برده
معرف

قصیده‌ (یا بُرأه) ، قصیده‌ای‌ مشهور در ستایش‌ رسول‌ اکرم‌ صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلّم‌ ،از ابوعبدالله‌ شرف‌الدین‌ محمدبن‌ سعید دلاصی‌ صنهاجی‌ معروف‌ به‌ بوصیری‌ * (۶۰۸ـ ح ۶۹۵) شاعر نامور مصری

متن


بُرده‌ ، قصیده‌ (یا بُرأه) ، قصیده‌ای‌ مشهور در ستایش‌ رسول‌ اکرم‌ صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلّم‌ ،از ابوعبدالله‌ شرف‌الدین‌ محمدبن‌ سعید دلاصی‌ صنهاجی‌ معروف‌ به‌ بوصیری‌ * (۶۰۸ـ ح ۶۹۵) شاعر نامور مصری.بوصیری‌ نخست‌، سرودة‌ خود را«الکواکب‌الدُّریه‌ فی‌ مدح‌ خیرالبریّه‌» نامید، ولی‌ چون‌ قصیده‌اش‌ در مدح‌ پیامبر بود و به‌ قولی‌ در عالم‌ رویا  بُردة‌ (عبای‌) شریف‌ ایشان‌ را صله‌ گرفته‌ بود و نیز از باب‌ شباهت‌ شعرش‌ با قصیدة‌ «بانت‌ سعاد * »، نخستین‌ قصیدة‌ مشهور به‌ بُرده‌ سرودة‌ کَعْب‌بن‌ زُهَیْر در حضور پیامبر، قصیده‌اش‌ به‌ بُرده‌ شهرت‌ یافت‌ و به‌ قولی‌، به‌ سبب‌ بهبود یافتن‌ شاعر از فلج‌ اندام‌ به‌ «بُرأه‌» (بهبود) نیز معروف‌ شد (بوصیری‌، ص‌ ۱۹۰؛ابن‌شاکر کتبی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۶۲، ۳۶۸ـ۳۶۹؛ کلستون‌، ص‌ ۳۲۱ـ۳۲۲؛ بروکلمان‌، ج‌ ۵، ص‌ ۸۱؛ فروخ‌، ج‌ ۳، ص‌ ۶۷۷، پانویس‌ ۴؛ د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «البردة‌»؛ بستانی‌، ذیل‌ «بردة‌»).بوصیری‌ قصاید مهم‌ دیگری‌ نیز در مدح‌ پیامبرصلّی‌اللّه‌ علیه‌وآله‌وسلّم‌ سروده‌ است‌،اما هیچکدام‌ شهرت‌ و اهمیت‌ بُرده‌ را ندارند؛از جمله‌:الهُمْزیّةُ فی‌المدائح‌النبویّة‌ (معروف‌ به‌ اُم‌القُری‌&#۳۹;)؛القصیدة‌المُضَرِیّة‌ فی‌الصَلاة‌ علی‌ خیرالبریّه‌؛ و ذُخْرُالمعاد (بغدادی‌، ج‌ ۲، ستون‌ ۱۳۸؛ بروکلمان‌، ج‌ ۵، ص‌ ۹۸؛ فروخ‌، ج‌ ۳، ۶۷۹ـ۶۸۰؛ د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ضمیمه‌، ذیل‌ «البوصیری‌»). قصیدة‌ بُرده‌ در دیوان‌ بوصیری‌ و بیشتر نسخه‌های‌ خطی‌ و چاپی‌۱۶۰ بیت‌ است‌،اما در برخی‌ از نسخه‌ها به‌ ۱۸۲ بیت‌ هم‌ می‌رسد (بوصیری‌، ص‌ ۱۹۰ـ۲۰۱؛ بستانی‌، همانجا؛ زکی‌مبارک‌، ص‌ ۲۰۱).این‌ قصیده‌ با مطلع‌: اَمِن‌ تذکُّر جیرانٍ بِذَی‌ سَلَمٍ/ مَزَجْتَ دَمْعاً جَری‌ مِنْ مُقْلَةٍ بِدَمٍ، ده‌ فصل‌ دارد و مانند تمام‌ قصاید، با تغزّل‌ و نسیب‌ شروع‌ می‌شود؛ در ادامه‌، شاعر پس‌ از تحذیر از هوای‌ نفس‌، به‌ ستایش‌ رسول‌ خدا، ولادت‌، معجزات‌، معراج‌، و جنگهای‌ آن‌ حضرت‌ می‌پردازد، و قصیده‌ را با توسل‌ به‌ رسول‌ اکرم‌ صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلّم‌ و مناجات‌ با خدا به‌ پایان‌ می‌برد (بوصیری‌، همانجا؛ زکی‌مبارک‌، ص‌ ۲۰۱، ۲۰۳؛ بستانی‌، همانجا؛ د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «البردة‌»). بوصیری‌ در سرودن‌ برده‌ از قصاید میمیّة‌ شاعران‌ پیش‌ از خود، بویژه‌ میمیّة‌ ابن‌فارض‌ (متوفی‌ ۶۳۲)، تأثیر گرفته‌ است‌، و در وزن‌ و قافیه‌، مطلع‌، و مضمونهای‌ تغزلی‌ با آن‌ مشترک‌ است‌ (زکی‌مبارک‌، ص‌ ۲۰۱ـ ۲۰۲).قصیدة‌ برده‌ از ابتدا توجه‌ مسلمانان‌ را برانگیخت‌ و گروههای‌ مذهبی‌ هر یک‌ به‌گونه‌ای‌ از آن‌ استفاده‌ می‌کردند؛ صوفیان‌ (بویژه‌ در مصر) و اهل‌ سنّت‌ و شیعیان‌ بدان‌ اهمیت‌ بسیاری‌ می‌دادند، به‌طوری‌ که‌ امروزه‌ اهل‌ سنّت‌ آن‌ را در کنار اوراد، دعاها و استغاثه‌ها قرار می‌دهند و در مجموعه‌های‌ دعایی‌ خود چاپ‌ می‌کنند و دُروزیان‌، آن‌ را برای‌ تبرّک‌ و آمرزش‌ مردگان‌ در تشییع‌ جنازه‌ها می‌خوانند (همان‌، ص‌ ۲۱۵ـ۲۱۶؛ بستانی‌، همانجا؛ کلستون‌، ص‌ ۳۲۲).بسیاری‌ از شاعران‌ از این‌ قصیده‌، استقبال‌، و در وزن‌ و قافیه‌ از آن‌ پیروی‌ کرده‌اند، از جمله‌ احمد شوقی‌، با قصیدة‌ «نهج‌ البرده‌» (سروده‌ در۱۳۲۷ ق‌). با اینهمه‌، قصیدة‌ بردة‌ بوصیری‌ در میان‌ مدایح‌ نبویه‌ برتری‌ خود را حفظ‌ کرده‌است‌ (زکی‌مبارک‌، ص‌ ۲۱۹، ۲۲۲ـ۲۲۳؛ ضیف‌، ص‌ ۱۳۰ـ۱۳۱؛ فروخ‌، ج‌ ۳، ص‌ ۶۷۷؛ بروکلمان‌، ج‌ ۵، ص‌ ۹۱ـ۹۷). این‌قصیده‌ به‌ زبانهای‌ لاتینی‌، آلمانی‌، فرانسوی‌، انگلیسی‌، ایتالیایی‌، بربری‌، اردو و تاتاری‌ ترجمه‌ شده‌ (ون‌دایک‌، ص‌ ۲۸۰؛ د. اسلام‌ ، همانجا؛ بروکلمان‌، ج‌ ۵، ص‌ ۸۲ـ۸۳) و بیش‌ از نودشرح‌ به‌ زبانهای‌ عربی‌، فارسی‌، ترکی‌ و بربری‌ بر آن‌ نوشته‌ شده‌ است‌، که‌ قدیمترینِ آنها شرحِ ابوشامه‌ عبدالرحمان‌بن‌ اسماعیل‌ دمشقی‌ (۵۹۶ـ۶۶۵) است‌ (فروخ‌، ج‌ ۳، ص‌ ۶۷۸ـ۶۷۹؛ زکی‌مبارک‌، ص‌ ۲۱۷ـ۲۱۸؛ بروکلمان‌، ج‌ ۵، ص‌ ۸۳ ـ۹۱؛ د.اسلام‌ ، همانجا).



منابع‌: ابن‌شاکر کتبی‌، فوات‌الوفیات‌ ، چاپ‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌ ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴؛ کارل‌ بروکلمان‌، تاریخ‌الادب‌العربی‌ ، ج‌ ۵، نقله‌ الی‌العربیة‌ رمضان‌ عبدالتواب‌، قاهره‌ ۱۹۷۵؛ بطرس‌ بستانی‌، کتاب‌ دائرة‌المعارف‌ ، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیة‌ العارفین‌ ، ج‌ ۲، در حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌ ، ج‌ ۶، بیروت‌ ۱۴۱۰/۱۹۹۰؛ محمدبن‌ سعید بوصیری‌، دیوان‌البوصیری‌ ، چاپ‌ محمد سید کیلانی‌، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵؛ محمد زکی‌مبارک‌، المدائح‌النبویة‌ فی‌الادب‌العربی‌ ، قاهره‌ ۱۳۹۱/۱۹۷۱؛ شوقی‌ ضیف‌، شوقی‌ شاعرالعصرالحدیث‌، مصر ۱۹۵۷؛ عمر فروخ‌، تاریخ‌الادب‌العربی‌ ، ج‌ ۳، بیروت‌ ۱۹۸۹؛ ادوارد آبوت‌ ون‌دایک‌، کتاب‌ اکتفاءالقنوع‌ بِما هو مطبوع‌ ، چاپ‌ محمدعلی‌ ببلاوی‌، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶؛EI ۲ s.v. "Burda" (by R. Basset) , supplement, s.v. " A l- Bu ¦ s ¦ ¤ r ¦ "; W. A. Clouston, ed., Arabian poetry for English readers , London ۱۹۸۶.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

احمد مهدوی دامغانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 3
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده