بداؤنی عبدالقادر بن ملوکشاه بن حامد
معرف
مترجم‌ از عربی‌ و سانسکریت‌ به‌ فارسی‌ و مورّخ‌ دربار اکبر از سلاطین‌ تیموری‌ هند
متن
بداؤنی‌، عبدالقادر بن‌ ملوکشاه‌بن‌حامد، مترجم‌ از عربی‌ و سانسکریت‌ به‌ فارسی‌ و مورّخ‌ دربار اکبر از سلاطین‌ تیموری‌ هند. او در 947 در تُدا (واقع‌ در امیرنشینِ سابق‌ جیپور) متولّد شد. دوران‌ کودکی‌ را در بَساوَر، 29 کیلومتری‌ شمال‌ شرقیِ تدا، گذراند. در 960، او را برای‌ ادامة‌ تحصیل‌ نزد شیخ‌ حاتم‌ سَنْبهَلی‌ و شیخ‌ ابوالفتح‌ سنبهلی‌ ] تهانیسری‌ [ فرستادند. در 966، همراه‌ پدر خود ملوکشاه‌، به‌ آگره‌ رفت‌ و نزد شیخ‌ مبارک‌ ناگَوْری‌، پدر ابوالفضل‌ وفیضی‌، به‌ تحصیل‌ پرداخت‌. فقه‌ حنفی‌ را نیز نزد قاضی‌ ابوالمعالی‌ فراگرفت‌. پس‌ از مرگ‌ پدرش‌ در 969، به‌ بدائون‌ و سپس‌، در 973، به‌ پَتیاله‌ رفت‌ و در آنجا، به‌ عنوان‌ «صدر»، به‌ خدمت‌ حسین‌خان‌ درآمد. مدت‌ نه‌ سال‌ در خدمت‌ وی‌ باقی‌ بود و در سفر به‌ لکهنو و گانت‌اوگولا او را همراهی‌ کرد. در 981، میان‌ آنها اختلاف‌ افتاد و از یکدیگر جدا شدند. در خلال‌ این‌ سالها، وی‌ تحصیلات‌ دینی‌ خود را ادامه‌ داد و به‌ محضر عالمانی‌ چون‌ شیخ‌ نظام‌الدین‌ اَمبیتهعَوی‌، شیخ‌ اَبّان‌ اَمْروهَوی‌، شیخ‌اَللّه‌بخش‌ گته‌ مَکْتِسیری‌، و شیخ‌ محمد حسین‌ سِکَندره‌ای‌ راه‌ یافت‌.بدائونی‌ در 981 با مساعی‌ مهرآمیز جلال‌الدین‌ قورچی‌، «منصبدار» پانصدی‌، و حکیم‌ عین‌الملک‌، طبیب‌ دربار، به‌ اکبرشاه‌ معرفی‌ شد. اکبرشاه‌ که‌ تحت‌ تأثیر مهارت‌ بدائونی‌ در مناظره‌ قرار گرفته‌ بود، در 982، به‌ او منصب‌ امامت‌ (پیشنمازی‌) بخشید و به‌ وی‌ فرمان‌ داد که‌، به‌ عنوان‌ منصبدار بیستی‌، اسبها را به‌ داغگاه‌ ببرد. شکست‌ بداؤنی‌ در رقابت‌ با ابوالفضل‌ در این‌ مقام‌ (ابوالفضل‌ نیز همزمان‌ با بداؤنی‌ به‌ دربار راه‌ یافته‌ بود) مایة‌ تلخکامی‌ وی‌ شد و او را واداشت‌ که‌ مدد معاشی‌ به‌ مبلغ‌ یکهزار «بیغا» را، ابتدا در بَساور، و سپس‌ در 997 در بدائون‌، بپذیرد. ناکامی‌ بداؤنی‌، پس‌ از قضاوت‌ نادرستی‌ که‌ دربارة‌ برتری‌ خود بر ابوالفضل‌ داشت‌، بر نظر وی‌ دربارة‌ وقایع‌ دربار اکبرشاه‌ و فعالیتهایی‌ مذهبی‌ که‌ ابوالفضل‌ در آن‌ سهم‌ بسزایی‌ دارا بود تأثیر نهاد. با ترک‌ دربار اکبرشاه‌ چیزی‌ نمانده‌ بود که‌ بدائونی‌ از الطاف‌ و عنایات‌ شاه‌ محروم‌ شود و فقط‌، با وساطت‌ خواجه‌ نظام‌الدین‌ احمد مؤلّف‌ طبقات‌ اکبری‌ که‌ در 967 در آگره‌ ملاقاتش‌ کرده‌ بود، از این‌ خطر نجات‌ یافت‌. اما، از 982 به‌ بعد، به‌ فرمان‌ اکبرشاه‌ به‌ کارهای‌ ادبی‌ مشغول‌ شد. در تاریخ‌ درگذشت‌ او اختلاف‌است‌ (رجوع کنید به استوری‌، ج‌1، بخش‌ 1، ص‌ 437). اما استوری‌ اشاره‌ می‌کند (ج‌ 1، بخش‌ 2، ص‌ 1309) که‌ «اگر اشاره‌ به‌ مرگ‌ ظهوری‌ و ملک‌ قمّی‌ بعدها به‌ سرگذشت‌ ظهوری‌ در منتخب‌ التواریخ‌ (ج‌ 3، ص‌ 269) افزوده‌ نشده‌ باشد، 1024 به‌ حقیقت‌ نزدیکتر می‌نماید».آثار ادبی‌ بداؤنی‌ عبارت‌ است‌ از: 1) کتاب‌الحدیث‌ ، که‌ از میان‌ رفته‌ است‌، حاوی‌ چهل‌ حدیث‌ در فضیلت‌ جهاد که‌ در 986 به‌ اکبرشاه‌ پیشکش‌ شده‌ است‌؛ 2) نامة‌ خردافزا ، ترجمه‌ از سِنْگهاسن‌ بَتّیسی‌ ، مجموعه‌ای‌ از 32 حکایت‌ دربارة‌ راجه‌ بکَر ماجی‌ اهل‌ مالوَه‌، که‌ به‌ فرمان‌ اکبرشاه‌ در 982 به‌ رشتة‌ تحریر درآمد؛ 3) رزمنامه‌ ، ترجمه‌ای‌ از مهابهارات‌ ، که‌ به‌ توصیة‌ اکبرشاه‌ در 990 صورت‌ گرفت‌؛ 4) ترجمه‌ای‌ از رامایان‌ که‌ در 992 به‌ فرمان‌ اکبرشاه‌ آغاز و در 997 به‌ وی‌ عرضه‌ شد؛ 5) بخشی‌ از تاریخ‌ اَلْفی‌ ، شامل‌ تاریخ‌ عمومی‌ اسلام‌ از آغاز تا سال‌ 1000، که‌ در 993 به‌ اشارة‌ اکبرشاه‌ آغاز شده‌ بود و در سال‌ 1000 بداؤن‌ در مجلدات‌ اول‌ و دوم‌ آن‌ تجدید نظر کرد؛ 6) نجات‌الرشید ، اثری‌ در تصوّف‌، اخلاق‌ و جنبش‌ مهدوی‌ در عصر بداؤن‌؛ 7) بازنویسی‌ و تلخیص‌ ترجمة‌ یکی‌ از تواریخ‌ کشمیر به‌ قلم‌ ملاّ شاه‌محمد شاه‌آبادی‌ (احتمالاً راج‌ ترنگینی‌ )؛ 8) بخشی‌ از ترجمة‌ معجم‌البلدانِ یاقوت‌ به‌ زبان‌ فارسی‌؛ 9) ترجمة‌ مختصر جامع‌التواریخ‌ رشیدالدین‌ به‌ خواهش‌ اکبرشاه‌ در سال‌ 1000؛ 10) تکمیل‌ بحرالاسمار ، ترجمه‌ای‌ فارسی‌ از افسانه‌ای‌ سانسکریت‌، ظاهراً کَته'اساگَر، که‌ قبلاً برای‌ سلطان‌ زین‌العابدین‌ کشمیری‌ صورت‌ گرفته‌ بوده‌، به‌ فرمان‌ اکبرشاه‌ در 1003؛ 11) منتخب‌ التواریخ‌ ، تاریخ‌ عمومی‌ مسلمانانِ هندوستان‌ از عهد سبکتکین‌ تا 1004 که‌ تألیف‌ آن‌ از 999 آغاز شده‌ و، در پایان‌ آن‌، زندگینامه‌های‌ شیوخ‌ و علما و پزشکان‌ و شاعران‌ آمده‌ است‌. بخش‌ اعظمِ منتخب‌التواریخ‌ تا 1002 متّکی‌ بر طبقات‌ اکبریِ خواجه‌ نظام‌الدین‌ احمد بوده‌ که‌ بداؤنی‌ با شیوة‌ خاص‌ خود نکات‌ و مطالبی‌ بدان‌ افزوده‌ است‌. این‌ اثر به‌ جهت‌ انتقادات‌ خصمانة‌ بداؤنی‌ نسبت‌ به‌ فعّالیتهای‌ مذهبی‌ اکبرشاه‌ شهرت‌ یافته‌ است‌. ظاهراً وجود این‌ کتاب‌ دست‌ کم‌ تا دهمین‌ سال‌ سلطنت‌ جهانگیر پنهان‌ نگه‌ داشته‌ می‌شد (ملاّ عبدالباقی‌ نهاوندی‌، مؤلّف‌ کتاب‌ مآثر رحیمی‌ ، زمانی‌ که‌ کتاب‌ خود را در 1025 به‌ پایان‌ می‌بُرد از وجود آن‌ بیخبر بود). بنابر نظر شیخ‌ محمدبقا سَهارَنپوری‌ در مرآة‌العالم‌ (1087)، فرزندان‌ بداؤنی‌ به‌ جهانگیر اطمینان‌ دادند که‌ از وجود آن‌ کتاب‌ مطّلع‌ نبوده‌اند ( > مجموعة‌ نسخه‌های‌ خطی‌ موزة‌ بریتانیا < ، ش‌ 7657، گ‌ 452 پ‌، ر). بداؤنی‌ خود نیز به‌ نیتش‌ در پنهان‌ نگه‌ داشتن‌ این‌ کتاب‌ اشاره‌ کرده‌ است‌ (ج‌ 3، ص‌ 398(منابع‌: ] محمد حسین‌ آزاد، دربار اکبری‌ ، لاهور 1988، ص‌ 419-462 [ ؛ عبدالقادربن‌ ملوک‌شاه‌ بداؤنی‌، منتخب‌التواریخ‌ ؛ G. Meredith - Owens, British Museum quarterly, xx , 3, 62-63; رجوع کنید به رزمنــامه‌ بـرای‌ نسخـه‌ای‌ دیگـر از ; C. A. Storey, Persian literature: a biobibliographical survey , London 1927-, I/1, 435-440.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

د. اسلام / هاردی

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 2
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده