بحر خوارزم (یا دریاچة آرال )
معرف
دریاچه‌ای‌ بزرگ‌ و کمی‌ شور در ترکستان‌ غربی‌ ] در جمهوریهای‌ قزاقستان‌ و ازبکستان‌ [ ، میان‌ عرضهای‌ شمالی‌ 46 درجه‌ و 45 دقیقه‌ و 43 درجه‌ و 43 دقیقه‌ و طولهای‌ شرقی‌ 76 درجه‌ و 79 درجه‌ و 27 دقیقه‌، به‌ وسعت‌ 458 ، 66 کیلومتر مربع‌ در 1321 ش‌/1942
متن
بحر خوارزم‌ (یا دریاچة‌ آرال‌)، دریاچه‌ای‌ بزرگ‌ و کمی‌ شور در ترکستان‌ غربی‌ ] در جمهوریهای‌ قزاقستان‌ و ازبکستان‌ [ ، میان‌ عرضهای‌ شمالی‌ 46 درجه‌ و 45 دقیقه‌ و 43 درجه‌ و 43 دقیقه‌ و طولهای‌ شرقی‌ 76 درجه‌ و 79 درجه‌ و 27 دقیقه‌، به‌ وسعت‌ 458 ، 66 کیلومتر مربع‌ در 1321 ش‌/1942. 345 ، 2 کیلومترمربع‌ آن‌ جزایری‌ است‌ که‌ بزرگترین‌ آنها عبارت‌اند از: توقماق‌ آطه‌ در برابر مصبّ آمودریا (جیحون‌)؛ اوستروف‌ وزروژدنیه‌ (جزیرة‌ رستاخیز ـ نیکلای‌ سابق‌ ـ کشف‌ شده‌ در 1327 ش‌/1848 به‌ وسعت‌ 216 کیلومتر مربع‌)؛ بارسا کلمز (ورود بی‌بازگشت‌) به‌ وسعت‌ 133 کیلومتر مربع‌ و کوگ‌ آرال‌ به‌ وسعت‌ 273 کیلومتر مربع‌، واقع‌ در شمال‌ دریاچة‌ مشرق‌ شبه‌جزیرة‌ قره‌توپ‌. بیشترین‌ طول‌ دریاچه‌ از شمال‌ شرقی‌ به‌ جنوب‌ غربی‌ 428 کیلومتر و پهنای‌ آن‌ در عرض‌ جغرافیایی‌ 45 درجة‌ شمالی‌ 284 کیلومتر، و عمق‌ متوسط‌ آن‌ شانزده‌ متر است‌، این‌ عمق‌ در وسط‌ بین‌ 20 تا 25 متر و در مغرب‌ نزدیک‌ به‌ 68 متر است‌. در شمال‌ و جنوب‌ و مشرق‌ دریاچة‌ آرال‌ خلیجها و، بویژه‌ در سمت‌ جنوب‌ شرقی‌ آن‌، جزایر سنگی‌ متعدد وجود دارد؛ فقط‌ کرانة‌ غربی‌ این‌ دریاچه‌ در دشت‌ اوست‌ یورت‌ ، که‌ به‌ صخره‌هایی‌ با ارتفاع‌ 190 متر می‌پیوندد، هیچ‌ خلیجی‌ ندارد. کرانة‌ شرقی‌ آن‌ هموار و شنی‌ است‌.در دوران‌ ماقبل‌ تاریخ‌ (دوران‌ طوفان‌ و عصر یخ‌) سطح‌ بحر خوارزم‌ چهار متر از سطح‌ کنونی‌ بالاتر بوده‌ و، در نتیجه‌، (بویژه‌ در جانب‌ خلیجهای‌ شمال‌ شرقی‌ و شمال‌ غربی‌) بسیار گسترده‌تر، و با بحرخزر (از طریق‌ اوزبوی‌ رجوع کنید به آمودریا) و بوسیلة‌ آمودریا به‌ اقیانوس‌ پیوسته‌ بوده‌ است‌. این‌ دریا پس‌ از استقرار اوضاع‌ و احوال‌ زمین‌شناختی‌ کنونی‌ به‌ صورت‌ دریایی‌ بسته‌ درآمده‌ است‌ ( رجوع کنید به بروکهاوس‌ ـ افرون‌، ج‌ 2، ص‌ 10ـ12؛ بولشایا ، ج‌ 20، ص‌ 326). در دوره‌های‌ تاریخی‌ نیز سطح‌ آب‌ چندین‌ متر تغییر یافته‌، و مآلاً خط‌ کرانه‌، بخصوص‌ در مشرق‌ و شمال‌ شرقی‌، تغییر کرده‌؛ ولی‌ دیگر تغییر مهمی‌ در شکل‌ کرانه‌ها به‌ ثبت‌ نرسیده‌ است‌. وصفی که‌ مقدسی‌ (ص‌ 288) از دلتای‌ آمودریا آورده‌، و نیز وضعی‌ که‌ ابن‌حوقل‌ (ص‌ 512) از آن‌ به‌ دست‌ داده‌، یعنی‌ دو روز راه‌ از مزداخْکان‌ تا کَرْدَر، یک‌ روز و 4 فرسخ‌ تا پراتگین‌ (براتگین‌ یا فراتگین‌ )، و یک‌ روز دیگر تا ساحل‌ دریاچه‌، با وضع‌ کنونی‌ این‌ دریا مطابقت‌ دارد. به‌ نوشتة‌ ابن‌حوقل‌، محل‌ موسوم‌ به‌ ده‌نو (به‌ عربی‌: القَریة‌ الحَدیثة‌؛ به‌ ترکی‌: یِنی‌ کَنْت‌؛ در مسعودی‌: نَوْکَرْدَه‌) که‌ همان‌ ویرانه‌های‌ کنونی‌ جانکنت‌ واقع‌ در حدود 22 کیلومتری‌ جنوب‌ غربی‌ کازالینْسْک‌ است‌ (برای‌ تصاویری‌ از آن‌ رجوع کنید به تولستوف‌، ص‌ 254 و جزئیات‌ دیگر ص‌ 266) به‌ فاصلة‌ دو روز راه‌ از کرانة‌ دریا واقع‌ بوده‌ است‌ (این‌ هردو گزارش‌ متعلق‌ به‌ قرن‌ چهارم‌ است‌ رجوع کنید به بارتولد، 1928، ص‌ 178). در قرنهای‌ سیزدهم‌ و چهاردهم‌/ نوزدهم‌ و بیستم‌، سطح‌ آب‌ بتناوب‌ بالا و پایین‌ رفته‌ است‌: در فاصلة‌ سالهای‌ 1277/1860 و 1298/1880 فرونشسته‌ و سپس‌ بالا آمده‌ و تا 1334/1915 این‌ افزایش‌ به‌ دو متر رسیده‌ است‌. میزان‌ نوسان‌ سطح‌ آب‌ در فاصلة‌ سالهای‌ 1253ـ 1310 ش‌/1874 و 1931 حدود 1ر3 متر بوده‌ و، به‌ همین‌ جهت‌ است‌ که‌ ارتفاع‌ سطح‌ آب‌ این‌ دریاچه‌ را نسبت‌ به‌ سطح‌ دریای‌ آزاد، در چندین‌ مورد پیاپی‌، 49 متر (میانگین‌ ارتفاع‌ بنابر بولشایا ) و 52 متر (لایمباخ‌ ) و 54 متر (بالاترین‌ حدّ آن‌ در 1931) تخمین‌ زده‌اند. برحسب‌ این‌ نوسانها دربارة‌ عمق‌ آن‌ نیز تخمینهای‌ مختلف‌ زده شده‌ است‌. این‌ دریاچه‌ که‌ درجة‌ شوری‌ آب‌ آن‌ (03ر1 درصد تا 08ر1 درصد) از آب‌ اقیانوس‌ به‌ طور محسوس‌ کمتر است‌، تقریباً گذشته‌ از خلیجهای‌ شمالی‌ و گاه‌ قسمت‌ شمالی‌، تا جزیرة‌ بارسا کلمز، هیچگاه‌ در سرتاسر پهنه‌ یخ‌ نمی‌بندد. قزاقها این‌ قسمت‌ شمالی‌ را (حدود 500 ، 5 کیلومتر مربع‌) کیچیک‌ تنیز (دریای‌ کوچک‌) و قسمت‌ جنوبی‌ را اولوتنیز (دریای‌ بزرگ‌) می‌نامیده‌اند.آمودریا ] دربارة‌ تغییرات‌ احتمالی‌ مسیر آن‌ رجوع کنید به آمودریا [ و سیردریا (سیحون‌) به‌ بحرخوارزم‌ می‌ریزند. ابن‌فضل‌اللّه‌ عمری‌ (ج‌ 3، ص‌ 90ـ91)، به‌ نقل‌ از بازرگانی‌ به‌ نام‌ بدرالدین‌ رومی‌، مدعی‌ شده‌ است‌ که‌ مسیر «سیردریا» در فاصلة‌ سه‌ روز راه‌ در پایین‌ جَنْد * تغییر کرده‌ بوده‌ و حافظ‌ ابرو (ص‌ 1424ـ 1425)، که‌ منکر وجود بحرخوارزم‌ است‌، معتقد بوده‌ که‌ سیردریا به‌ آمودریا می‌پیوسته‌ است‌. و بالاخره‌ ظهیرالدین‌ محمد بابر (متوفی‌ 937) در بابرنامه‌ (ص‌ 2)، نوشته‌ است‌ که‌ سیردریا در شنزارهای‌ غربی‌ فرو می‌رود. برای‌ گزارش‌ افسانه‌وار حافظ‌ ابرو و نوشتة‌ عُمَری‌، که‌ مطلبی‌ را روشن‌ نمی‌کند، نباید اعتباری‌ قایل‌ شد؛ ابوالغازی‌ نیز از این‌ که‌ سیردریا زمانی‌ در بحرخوارزم‌ نمی‌ریخته‌ بیخبر است‌ (ونیز رجوع کنید به سیردریا * ).معلوم‌ نیست‌ که‌ آیا نویسندگان‌ قدیم‌ یونانی‌ و رومی‌ بحر خوارزم‌ را می‌شناخته‌اند یا نه‌. هرمان‌ اطلاعات‌ مربوط‌ به‌ اُکْسیانی‌ لیمْنی‌ (مرداب‌ اکسیانا) را به‌ بحرخوارزم‌ ارتباط‌ نمی‌دهد ولی‌ اشاره‌ای‌ را که‌ در نوشتة‌ آمِیَن‌ ـ مارْسِلَن‌ ، ج‌ 23، ص‌ 6، 59، به‌ پالوس‌ اکسیانا (مرداب‌ اکسیانا) شده‌، دربارة‌ بحرخوارزم‌ می‌داند (پاولی‌ ـ ویسووا ، ج‌ 218، ص‌ 2004ـ 2005). گزارشهای‌ کلّی‌ چینیان‌، و تعبیر «لیمنی‌» را برای‌ «مرداب‌»، که‌ زِمارْخُس‌ ، سفیر روم‌ شرقی‌ در 568 میلادی‌، ذکر می‌کند (مناندر پروتکتور ، ج‌ 18، ص‌ 238 و بعد؛ مولر ، ج‌ 4، ص‌ 299)، نیز نمی‌توان‌ با اطمینان‌ تلقی‌ و تفسیر کرد.در دورة‌ اسلامی‌ ابن‌ رُسته‌ (ص‌ 92) نخستین‌ کسی‌ است‌ که‌، بدون‌ ذکر نام‌، آن‌ را وصف‌ کرده‌ و محیط‌ آن‌ را 80 فرسخ‌ نوشته‌ است‌. اصطخری‌ (ص‌ 304) محیط‌ آن‌ را 100 فرسخ‌ و مؤلّف‌ حدودالعالم‌ (ص‌ 53) 300 فرسخ‌ دانسته‌ است‌. مشخص‌ نیست‌ که‌ آیا گفتة‌ ابن‌ خرداذبه‌ (ص‌ 173) دربارة‌ دریای‌ کِرْدِر (راجع‌ به‌ این‌ طرز قرائت‌ به‌ جای‌ «کُرْدَر» رجوع کنید به طوغان‌، ج‌ 2، ص‌ 340) به‌ بحرخوارزم‌ مربوط‌ است‌ یا نه‌. در آن‌ زمان‌، قبایل‌ اُغُز یا غُز و پچنگ‌ در اطراف‌ این‌ دریا، بجز ساحل‌ جنوبی‌ آن‌ (در جانب‌ خوارزم‌)، زندگی‌ چادرنشینی‌ داشتند.اصطخری‌ و مؤلّف‌ حدود العالم‌ و جغرافی‌نویسان‌ بعدی‌ (مثلاً گردیزی‌ به‌ نقل‌ بارتولد 1897، ص‌ 95) این‌ دریا را «بُحَیْرة‌ خوارزم‌» نامیده‌ و با تعریف‌ درست‌ آن‌ را دریای‌ بستة‌ شوری‌ دانسته‌اند که‌ در سمت‌ راست‌ راه‌ گرگانج‌ (اورگنج‌ قدیم‌) به‌ طرف‌ ناحیة‌ پچنگ‌ واقع‌ بوده‌ و، در نتیجه‌، هیچ‌ ارتباطی‌ با ساری‌ قمیش‌ ( رجوع کنید به آمودریا) نداشته‌ است‌. از سوی‌ دیگر، مسعودی‌ (1967، ص‌ 65؛ همو، 1861ـ1877، ج‌ 1، ص‌ 211) گفته‌ است‌ که‌ «دریاچة‌ جرجانیه‌» به‌ بحرخزر متصل‌ است‌. جرجانی‌ (متوفی‌ 861) به‌ پیروی‌ از جهان‌نما (متعلق‌ به‌ آغاز قرن‌ هفتم‌)، آرال‌ را، به‌ مناسبت‌ شهر جَنْد که‌ در مسیر سفلای‌ سیر دریا واقع‌ بوده‌، «دریاچة‌ جند» نامیده‌ است‌. سرانجام‌، حافظ‌ ابرو (در 820) مدعی‌ شده‌ است‌ که‌ این‌ دریا از بین‌ رفته‌ واین‌ امر را دلیل‌ دیگری‌ بر آن‌ گرفته‌ که‌ نباید کورکورانه‌ به‌ گزارشهای‌ بی‌سروبن‌ جغرافی‌نویسان‌ مسلمان‌ قرون‌ اعتماد کرد.در فاصلة‌ قرنهای‌ هفتم‌ تا دهم‌، هیچ‌ اطلاعی‌ دربارة‌ بحرخوارزم‌ به‌ ما نرسیده‌ است‌. ابوالغازی‌ بهادرخان‌ (ج‌ 1، ص‌ 338) نخستین‌ بار از «جزیرة‌» آرال‌ به‌ عنوان‌ محلی‌ سخن‌ می‌گوید که‌ در آنجا آمودریا به‌ دریا می‌ریزد. به‌ مناسبت‌ وجود همین‌ «جزیره‌» (که‌ در قرن‌ هجدهم‌ امارتی‌ مستقل‌ شد و پایتخت‌ آن‌، قونگرات‌، تا زمان‌ فرمانروایی‌ محمد رحیم‌خان‌، 1221ـ1242/ 1806ـ1826، به‌ خیوه‌ باز نپیوست‌)، قزاقها بعدها به‌ این‌ دریا نام‌ «آرال‌ تنیزی‌» (دریای‌ آرال‌) دادند. روسها نیز این‌ نامگذاری‌ را برای‌ اولین‌ بار در 1109/1697 پذیرفتند و آن‌ را آرالسکایه‌ موره‌ ، یعنی‌ دریای‌ آرال‌ نامیدند. پیش‌ از آن‌، در اثر روسی‌ > کتاب‌ طرح‌ بزرگ‌ < (پایان‌ یافته‌ در 1036/1626) این‌ دریاچه‌ «دریای‌ کبود» نامیده‌ شده‌ بود و براستی‌ هم‌ آب‌ این‌ دریاچه‌ رنگ‌ آبی‌ تند دارد. این‌ نام‌ در 1109/1697 دریک‌ نقشة‌ هلندی‌ > ویتسن‌، تاتارستان‌ شمال‌ شرقی‌ < آمده‌ است‌، ولی‌ دولیل‌ در 1136/1723 نام‌ جدید را به‌ کار برده‌ است‌ (بارتولد، 1910، ص‌ 77 و بعد).روسها بار اول‌ در 1264/1847، دژِ رایمسکایه‌ را، که‌ احتمالاً از کلمة‌ «رحیم‌» مشتق‌ شده‌، بر کرانة‌ راست‌ سیردریای‌ سفلی‌، در فاصلة‌ 60 تا 65 کیلومتری‌ مصب‌ آن‌ بنا کردند. از 1235/1819 چندین‌ هیأت‌ اکتشافی‌ به‌ نواحی‌ اطراف‌ این‌ دریاچه‌ سفر کرده‌ و آن‌ را دقیقتر اکتشاف‌ و وصف‌ کرده‌اند (برای‌ تفصیل‌ نام‌ کاشفان‌ و سالهای‌ اکتشافشان‌ رجوع کنید به د.اسلام‌ ، ذیل‌ «آرال‌»). در فاصلة‌ سالهای‌ 1270/1853 تا 1301/1883 دولت‌ روسیه‌ ناوگان‌ کوچکی‌ در بحرخوارزم‌ مستقر کرد که‌ پایگاه‌ آن‌ نخست‌ در آرالسک‌ و سپس‌ در کازلینسک‌ (در کنار سیردریای‌ سفلی‌) بود. پس‌ از آنکه‌ در 1290/1873 خان‌نشین‌ خیوه‌ تسخیر شد و بحرخوارزم‌ به‌ صورت‌ یک‌ «دریای‌ داخلی‌ روسیه‌» درآمد، این‌ ناوگان‌ منحل‌ شد. بحرخوارزم‌ از 1324/1906 با راه‌آهن‌ اورنبورگ‌ ـ تاشکند، که‌ در گوشة‌ شمال‌ شرقی‌ این‌ دریاچه‌ از آرالسک‌ می‌گذرد، به‌ سایر نقاط‌ روسیه‌ مرتبط‌ شده‌ است‌. از حیث‌ حمل‌ ونقل‌ دریایی‌، بحرخوارزم‌، هنوز هم‌ برای‌ کشتیرانی‌ نامساعد است‌. در جنگهای‌ داخلی‌ روسیه‌ (1337ـ 1340/ 1918ـ1921) ناوگان‌ کوچک‌ دیگری‌ در این‌ دریاچه‌ مستقر شد. پس‌ از تجدید سازمانهای‌ سرزمینی‌ سالهای‌ 1303 ش‌ و 1315 ش‌/1924/1936، قسمت‌ جنوبی‌ این‌ دریا به‌ جمهوری‌ خودمختار قره‌قالپاق‌ واقع‌ در جمهوری‌ شوروی‌ سوسیالیستی‌ ازبکستان‌، و قسمت‌ شمالی‌آن‌ به‌ قزاقستان‌ تعلق‌ یافت‌.صنعت‌ شیلات‌ این‌ دریاچه‌، برای‌ ساکنان‌ پیرامون‌ آن‌، و بطور کلی‌ برای‌ کشورهای‌ مجاور حایز اهمیت‌ است‌ درسالهای‌ اخیر دریاچه‌ آرال‌ در معرض‌ خشکی‌ قرار گرفته‌ است‌منابع‌: ابن‌حوقل‌، کتاب‌ صورة‌الارض‌ ، چاپ‌ کرامرس‌، لیدن‌ 1967؛ ابن‌خرداذبه‌، کتاب‌ المسالک‌ والممالک‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛ ابن‌رسته‌، کتاب‌ الاعلاق‌ النفیسة‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛ ] ابن‌فضل‌اللّه‌ عمری‌، مسالک‌ الابصار فی‌ ممالک‌ الامصار ، چاپ‌ فؤاد سزگین‌، ج‌ 3، فرانکفورت‌ 1408/1988 [ ؛ ابوالغازی‌ بهادرخان‌، شجرة‌الاتراک‌ ، چاپ‌ دِمزون‌، سن‌پطرزبورگ‌ 1871ـ1874؛ ابراهیم‌بن  محمد اصطخری‌، کتاب‌ مسالک‌ الممالک‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛ علی‌بن‌حسین‌ مسعودی‌، کتاب‌ التنبیه‌ والاشراف‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛ همو، مروج‌الذهب‌ و معادن‌ الجوهر ، چاپ‌ باربیه‌ دمینارو پاوه‌ دکورتل‌، پاریس‌ 1861ـ1877؛ محمدبن‌احمد مقدسی‌، کتاب‌ احسن‌ التقاسیم‌ فی‌ معرفة‌الاقالیم‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛‌Babur, Emperor of India, Ba ¦ bur-na ¦ ma=Memoirs of Ba ¦ bur, ed. Annette Susannah Beveridge, New Delhi 1979; W. Barthold, Nachrichten uber den Aral-See etc., Leipzig 1910; idem , Otcet o komandirovke § v Srednyuyu Aziyu, 1897; idem, Turkestan:down to the Mongol invasion, London 1928, index; L. S. Berg, Aral'skoe More , St. Petersburg 1908 and especially the Nauc § nye rezul' taty Aral' skoy Ekspeditsii , Vyp. 1-14, Tashkent 1902-1915 (= Izve § stiya Turkestansago otde § la Imp. Russk. Geogr. Ob-va, III, IV, V, VIII, XI, XII); Bol' shaya Sovetskaya Entsiklopediya 2 , II, 609-611 (بانشه‌ رنگی‌) ; Brockhaus- Efron, Entsiklopedic § eskiy Slovar 1 , St. Petersburg 1898, 1904, II, 12-14; EI 1 , s.v. "Aral" (by W. Barthold); H ¤ udu ¦ d al- ـ a ¦ lam , tr. V.Minorsky, Cambridge 1970; W.Leimbach, Die Sowjetunion, Stuttgart 1950, 120-122 (بانشه‌) , 285f.(همچنین‌ آثاری‌ کلی‌ دربارة‌ راههای‌ آبی‌ اتحاد جماهیر شوروی‌ که‌ در آن‌ ارائه‌ شده‌ است‌، ص‌ 495، ش‌ 125ـ123)؛A.I. Maksheyev, Opisanie Aral'skago Morya, Zap. Russk. Geogr. Ob-va., 1851; C. Muller, ed., Fragmenta Historicorum Graecorum; I. V. Mushketov, Turkestan, 1886-1906; Pauly-Wissowa, Realenzyklopaedie des klassischen Altertums, vol. 18, 1942; Menander Protector, Corp. Script. Hist. Byz; R. Roesler, Die Aralsee-frage, SBAk., Wien 1873, 173-260; T. Shabad, Geography of the USSR, New York 1951, index; A. Zeki Velidi Togan, Turkiyat Mecmuasi; S.A. Tolstov, Auf den Spuren der alt-chores mischen Kultur, Berlin 1953; A. Woeikow, Der Aralsee und sein Gebiet, Petersmanns Mitteilungen, 1909, 82-86; idem, Le Turkestan russe, Paris 1914;و نیز رجوع کنید به فهرست‌ منابع‌ مقاله‌های‌ آمودریا و خوارزم‌ و خیوه‌ و سیردریا در د.اسلام‌ .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اشپولر ( د.اسلام )

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 2
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده