تجزیه‌ و تحلیل‌ کرده‌، و همچنین‌ گزارشهای‌ 1310 ش‌/ 1931 که‌ او دربارة‌ آنها بحث‌ کرده‌است‌ رجوع کنید به دنبالة‌ مقاله‌) یک‌ وجه‌ مشترک‌ دارند: اعضای‌ قبیلة‌ برهویی‌ و آنان‌ که‌ زبان‌ برهویی‌ را زبان‌ مادری‌ خود می‌شمرده‌اند خلط‌ شده‌اند؛ و این‌ موضوع‌ باعث‌ برآورد بیش‌ از اندازة‌ گروه‌ دوم‌ و برآورد کمتر از اندازة‌ گروه‌ اول‌ در آمارهای‌ بعدی‌ پاکستان‌ شده‌ است‌ (البته‌ تا 1340 ش‌/ 1961، یعنی‌ آخرین‌ سالی‌ که‌ داده‌های‌ آماری‌ بر پایة‌ زبان‌ مادری‌ تهیه‌ می‌شده‌ است‌؛ امنو ، 1962). قرنهای‌ متمادی‌، رسم‌ برهوییها بر آن‌ بود که‌ خود را، بویژه‌ به‌ خارجیان‌، بلوچ‌ معرفی‌ کنند بدون‌ در نظر گرفتن‌ زبانی‌ که‌ عادتاً به‌ کار می‌بردند. چون‌ پیوستگیهای‌ قبیله‌ای‌ برهویی‌ تقریباً همواره‌ سست‌ بوده‌ است‌، به‌ آسانی‌ می‌توان‌ دریافت‌ که‌ ارقام‌ رسمی‌ تا چه‌ اندازه‌ ممکن‌ است‌ گمراه‌کننده‌ باشد. بیشتر برهوییها، به‌ گفتة‌ درستِ امنو، «دو زبانة‌ دوسویه‌»اند، زیرا تعداد کثیری‌ از آنان‌ دو زبان‌ مادریِ برهویی‌ و بلوچی‌ دارند. بنابر بعضی‌ شواهد، چندین‌ قبیله‌ نیز زبان‌ خود را گاه‌ بیش‌ از یک‌ بار تغییر داده‌اند. دربارة‌ تعداد برهویی‌ زبانها، باید توجه‌ داشت‌ که‌ اولاً دست‌کم‌ 30% افراد قبیلة‌ برهویی‌ اساساً به‌ زبان‌ برهویی‌ سخن‌ نمی‌گویند و ثانیاً لااقل‌ 80% برهویی‌ زبانان‌ دو زبانه‌ یا سه‌زبانه‌اند («چند زبانة‌ چند سویه‌»).زندگی‌ قبیله‌ای‌ ( رجوع کنید به بری‌، 1913). مسیر سنتی‌ مهاجرت‌20% از برهوییهایی‌ که‌ هنوز چادرنشین‌اند از دیرباز یکسان‌ بوده‌ است‌. در پاکستان‌، قبایل‌ شمالی‌ تابستان‌ را در سراوان‌ و زمستان‌ را در کَچّی‌ می‌گذرانند و قبایل‌ جنوبی‌ تابستان‌ را در جهلاوان‌ و زمستان‌ را در سِنْد سپری‌ می‌کنند.در طول‌ تابستان‌، هنوز تعداد کثیری‌ از برهوییها در دهکده‌های‌ اطراف‌ کلات‌ و کویته‌ وجود دارند. در افغانستان‌، برهوییها در طول‌ سال‌ اغلب‌ در شوراوَک‌ زندگی‌ می‌کنند، اما بسیاری‌ نیز به‌ کچی‌ مهاجرت‌ می‌کنند؛ دیگران‌ زمستان‌ را در رودبار و کنار هیرمند سفلی‌ می‌گذرانند. هر قبیله‌ هویت‌ جداگانة‌ خود را در طی‌ مهاجرت‌ حفظ‌ می‌کند؛ مانند ترتیب‌ اُتراق‌ کردن‌ که‌ به‌ شیوة‌ سنتی‌ است‌. هنگام‌ حرکت‌، ساختار رهبری‌ رسمی‌ وجود ندارد و گروههای‌ کوچک‌، مسئول‌ مراقبت‌ از خویش‌اند. حتّی‌ در زمستان‌، بخش‌ اعظم‌ سکونتگاهها چادر یا کلبه‌ای‌ از برگ‌ درختان‌ خرماست‌ و تنها ثروتمندان‌ در خانه‌ سکنی‌ می‌گزینند.قبیلة‌ برهویی‌ بافتی‌ از چندین‌ خانواده‌ است‌ که‌ فقط‌با علایق‌ دو جانبه‌، مانند حق‌ چرا و گله‌داری‌ و پیوند خونی‌ ـ که‌ این‌ یکی‌ از همه‌ کم‌اهمیت‌تر است‌ ـ پیوندمی‌یابند. ضوابط‌ بنیادی‌ در پیوستگی‌ قبیله‌ای‌ برهویی‌، نسبت‌ پدری‌ و پیمان‌ سیاسی‌ است‌. چون‌ هیچیک‌ از قبایل‌ کنونی‌ برهویی‌ شجره‌نامة‌ متّصلی‌ ندارند (در واقع‌، گذشتة‌ هیچکدام‌، حتی‌ در افسانه‌ها، از قرن‌ دهم‌ عقبتر نمی‌رود)، احتمالاً بیشتر این‌ قبایل‌، اگر نه‌ تمام‌ آنها، در دوران‌ نسبتاًمتأخر و در طی‌ مراحل‌ سنتی‌ انشعاب‌ قبیله‌ای‌ و پیوستگی‌ گروههای‌ بیگانه‌، یعنی‌ مرحله‌ای‌ که‌ هنوز نیز ادامه‌ دارد،تشکیل‌ یافته‌اند.معروف‌ است‌ که‌ هر قبیله‌ را مردی‌ که‌ نیای‌ نام‌ دهندة‌ آن‌ است‌ به‌ وجود آورده‌ است‌. این‌ فرد یا رهبری‌ انشعاب‌ قبیله‌ را پس‌ از یک‌ درگیری‌ بر عهده‌ داشته‌ یا رئیس‌ «تیره‌»ای‌ از قبیله‌ بوده‌ است‌. انشعاب‌ تقریباً همیشه‌ پس‌ از نزاع‌ بر سر مالکیت‌ رمه‌، زن‌ یا میراث‌ روی‌ می‌داده‌ است‌.پیشینه‌ (برای‌ آگاهی‌ بیشتر رجوع کنید به الفنبین‌ ، 1987). نخستین‌ ظهور قطعی‌ برهوییها در صحنة‌ تاریخ‌ را می‌توان‌ در اشاره‌های‌ مغولان‌ هند در قرن‌ یازدهم‌ به‌ خان‌نشین‌ کلات‌ یافت‌. تاریخ‌ گذشتة‌ آنان‌ باید کاملاً مطالعه‌ شود؛ زیرا کوچکترین‌ اثری‌ نیز از سنتهای‌ اصیل‌ برهویی‌ در دست‌ نیست‌. چند اثر سنتی‌ شناخته‌ شدة‌ کهن‌ برهویی‌ تنها پژواکی‌ از تاریخ‌ سنتی‌ بلوچ‌ است‌ و هیچیک‌ به‌ شکل‌ قصیده‌ یا به‌ صورتی‌ دیگر در زبان‌ برهویی‌ حفظ‌ نشده‌ است‌. برای‌ اتحاد برهوییها با بلوچها پیش‌ از رویارویی‌ آنها در ارتفاعات‌ کلات‌ در قرن‌ هفتم‌ یا کمی‌ قبل‌ از آن‌ شاهدی‌ در دست‌ نیست‌ ( رجوع کنید به دنبالة‌ مقاله‌). سنتهای‌ برهویی‌ که‌ به‌ قولی‌ در قصیده‌های‌ تاریخی‌ بلوچ‌ تا قبل‌ از قرن‌ سیزدهم‌ حفظ‌ شده‌اند، هیچیک‌ از برهویی‌ یا قبیلة‌ شناخته‌ شده‌ای‌ از برهویی‌ نام‌ نمی‌برند. بنابراین‌، بررسی‌ تاریخ‌ برهویی‌ تنها باید بر اساس‌ شواهد زبانشناختی‌ ـ یعنی‌ این‌ واقعیت‌ که‌ برهویی‌ یکی‌ از زبانهای‌ دراویدی‌ است‌ ـ صورت‌ می‌گیرد.معمولترین‌ نظریه‌ آن‌ است‌ که‌ برهوییها در حملة‌ دراویدیهای‌ نخستین‌ به‌ هندوستان‌ که‌ از طرف‌ شمال‌ غربی‌ و در هزارة‌ سوم‌ پیش‌ از میلاد انجام‌ گرفت‌ شرکت‌ داشته‌اند، لیکن‌ از بخش‌ اصلی‌ جدا شده‌ و در سراوان‌ و جهلاوان‌ باقی‌ مانده‌اند و پیش‌ از سال‌ دو هزار قبل‌ از میلاد، بدون‌ تماس‌ با خویشاوندان‌ دراویدی‌ خود، در آنجا زندگی‌ کرده‌اند. این‌ تصور که‌ آنان‌ هزاران‌ سال‌ هویت‌ خود را حفظ‌ کرده‌ باشند، ولی‌ در مدت‌ زمانی‌ کمتر از هشتصد سال‌ اخیر، ناگهان‌ به‌ دست‌ بلوچهای‌ مهاجم‌ نابود شوند، قطعاً ناپذیرفتنی‌ است‌ و نیاز به‌ بررسی‌ دوباره‌ دارد. از نظر جسمانی‌، برهوییها از همسایگان‌ جَطّ ] = جاط‌/ جت‌ [ و بلوچ‌ خویش‌ کاملاً نامتمایزند و همان‌ تنوع‌ قومی‌ آنان‌ را دارند. بری‌ در 1313 ش‌/ 1934 در «مسئلة‌ برهویی‌» این‌ مطلب‌ را بیان‌ کرد. بحثهای‌ متأخرتر را می‌توان‌ در کارهای‌ امنو (1962)، آندرونف‌ (1964) و الفِنبین‌ ( a 1983) ملاحظه‌ کرد. با پیدا شدن‌ شواهد تازه‌، فرضیه‌ای‌ که‌ ابتدا ژول‌ بلوش‌ (1303 ش‌/ 1924) مطرح‌ کرده‌ بود مقبولتر به‌ نظر می‌رسد: برهوییها، به‌ احتمال‌ زیاد، اخیراً از دکن‌ غربی‌ به‌ سرزمین‌ کنونی‌ خود در پاکستان‌ مهاجرت‌ کرده‌اند. شاید در قرن‌ اول‌ گروههای‌ پراکنده‌ای‌ از چادرنشینان‌، از نزدیکترین‌ همسایگان‌ خویش‌، یعنی‌ دراویدیهای‌ کوروخ‌ و مالتو در شمال‌ غربی‌، جدا شده‌ و به‌ سوی‌ شمال‌ غرب‌ مهاجرت‌ کرده‌ باشند (باید توجه‌ داشت‌ که‌ تا قرن‌ دوم‌، کوروخها و مالتوها در مکانهایی‌ بسیار غربیتر از مکانهای‌ امروزیشان‌ زندگی‌ می‌کرده‌اند). مهاجرت‌ برهوییها، به‌ صورت‌ انبوه‌ نبوده‌ بلکه‌ در چند قرن‌ بتدریج‌ و در گروههای‌ کوچک‌ صورت‌ گرفته‌ است‌. این‌ گروهها یا کاملاً ناهماهنگ‌ یا دارای‌ رهبری‌ مرکزی‌ بودند. گروههایی‌ که‌ مدّت‌ چند قرن‌ در امتداد گجرات‌، کَتیاوار و سند، یعنی‌ در شمال‌ سرگردان‌ بودند و قبل‌ از قرن‌ چهارم‌ به‌ ناحیة‌ حیدرآباد رسیدند، هرگز بیش‌ از یک‌ اجتماع‌ ویژة‌ چادرنشین‌ نبودند و مناسبات‌ آنها بیشتر بر اساس‌ علایق‌ مشترک‌ آنها بود تا اصل‌ مشترکشان‌، و گرویدن‌ به‌ اسلام‌ ممکن‌ است‌ در حدود همان‌ زمان‌، در سند انجام‌ پذیرفته‌ باشد. برهوییها پس‌ از 3 مهاجرت‌ بیشتر به‌ سوی‌ غرب‌ با جطّها که‌ از قرن‌ پنجم‌ در سندحضور داشتند روبرو شدند و نام‌ کنونی‌ خود، یعنی‌ برهویی‌، را از آنان‌ گرفتند.براهویی‌ ] = برهویی‌ [ اصل‌ مشخصی‌ ندارد اما به‌ طور قطع‌، نامی‌ قدیمی‌ نیست‌ و بسیار نامحتمل‌ است‌ که‌ دراویدی‌ باشد (برای‌ نظری‌ دیگرگون‌ رجوع کنید به آندرونف‌، 1969). به‌ احتمال‌ زیاد، از «براهو » مشتق‌ شده‌ که‌ صورت‌ سیرائیکی‌ (جَطکی‌) «ابراهیم‌» است‌، و خصلت‌ اسلامی‌ برهویی‌ را در برابر همسایگان‌ جطّ هندوی‌ آنان‌ مشخص‌ می‌سازد. براهویی‌ فقط‌ صفتی‌ است‌ که‌ از براهو (شاید به‌ وسیلة‌ بلوچها) ساخته‌ شده‌، به‌ معنای‌ «مردم‌ براهو»، و نامی‌ سیاسی‌ بر مجموعة‌ گسسته‌ای‌ از مسلمانان‌ چادرنشین‌ با نظام‌ قبیله‌ای‌ است‌ که‌ مرکز خاصی‌ ندارند، و در غربِ سندِ مرکزی‌ میان‌ جطّها زندگی‌ می‌کنند و به‌ طور عمده‌ به‌ یکی‌ از صورتهای‌ زبان‌ دراویدی‌ شمال‌ غربی‌ سخن‌ می‌گویند ( رجوع کنید به دنبالة‌ مقاله‌).نخستین‌ منابع‌ جغرافیدانان‌ و مورخان‌ مسلمان‌ دربارة‌ زبانها و مردمان‌ مَکران‌ شرقی‌ و سند را باید با کمال‌ احتیاط‌ به‌ کار برد (برای‌ مثال‌، اصطخری‌ در 340 و مَقْدِسی‌ در 375، و نیز حدود العالم‌ در 372، ترجمة‌ مینورسکی‌). منظور مقدسی‌ (ص‌ 471) از زبان‌ قُفْص‌ و بَلوص‌ (کوچ‌ و بلوچ‌ شاهنامه‌ ) به‌ عنوان‌ زبان‌ «غیرقابل‌ فهم‌ و شبیه‌ زبان‌ سندی‌»، تقریباً به‌ طور یقین‌، زبان‌ سیرائیکی‌ (جطکی‌) است‌ که‌ زبانی‌ است‌ آمیخته‌ و لااقل‌ از قرن‌ پنجم‌ در مکران‌ وجود داشته‌ است‌ (برای‌ بحث‌ مفصلتر رجوع کنید به الفنبین‌، 1987، ص‌ 228ـ289). وصف‌ سکنة‌ بَنَّجبور (شاید پَنجْگور امروزه‌ نیز، که‌ تنها مقدسی‌ به‌ شکل‌ «قوم‌الغُطَم‌» آورده‌ است‌ ( رجوع کنید به بازورث‌، ص‌ 11) احتمالاً اشاره‌ به‌ قوم‌ و قبیلة‌ خاصّی‌ نیست‌. باید توجه‌ داشت‌ که‌ «در نظر گرفتن‌ ] مقدسی‌ [ به‌ عنوان‌ متخصص‌ هر یک‌ از زبانهای‌ جنوب‌ شرقی‌ ایران‌، ورای‌ آنچه‌ محقّق‌ عادی‌ دو زبانة‌ عربی‌ ـ ایرانی‌ به‌ آنها آشنایی‌ دارد... خطرناک‌ است‌» (بازورث‌، همانجا) و نیز مبانیش‌ سست‌تر از آن‌ است‌ که‌ بتوان‌ بر پایة‌ چنین‌ اطلاعاتی‌ به‌ نتیجه‌ رسید (همانطور که‌ مارکوارت‌، ص‌ 75، و بعدها مینورسکی‌، حدود العالم‌ ، ص‌ 374، به‌ این‌ نتیجه‌ رسیده‌اند که‌ کوفیچ‌/ کُوچ‌/ قُفص‌ ممکن‌ است‌ برهویی‌ باشد؛ نیز رجوع کنید به الفنبین‌، 1987، ص‌ 228 به‌ بعد). پیوستگی‌ قُفص‌ با برهویی‌ ابداع‌ جدیدی‌ است‌ که‌ پایة‌ آن‌ بر پیوستگی‌ نزدیک‌ برهویی‌ با بلوچ‌ از قرن‌ دهم‌، بنا شده‌ است‌ ( رجوع کنید به بازورث‌، ص‌ 12ـ13).برهوییها احتمالاً در قرن‌ ششم‌ یا کمی‌ زودتر به‌ ارتفاعات‌ کلات‌ رسیدند و از آنجا به‌ سمت‌ شمال‌ و جنوب‌ (و بعدها در افغانستان‌ و ایران‌) پراکنده‌ شدند و در همین‌ حال‌، بسیاری‌ از قبایل‌ چادرنشین‌ سر راه‌ خود را جذب‌ کردند و بقیه‌ را از میان‌ بر داشتند.از زمان‌ اکبر شاه‌ گورکانی‌ (963ـ1014) توجّه‌ مغول‌ به‌ غرب‌ افزایش‌ یافت‌ و حکامی‌ منصوب‌ شدند تا بر قلمروهای‌ نو یافتة‌ مغول‌ حکومت‌ کنند. حاکم‌ قندهار، ایالت‌ پهناوری‌ زیر فرمان‌ داشت‌ که‌ بیشتر قلمروهای‌ جنوبی‌ را در برمی‌گرفت‌. در زمان‌ سلطنت‌ شاهجهان‌ (1037 ـ 1068) وسعت‌ سرزمین‌ مغولان‌ هند به‌ بالاترین‌ حدّ خود رسید و برای‌ نخستین‌ بار در تاریخ‌، سبب‌ ظهور دولتی‌ قوی‌ و منظم‌ یعنی‌ «اتحادیة‌ برهویی‌» یا خان‌نشین‌ کلات‌ شد. با افزوده‌ شدن‌ حکومت‌ و قوانین‌ مغول‌، فشار بر رسوم‌ سنتی‌ برهویی‌ خصوصاً راههای‌ مهاجرتی‌ و چراگاهها، که‌ شاید از قرنها قبل‌ و از هنگام‌ ابتداییترین‌ تهاجم‌ بلوچها پدید آمده‌ بود، برای‌ برهوییها و متحّدان‌ بلوچ‌ و دِهْوار آنها تحمّل‌ناپذیر شد. از ابتدا، قدرت‌ خان‌نشین‌ بر پایة‌ نظام‌ پیچیدة‌ اتحادها و حامیان‌ قبایل‌ اصلی‌ برهویی‌ (قَمْبَرانی‌، میرْواری‌، ایلتازِئی‌)، بلوچهای‌ رِند و لاشاری‌، و دهواریهای‌ کشاورز قرار داشت‌.نخستین‌ رهبر اتحادیة‌ برهویی‌، یعنی‌ میراحمدخان‌ میرواری‌ اول‌ (ح 1070ـ1107؛ این‌ تاریخها مبتنی‌ بر اطلاعاتی‌ است‌ که‌ از یوسف‌ گیچْکی‌، وزیر سابق‌ خانِ کلات‌، کسب‌ شده‌ است‌؛ این‌ خان‌ در 1354 ش‌/ 1975، تاریخ‌ 1077ـ1107 را به‌ دست‌ می‌دهد که‌ بنابر نظر گیچْکی‌، اشتباه‌ چاپی‌ است‌)، آن‌قدر قدرت‌ داشت‌ که‌ مَسْتونْگ‌، کَتَّه‌ (شال‌ کُط‌) و پیشین‌ را از حاکم‌ مغولی‌ افغانستان‌ بگیرد، و این‌ عمل‌ خودمختاری‌ واقعی‌ را به‌ دنبال‌ آورد. وسعت‌ قلمرو و تحکیم‌ نفوذ و تفوّق‌ به‌ رهبری‌ میرعبدالله‌خان‌ ادامه‌ یافت‌ (حک : 1125ـ1147؛ خان‌، 1975؛ بلوچ‌) و او توانست‌ کچّی‌ را در سند علیا و درة‌ غازی‌ خان‌ و بیشتر سرزمینهای‌ غربی‌ در طول‌ مکران‌ تا ایران‌ را به‌ قلمرو خود بیفزاید. اولین‌ کشمکشها با ایران‌ هنگام‌ سلطنت‌ نادرشاه‌ افشار و در 1152 آغاز شد. در آن‌ هنگام‌ تسلط‌ ایران‌ بر اتحادیة‌ برهویی‌ رسمیّت‌ یافته‌ و نصیرخان‌، وارث‌ تخت‌ خانی‌، به‌ عنوان‌ گروگان‌ به‌ اصفهان‌ فرستاده‌ شده‌ بود. پس‌ از قتل‌ نادرشاه‌ و ظهور قلمرو مستقل‌ افغان‌، به‌ سلطنت‌ احمدخان‌ ابدالی‌ (دُرّانی‌)، نصیر آزاد شد و با نام‌ نصیرخان‌ اول‌، که‌ تاریخنگاران‌ بعدی‌ او را «کبیر» نامیده‌اند، حاکم‌ جدید خان‌نشین‌ کلات‌ شد و در زمان‌ فرمانروایی‌ او (1162ـ1210؛ گیچکی‌) اتحادیه‌ به‌ نقطة‌ اوج‌ خود رسید و قلمرو خود را تا لس‌ بیلا و کراچی‌، و نیز تا دُزدآب‌ (زاهدان‌ کنونی‌)، خاش‌، بَمپور و قصر قند در بلوچستان‌ ایران‌ گسترش‌ داد. ایالت‌ کلات‌ اسماً وابسته‌ به‌ کابل‌ ولی‌ در واقع‌ آزاد بود. از ابتدای‌ قرن‌ سیزدهم‌ و در زمان‌ فرمانروایی‌ محمودخان‌ اول‌ (حک : 1210ـ1236؛ گیچکی‌؛ خان‌، تاریخ‌ 1162ـ1232 را به‌ دست‌ می‌دهد که‌ نمی‌تواند صحیح‌ باشد) بخش‌ اعظم‌ این‌ قلمرو به‌ دست‌ قاجاریان‌ ایران‌ و شاه‌ شجاع‌ افغان‌ افتاد. پس‌ از اولین‌ جنگ‌ انگلستان‌ و افغانستان‌ در 1254ـ 1258، آشوبهای‌ داخلی‌ خان‌نشین‌ کلات‌ فرمانروای‌ آنجا را واداشت‌ تا بستن‌ معاهده‌ای‌ با انگلستان‌ را بپذیرد (در 1270/ 1854). ضعف‌ روزافزون‌ و اغتشاشهای‌ داخلی‌ که‌ با گسترش‌ «سیاست‌ پیشرو» انگلستان‌ دو چندان‌ شد، در 1293/1876 به‌ معاهدة‌ مستونگ‌ انجامید و طبق‌ آن‌ کلات‌، از ایالتهای‌ تحت‌الحمایة‌ حکومت‌ هند شد. مرز کلات‌ ـ ایران‌ که‌ ابتدا در 1288ـ1289 تعیین‌ و در 1313ـ1314 (خان‌، 1975) در آن‌ تجدیدنظر شده‌ بود، مرز ایران‌ و هندوستان‌ شناخته‌ شد، اما ایالت‌ کلات‌ موجودیت‌ قضایی‌ خود را تا 1327 ش‌/ 1948 حفظ‌ کرد، و در این‌ تاریخ‌ با استفاده‌ از قوای‌ نظامی‌ به‌ پاکستان‌ منضم‌ شد و میریار، آخرین‌ خان‌، عزل‌ گردید. این‌ ایالت‌، اکنون‌ با «بلوچستان‌ انگلیس‌» سابق‌، استان‌ بلوچستان‌ پاکستان‌ را تشکیل‌ می‌دهد و قلمرو قبلی‌ آن‌ در ایران‌، پس‌ از 1314 جزو استان‌ بلوچستان‌ و سیستان‌ شده‌ است‌. طی‌ سالهای‌ متمادی‌ در کلات‌ درگیریهای‌ مداومی‌ با تمام‌ حکومتهای‌ مرکزی‌ ایران‌ و پاکستان‌ وجود داشته‌ و دو بار در پاکستان‌ (1337 ش‌/ 1958 و 1352 ش‌/ 1973) شورشهای‌ گسترده‌ای‌ را با زور فرو نشانده‌اند ( رجوع کنید به بلوچ‌، 1987، فصلهای‌ 6ـ7).ساختار پیچیدة‌ حکومت‌ در اتحادیة‌ برهویی‌ تا حدودی‌ نشان‌دهندة‌ ویژگی‌ قبیلة‌ بلوچ‌ یا برهویی‌ است‌ که‌ در آن‌، خان‌ حق‌ هیچ‌ اقدام‌ مستقیمی‌ دربارة‌ افراد فرمانبردارش‌ را نداشت‌. خان‌ فقط‌ از طریق‌ سلسله‌ مراتب‌ پایینتر از خود و با نوعی‌ نظام‌ شورایی‌ عمل‌ می‌کرد که‌ کاملاً قراردادی‌ بود؛ او نمی‌توانست‌ چیزی‌ را تحمیل‌ کند یا کسی‌ را تحت‌ فشار قرار دهد. جز گروه‌ کوچکی‌ از محافظان‌ شخصی‌، ارتش‌ او را جانبازانی‌ تشکیل‌ می‌دادند که‌ به‌ سرداران‌ خود وفادار بودند نه‌ به‌ خان‌. قدرت‌ نظام‌ به‌ کفایت‌ و شخصیت‌ خان‌ و اطرافیان‌ او بستگی‌ داشت‌. در زمان‌ حکومت‌ فرد توانایی‌ چون‌ نصیرخان‌ اول‌، این‌ نظام‌ در واقع‌ بسیار نیرومند بود، لیکن‌ به‌ هنگام‌ فرمانروایی‌ جانشینان‌ ناتوانتر، رو به‌ گسستن‌ نهاد و با ضعیف‌ شدن‌ مرکز در قرن‌ سیزدهم‌، سرداران‌ به‌ تثبیت‌ قدرتهای‌ فردی‌ خود پرداختند. ظهور پاکستان‌ و ایجاد نیروی‌ مرکزی‌ مقتدر در آن‌، نسبت‌ به‌ جایگاه‌ و امتیازات‌ سرداران‌ تهدید محسوب‌ می‌شد. در یکی‌ از رأی‌گیریهای‌ سرداران‌ که‌ در جرگة‌ شاهی‌ برگزار شد، پیوستن‌ رسمی‌ خان‌نشین‌ به‌ پاکستان‌ درخواست‌ شد، اما در چند جرگه‌ که‌ در 1325ـ 1326 ش‌/ 1946ـ1947 به‌ این‌ منظور تشکیل‌ گردید، رأی‌ عامه‌ قویاً بر ضد الحاق‌ به‌ پاکستان‌ صادر شد و در 1327 ش‌/ 1948 بر اثر فشار نظامی‌ و بر خلاف‌ تمایل‌ قلبی‌ خان‌، که‌ محمّدعلی‌ جناح‌ مشاور حقوقی‌ عمده‌ و دوست‌ قدیمی‌ او بود، این‌ امر به‌ انجام‌ رسید ( رجوع کنید به بلوچ‌، 1987، ضمایم‌ 2 و 3).باید توجه‌ داشت‌ که‌ اتحادیة‌ برهویی‌ از ابتدا تحت‌نفوذ بلوچ‌ بود؛ خان‌ (که‌ همیشه‌ از طایفة‌ احمدزئی‌ برهوییهای‌ قمبرانی‌ بود) پیوسته‌ خود را خان‌ بلوچ‌ می‌نامید و در خاندان‌ او به‌ زبان‌ بلوچی‌ سخن‌ می‌گفتند، گرچه‌ زبان‌ نگارش‌ فارسی‌ بود.قبایل‌. قبایلی‌ که‌ امروزه‌ «ملت‌ برهویی‌» را تشکیل‌ می‌دهند 273 قبیله‌اند که‌ هشت‌ قبیلة‌ آن‌ «هسته‌ای‌» و بقیه‌ «محاطی‌»اند. هنگام‌ اوج‌ اتحادیه‌ در قرن‌ دوازدهم‌، صورت‌ رسمی‌ فقط‌ مشتمل‌ بر پانزده‌ قبیله‌ بود (هشت‌ قبیلة‌ هسته‌ای‌ و هفت‌ قبیلة‌ محاطی‌). اکنون‌ تمام‌ قبایل‌ اعضایی‌ دارند که‌ در شهرهای‌ بزرگ‌ به‌ سر می‌برند. بزرگترین‌ قبیلة‌ محاطی‌ میْنگَل‌ است‌. این‌ قبیله‌ و قبیله‌های‌ بَنْگُلزئی‌، بیزَنجُو و مَهمَسانی‌ (محمد حسنی‌) بیش‌ از 80% جمعیت‌ این‌ گروه‌ را تشکیل‌ می‌دهند.منابع‌: ابراهیم‌بن‌ محمد اصطخری‌، کتاب‌ مسالک‌ والممالک‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛ محمدبن‌ احمد مقدسی‌، کتاب‌ احسن‌التقاسیم‌ فی‌معرفة‌الاقالیم‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛M. Andronov, "A lexico-statistic analysis of the disintegration of Proto-Dravidian," IIJ , 7 (1964), 170-186; idem, "Notes on Brahui," Journal of Tamil studies , 1/2 (1969), 1-6; J. Bloch, "Sanskrit et dravidien", BSL, 25/1 (1924), 1-21; C. E. Bosworth, "The Ku ¦ fich ¦  s or Qufs ¤ in Persian history," Iran , 14 (1976), 9-17; D. Bray, The Brahui language I: grammar , Calcutta 1909, repr. Quetta 1972, II: The Brahui problem , III: Brahui etymological dictionary , Delhi 1934; idem, Life-history of a Brahui , London 1913; J. Elfenbein, "The Brahui problem again", IIJ , 25 (1983 a), 103-132; idem, "A periplus of the Brahui problem," in Varia 1977 , Acta Iranica 16, Tehran and Liةge 1987, 215-23; M. B. Emeneau, Brahui and Dravidian comparative grammar , Berkeley 1962a; idem, "Bilingualism and structural borrowing," Proceedings of the American philosophical Society , 106/5 (1962b), 430-442; H ¤ udu ¦ d al - `a ¦ lam= The regions of the world , translated and explained by V. Minorsky, ed. C. E. Bosworth, Cambridge 1982; J. Marquart, A catalogue of the provincial capitals of E ¦ ra ¦ nshahr , ed. G. Messina, Rome 1931; G. P. Tate, The frontiers of Baluchistan , London 1909.] صورت‌ کامل‌ منابع‌ این‌ مقاله‌ مشترکاً با منابع‌ مقاله‌ «برهویی‌، زبان‌» در ایرانیکا ، ذیل‌ "Brahui" آمده‌ است‌. [
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ی . الفنبین ( ایرانیکا )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 3
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده