الْبدْء والتاریخ
معرف
عنوان‌ کتابی‌ دربارة‌ آغاز آفرینش‌ و تاریخ‌ پیشامدهایی‌ که‌ پس‌ از آن‌ به‌ وقوع‌ پیوسته‌ است‌
متن
اَلْبَدْءُ وَالتّاریخ‌ ، عنوان‌ کتابی‌ دربارة‌ آغاز آفرینش‌ و تاریخ‌ پیشامدهایی‌ که‌ پس‌ از آن‌ به‌ وقوع‌ پیوسته‌ است‌. این‌ کتاب‌ را در 355 ابونصربن‌مطهربن‌طاهر مقدسی‌ در بُست‌ سیستان‌، برای‌ یکی‌ از امیران‌ سامانی‌ نوشت‌، اما چون‌ نامش‌ در آن‌ نیامده‌ است‌، برخی‌، از جمله‌ ابن‌ وردی‌ (ص‌ 283) و به‌ پیروی‌ از او حاجی‌ خلیفه‌ (ج‌ 1، ص‌ 227)، آن‌ را به‌ ابو زید احمدبن‌ سهل‌ بلخی‌ (متوفی‌ 340) نسبت‌ داده‌اند. منشأ این‌ انتساب‌ احتمالاً نسخه‌ای‌ خطی‌ ازاین‌ اثر در کتابخانة‌ صدر اعظم‌ داماد ابراهیم‌ پاشا است‌ که‌ خلیل‌بن‌ الحسن‌الکردی‌ الوَلاشْجِردی‌ در 622 کتابت‌ کرده‌ (مقدسی‌، ترجمة‌ فارسی‌، ج‌ 1، مقدمة‌ شفیعی‌ کدکنی‌، ص‌ 36) و در آن‌، چنان‌ ادعایی‌ کرده‌ است‌؛ در حالی‌ که‌ در مقدمة‌ البدء و التاریخ‌ ، نویسنده‌، تاریخ‌ تألیف‌ را 355 آورده‌ (ج‌ 1، ص‌ 6) و به‌ تصریح‌ یاقوت‌ (ج‌ 1، ص‌ 141) بلخی‌ در 322 درگذشته‌ است‌.ابن‌ندیم‌ (ص‌ 153) نیز در آثار بلخی‌ از این‌ کتاب‌ نام‌ نبرده‌ است‌. افزون‌ بر این‌، نویسندگان‌ قدیم‌، از جمله‌ ثعالبی‌ (ص‌ 501)، ابوالمعالی‌ رازی‌ (ص‌ 5ـ6) و بناکتی‌ (ص‌ 52،150) که‌ از البدء و التاریخ‌ نقل‌ کرده‌اند، همه‌ آن‌ را به‌ نام‌ مقدسی‌ نوشته‌اند (مقدسی‌، ترجمة‌ فارسی‌، ج‌ 1، مقدمة‌ شفیعی‌ کدکنی‌، ص‌ 38). منهاج‌ سراج‌ نیز در طبقات‌ ناصری‌ حدود بیست‌ مورد از البدء و التاریخ‌ نقل‌ کرده‌ است‌ (جاهای‌ متعدد). اما اشاره‌ای‌ تاریخی‌ به‌ کشف‌ معادن‌ طلای‌ خَشباجی‌ (مقدسی‌، ج‌ 4، ص‌ 78) در سیستان‌ در 390 که‌ به‌ عنوان‌ یکی‌ از عجایب‌ به‌ کتاب‌ افزوده‌ شده‌ است‌، کار تعیین‌ نویسنده‌ و تاریخ‌ نگارش‌ را پیچیده‌ می‌کند. زیرا نویسندة‌ این‌ بخشها و اینکه‌ آیا در این‌ سال‌ قسمتهای‌ دیگری‌ نیز به‌ کتاب‌ افزوده‌ شده‌ است‌ یا نه‌، معلوم‌ نیست‌.به‌ رغم‌ شهرت‌ بسیار مقدسی‌، سال‌ تولد و وفات‌ او مشخص‌ نیست‌، اما احتمالاً چند سالی‌ پس‌ از نگارش‌ این‌ کتاب‌ زنده‌ بوده‌ است‌. همچنین‌ نسبت‌ مقدسی‌ به‌ وی‌ بدان‌ سبب‌ است‌ که‌ یا از اهالی‌ بیت‌ المقدس‌ بوده‌ که‌ به‌ خراسان‌ کوچ‌ کرده‌اند یا اقامت‌ طولانی‌ در آنجا داشته‌ است‌ (مقدسی‌، ترجمة‌ فارسی‌، ج‌ 1، مقدمة‌ شفیعی‌ کدکنی‌، ص‌ 39). از مطالب‌ کتاب‌ چنین‌ برمی‌آید که‌ مقدسی‌ به‌ چند زبان‌ و خط‌ آشنایی‌ داشته‌، سفرهای‌ متعددی‌ کرده‌ و از دانشهای‌ وسیع‌ و گوناگون‌ برخوردار بوده‌ است‌ و برای‌ نگارش‌ کتاب‌ از منابع‌ بسیار بهره‌ گرفته‌ است‌، از جمله‌: خدای‌ نامه‌ ، سیرالعجم‌ ، تاریخ‌ خورزاد ، رسالةٌ فی‌ وصف‌ مذاهب‌ الصابئین‌ ، کتاب‌ القرانات‌ ، اوائل‌ الادله‌ ، کتاب‌ الخُرمیّه‌ ، کتاب‌ المعمرین‌ ، تاریخ‌ ملوک‌ الیمن‌ و کتابهای‌ دیگری‌ که‌ بیشتر آنها از میان‌ رفته‌ است‌ (همان‌، ص‌ 102ـ111).البدء و التاریخ‌ 22 فصل‌ دارد و هر فصل‌ شامل‌ چند باب‌ است‌. این‌ فصول‌ عبارت‌اند از: در تثبیت‌ نظر و مهذب‌ ساختن‌ جدل‌؛ در اثبات‌ آفریدگار و یکتایی‌ آفریننده‌ ...؛ در صفات‌ باری‌ تعالی‌ و اسماء او ...؛ در تثبیت‌ رسالت‌ و ایجاب‌ نبوت‌؛ در یاد کردِ آغاز آفرینش‌؛ در یادکردِ لوح‌ و قلم‌ و عرش‌ و کرسی‌ و فرشتگان‌ و صور و صراط‌ و میزان‌ ...؛ در آفرینش‌ آسمان‌ و زمین‌ و آنچه‌ در آن‌ است‌؛ در ظهور آدم‌ و پراکنده‌ شدن‌ فرزندان‌ او؛ در یادکردِ فتنه‌ها و کوَایِن‌ و قیام‌ قیامت‌ و سپری‌ گشتن‌ جهان‌ ... و وجوب‌ رستاخیز؛ در یاد کردِ پیامبران‌ و مدت‌ عمر ایشان‌ ...؛ در یادکردِ شاهان‌ عرب‌ و عجم‌ ... تا بعثت‌ پیغمبر ما؛ در یادِکرد ادیان‌ مردم‌ روی‌ زمین‌ و نحله‌ها و مذاهب‌ هر کدام‌ از اهل‌ کتاب‌ و جز ایشان‌؛ در چگونگی‌ زمین‌ و حدود آبادیها و شمار اقالیم‌ و چگونگی‌ دریاها و رودخانه‌ها و شگفتیهای‌ زمین‌ و آفرینش‌؛ در یادکردِ انساب‌ عرب‌ ...؛ در یادکردِ مولد پیغمبر و منشأ وی‌ و بعثت‌ او تا هجرت‌؛ در وارد شدن‌ پیغمبر به‌ مدینه‌ و سریّه‌ها و غزوه‌های‌ او تا هنگام‌ وفات‌؛ در چگونگی‌ شمایل‌ پیامبر خدا و خوی‌ و سیرت‌ و خصایص‌ و آیینهای‌ او ...؛ در یاد کردِ افاضل‌ یاران‌ پیامبر و اولی‌الامر از مهاجرین‌ و انصار ...؛ در مقالات‌ اهل‌ اسلام‌؛ در مدت‌ خلافت‌ صحابه‌ و حوادث‌ و فتوحی‌ که‌ در این‌ دوره‌ روی‌ داد تا روزگار بنی‌امیه‌؛ در فرمانروایی‌ بنی‌امیه‌ تا آخر روزگار ایشان‌ ...؛ در وصف‌ بنی‌هاشم‌ و شمارة‌ خلفای‌ بنی‌عباس‌ از سال‌ 112 تا حدود عصر مؤلف‌.مقدسی‌ در این‌ کتاب‌ دانسته‌های‌ مهمی‌ دربارة‌ تاریخ‌ و دین‌ ایرانیان‌ آورده‌ که‌ بعضی‌ از آنها دست‌ اول‌ است‌، از جمله‌ شرح‌ دیدارش‌ از آتشکده‌ای‌ قدیمی‌، اطلاعاتی‌ دربارة‌ پیامبران‌ و قوانین‌ زردشتیان‌ و آرای‌ آنان‌ دربارة‌ آفرینش‌ (ج‌ 1، ص‌ 62ـ63، ج‌ 3، ص‌ 7، ج‌ 4، ص‌ 26ـ30)، مزدکیان‌، قباد و مزدک‌، آرای‌ خرمدینان‌ دربارة‌ آفرینش‌، عروج‌ ارواح‌، فرقه‌های‌ فرعی‌ خُرمیه‌ و چگونگی‌ دیدارش‌ با آنان‌ در ماسَبَدْان‌ و مهرجَان‌ قَدْق‌ و قیام‌ بابک‌ خرمدین‌ (ج‌ 2، ص‌ 20، ج‌ 3، ص‌ 8،167ـ 168، ج‌ 4، ص‌ 30ـ31، ج‌ 6، ص‌ 114ـ119) و همچنین‌ آرای‌ برخی‌ اندیشمندان‌ دربارة‌ کرویت‌ زمین‌ و گردش‌ آن‌ و دیگر سیارات‌ به‌ دور فلک‌ (ج‌ 2، ص‌ 40). دیگر قسمتهای‌ کتاب‌ عبارت‌اند از: بخش‌ ملوک‌ العجم‌ شامل‌ وصف‌ شاهان‌ داستانی‌ و نیز اشکانی‌ ایران‌ که‌ در آن‌ سه‌ بیت‌ شعر از شاهنامة‌ مسعودی‌ مروزی‌، شاعر دورة‌ سامانی‌، نقل‌ شده‌ است‌ (ج‌ 3، ص‌ 138، 173)، مروری‌ بر جغرافیای‌ ایران‌ (ج‌ 4، ص‌ 76 به‌ بعد) و شهرهای‌ بنا شده‌ به‌ فرمان‌ فرمانروایان‌ ایرانی‌ (ج‌ 4، ص‌ 98 به‌ بعد)، فتح‌ عراق‌ و ایران‌ به‌ دست‌ مسلمانان‌ (ج‌ 5، ص‌ 169 به‌ بعد)، مرگ‌ یزدگرد ساسانی‌ (ج‌ 5، ص‌ 196ـ199)، فتح‌ جرجان‌و طبرستان‌ به‌ دست‌ سلیمان‌بن‌ عبدالملک‌ (ج‌ 6، ص‌ 41ـ43) و نیز اطلاعاتی‌ دربارة‌ شخصیت‌ ابومسلم‌ و شورشهایی‌ که‌ در سدة‌ دوم‌ روی‌ داده‌ است‌ (ج‌ 6، ص‌ 62 به‌ بعد،82 ـ87).دامنة‌ اثر مقدسی‌ از آغاز آفرینش‌ تا زمان‌ مؤلف‌ را در بر می‌گیرد (رجوع کنید به همان‌، فهرست‌) و ازینرو کتاب‌ را در زمرة‌ تاریخهای‌ عمومی‌ قرار می‌دهد. مقدسی‌ مانند ابن‌ واضح‌ یعقوبی‌ (متوفی‌ ح 284) و مسعودی‌ (متوفی‌ 346) تاریخ‌ پیش‌ از اسلام‌ را به‌ شیوة‌ موضوعی‌ و فرهنگی‌ و تاریخ‌ دورة‌ اسلامی‌ را به‌ ترتیب‌ زمانی‌ سلسله‌ها مرتب‌ کرده‌ است‌. توجه‌ مقدسی‌ به‌ اقوام‌ باستان‌ و هند نمونة‌ متقدم‌ علاقه‌ای‌ است‌ که‌ ابوریحان‌ بیرونی‌ در این‌ باب‌ نشان‌ داده‌ است‌. او که‌ معتزلی‌ بود، به‌ رشد و تکامل‌ عقل‌ و وحی‌ در تاریخ‌ اهمیت‌ می‌داد و اصرار داشت‌ که‌ به‌ جنبة‌ رمزی‌ و نمادین‌ افسانه‌های‌ آفرینش‌ توجه‌ شود (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 50؛ ایرانیکا ، ذیل‌ واژه‌).گذشته‌ از مزایا و امتیازات‌ فراوان‌ این‌ کتاب‌، پاره‌ای‌ اشتباهات‌ و مسامحات‌ نیز در آن‌ دیده‌ می‌شود؛ از جمله‌ اشتباه‌ تاریخی‌ در شرح‌ خروج‌ عبدالرحمان‌بن‌ محمد الاشعث‌ و خلط‌ آن‌ با خروج‌ قرمطیان‌ (ج‌ 5، ص‌ 109(در فاصلة‌ سالهای‌ 1899ـ1919، کلمان‌ هوار برای‌ نخستین بار البدء و التاریخ‌ را از روی‌ نسخة‌ خطی‌ کتابخانة‌ داماد ابراهیم‌ در شش‌ مجلد به‌ عربی‌ منتشر کرد ( ایرانیکا ، همانجا) که‌ چاپ‌ متوسطی‌ است‌ و در پاره‌ای‌ از ضبطهای‌ آن‌ اشتباهاتی‌ دیده‌ می‌شود. ترجمة‌ فرانسوی‌ این‌ کتاب‌ که‌ خبر آن‌ در صفحة‌ عنوان‌ چاپ‌ عربی‌ کتاب‌ داده‌ شده‌، ظاهراً هرگز انتشار نیافته‌ است‌. محمدرضا شفیعی‌ کدکنی‌ هر شش‌ مجلد را با عنوان‌ آفرینش‌ و تاریخ‌ به‌ فارسی‌ ترجمه‌ کرده‌ و در 1374 ش‌، همراه‌ با مقدمه‌ای‌ مفصل‌ و جامع‌ و فهرستهای‌ کامل‌ به‌ چاپ‌ رسانیده‌ است‌.منابع‌ : ابن‌ندیم‌، کتاب‌ الفهرست‌ ، چاپ‌ رضا تجدد، تهران‌ 1350 ش‌؛ ابن‌ وردی‌، خریدة‌ العجایب‌ و فریدة‌ الغرائب‌ ، چاپ‌ محمود فاخوری‌، بیروت‌ 1411/1991؛ محمدبن‌ عبیدالله‌ ابوالمعالی‌، بیان‌ الادیان‌ در شرح‌ ادیان‌ و مذاهب‌ جاهلی‌ و اسلامی‌ ، چاپ‌ عباس‌ اقبال‌، تهران‌ ] تاریخ‌ مقدمه‌ 1312 ش‌ [ ؛ داودبن‌ محمدبناکتی‌، تاریخ‌ بناکتی‌= روضة‌ اولی‌ الالباب‌ فی‌ معرفة‌ التواریخ‌ و الانساب‌ ، چاپ‌ جعفر شعار، تهران‌ 1348 ش‌؛ عبدالملک‌بن‌ محمد ثعالبی‌، تاریخ‌ غررالسیر: المعروف‌ بکتاب‌ غرر اخبار ملوک‌ الفرس‌ و سیرهم‌ ، چاپ‌ زتنبرگ‌، پاریس‌ 1900، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1963؛ مصطفی‌بن‌ عبدالله‌ حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌ عن‌ اسامی‌ الکتب‌ و الفنون‌ ، چاپ‌ محمد شرف‌ الدین‌ یالتقایا و رفعت‌ بیلکه‌ کلیسی‌، استانبول‌ 1941ـ1943؛ مطهربن‌ طاهر مقدسی‌، کتاب‌ البدء و التاریخ‌ ، چاپ‌ کلمان‌ هوار، پاریس‌ 1899ـ 1919؛ همان‌، ترجمه‌ فارسی‌: آفرینش‌ و تاریخ‌ ، مقدمه‌، ترجمه‌ و تعلیقات‌ از محمدرضا شفیعی‌ کدکنی‌، تهران‌ 1374 ش‌؛ عثمان‌بن‌ محمد منهاج‌ سراج‌، طبقات‌ ناصری‌ ، چاپ‌ عبدالحی‌ حبیبی‌، کابل‌ 1342ـ1343 ش‌؛ یاقوت‌ حموی‌، معجم‌ الادباء ، چاپ‌ دیوید سموئیل‌ مارگلیوث‌، قاهره‌ 1907ـ 1925؛Encyclopaedia Iranica , s.v. " A l-Bad ف W a ف l- Ta ف r ¦ â k (by M. Morony).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی اصغر فیهی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 2
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده