بحرالعلوم آل
معرف
خاندان‌ مهم‌ علمی‌ شیعی‌ در عراق‌ و ایران‌
متن
بحرالعلوم‌، آل‌ ، خاندان‌ مهم‌ علمی‌ شیعی‌ در عراق‌ و ایران‌. سرسلسلة‌ این‌ دودمان‌ سید محمّد مهدی‌ طباطبائی‌ بروجردی‌، معروف‌ به‌ سیدبحرالعلوم‌ * است‌. خاستگاه‌ این‌ خانواده‌، ابتدا بروجرد بود، در اواخر قرن‌ یازدهم‌ به‌ عراق‌ رفتند و در کربلا و نجف‌ ساکن‌ شدند. در دوقرن‌ گذشته‌، دانشمندان‌ بسیاری‌ از این‌ خاندان‌ برخاسته‌اند که‌ برخی‌ از آنان‌ به‌ مقامات‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ نیز دست‌ یافته‌اند. بعضی‌ از عالمان‌ سرشناس‌ این‌ خانواده‌ عبارت‌اند از:1) سید محمّدرضا فرزند سیّد محمّد مهدی‌ بحرالعلوم‌ (1189ـ1253)، که‌ تحصیلات‌ علمی‌ خود را در زادگاهش‌، نجف‌، نزد پدر و فقیهان‌ برجسته‌ای‌ از جمله‌ شیخ‌ جعفر کاشف‌الغطا (متوفی‌ 1228)، شیخ‌ محمّد سعید دینوری‌، سیّد محمد قصیر خراسانی‌ (متوفی‌ 1255) به‌ پایان‌ برد و از استادان‌ خود اجازة‌ روایت‌ گرفت‌. آثارعلمی‌ او، چند رساله‌ در علم‌ اصول‌، کشف‌القناع‌ فی‌ تراجم‌ اصحاب‌الاجماع‌ ، شرح‌ بر کتاب‌ لمعه‌ (کتابی‌ در فقه‌ امامیّه‌ از شهید اول‌ که‌ همراه‌ با شرح‌ شهید دوم‌ در حوزه‌های‌ علمیه‌ تدریس‌ می‌شود) تا مبحث‌ طلاق‌ و شرح‌ بر قسمتی‌ از شرایع‌ (کتابی‌ از محقق‌ حلّی‌ در فقه‌ امامیّه‌) است‌، اما هیچکدام‌ از آنها به‌ چاپ‌ نرسیده‌ است‌. وی‌ در کنار پدرش‌ در نجف‌ به‌ خاک‌ سپرده‌ شد. از او هفت‌ پسر و سه‌ دختر باقی‌ ماند که‌ برخی‌ از ایشان‌ در علوم‌ دینی‌ به‌ مقامات‌ والایی‌ رسیدند (حرزالدین‌، ج‌ 1، ص‌ 319ـ321؛ امین‌، ج‌ 9، ص‌ 282؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1404، جزء2، قسم‌ 2، ص‌ 571؛ محمّد مهدی‌ بحرالعلوم‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ 128ـ129).2) سیدحسین‌ فرزند سیدمحمّدرضا (1221ـ1306)، فقیه‌ اصولی‌، ادیب‌ و شاعر بود. در زادگاه‌ خویش‌، نجف‌، فقه‌ واصول‌ و کلام‌ را نزد بزرگانی‌ چون‌ شریف‌العلمای‌ مازندرانی‌، شیخ‌ حسن‌ کاشف‌الغطا و، از همه‌ مهمتر، شیخ‌ محمد حسن‌ نجفی‌ معروف‌ به‌ صاحب‌ جواهر آموخت‌. او درس‌ استاد اخیرش‌ را برای‌ شاگردان‌ دیگر تقریر (بازگویی‌) می‌کرد و با او دوستی‌ نزدیک‌ داشت‌، به‌ گونه‌ای‌ که‌ استاد مطالب‌ کتاب‌ خود ( جواهرالکلام‌ ) را پیش‌ از تدوین‌ با او در میان‌ می‌گذاشت‌، در حوزة‌ درسی‌ سیدحسین‌، شاگردانی‌از جمله‌ سیدمرتضی‌ کشمیری‌ (عارف‌ مشهور امامی‌)، شیخ‌ فضل‌اللّه‌ مازندرانی‌ حائری‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1404، جزء 2، قسم‌ 2، ص‌ 582))، میرزاصادق‌ آقاتبریزی‌ و میرزا محمّد همدانی‌ (مؤلف‌ فصوص‌ الیواقیت‌ ) تربیت‌ شدند. پس‌ از درگذشت‌ صاحب‌ جواهر (1266) نیز همچنان‌ به‌ تعلیم‌ و تربیت‌ طلاب‌ ادامه‌ داد. در 1284، به‌ قصد مداوای‌ چشم‌ به‌ تهران‌ آمد و پس‌ از ناامیدی‌ از معالجة‌ پزشکان‌ به‌ قصد شفاخواستن‌، به‌مشهد رفت‌ و در آنجا شفا یافت‌، یکی‌دو سال‌ نیز به‌ بروجرد رفت‌ و درآنجا به‌تدریس‌ پرداخت‌. در 1287 به‌نجف‌ برگشت‌ (امین‌، ج‌ 6، ص‌ 18ـ19؛ حرزالدین‌، ج‌ 1، ص‌ 288ـ 289؛ محمّد مهدی‌ بحرالعلوم‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ 130ـ133). پس‌ از درگذشت‌ برادرش‌، سیدعلی‌ (مؤلف‌ البرهان‌ القاطع‌ ؛ 1298) بناچار، زعامت‌ شیعیان‌ را پذیرفت‌. در 25 ذی‌ الحجة‌ 1306 به‌ هنگام‌ فرود آمدن‌ از بام‌، پایش‌ لغزید و از پله‌ سقوط‌ کرد و سرش‌ بشدت‌ آسیب‌ دید و در همان‌ روز درگذشت‌، در آرامگاه‌ خانوادگی‌ بحرالعلوم‌ به‌ خاک‌ سپرده‌ شد. از او تعدادی‌ نوشته‌ در فقه‌ و اصول‌ به‌جا مانده‌ است‌ (آقا بزرگ‌ طهرانی‌، 1404، جزء 1، قسم‌ 2، ص‌ 582؛ محمّدمهدی‌ بحرالعلوم‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ 133؛ نیز رجوع کنید به قمی‌، ص‌ 155ـ157).3) سیدعلی‌ فرزند سیدمحمّدرضا (1224 ـ 1298) از فقهای‌ بزرگ‌ آل‌ بحرالعلوم‌ به‌ تیزهوشی‌ مشهور بود. اصول‌ را از مُلاّ مقصودعلی‌ کاظمی‌، و فقه‌ را از صاحب‌ جواهر و شیخ‌ علی‌ کاشف‌ الغطا آموخت‌ و به‌ مرجعیّت‌ عامّه‌ رسید. مهمترین‌ اثر او البرهان‌القاطع‌ فی‌ شرح‌المختصر النافع‌ (کتابی‌ از محقق‌ حلّی‌ در فقه‌ امامیّه‌) در فقه‌ استدلالی‌ است‌. این‌ کتاب‌ در سه‌ جلد به‌ قطع‌ رحلی‌ چاپ‌ شده‌ است‌ (حرزالدین‌، ج‌ 2، ص‌ 107 ـ 109؛ امین‌، ج‌ 8، ص‌ 315؛ آقا بزرگ‌ طهرانی‌، 1403، ج‌ 3، ص‌ 99؛ محمّد مهدی‌ بحرالعلوم‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ 135ـ136).4) سیدابراهیم‌ فرزند سیدحسین‌ (1248ـ1319)، ادیب‌ و شاعر نامی‌ آل‌ بحرالعلوم‌ بود. فقه‌ و اصول‌ و کلام‌ و ادب‌ و شعر را از پدرش‌ آموخت‌، در بیست‌ سالگی‌ به‌ ادبیات‌ و شعر روی‌ آورد و از شاعران‌ پرآوازة‌ عراق‌ شد. شاعران‌ نامداری‌ چون‌ شیخ‌ علی‌ اشرفی‌، شیخ‌محمّدرضا شبیبی‌، شیخ‌ عبدالمحسن‌ کاظمی‌، شیخ‌ محمّد سماوی‌، و شیخ‌ عبدالحسین‌ خیاط‌ نزد او تربیت‌ شده‌ یا از محضر او بهره‌برده‌اند. دیوان‌ شعر او در 1322 در صیدا به‌ چاپ‌ رسید (حرزالدین‌، ج‌ 1، ص‌ 32ـ34؛ امین‌، ج‌ 2، ص‌ 129ـ130؛ محمدمهدی‌ بحرالعلوم‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ 139ـ143؛ خاقانی‌، ج‌ 1، ص‌ 114ـ118).5) سیّدمحمّد فرزند سید محمدتقی‌ (1261ـ1326)، فقیهی‌ اصولی‌ بود که‌ فقه‌ را از عموی‌ خود سیدعلی‌ و شیخ‌ راضی‌ نجفی‌، اصول‌ را از میرزا عبدالرحیم‌ نهاوندی‌ و سیدحسین‌ ترک‌، و علوم‌ عقلی‌ را از میرزا باقرشکی‌ فراگرفت‌. در مدّت‌ کوتاهی‌، آوازة‌ فضل‌ و دانش‌ او فراگیر شد. در نجف‌ مرجع‌ خاص‌ و عام‌ بود. به‌ اشارة‌ او باتوجه‌ به‌ پایگاه‌ اجتماعی‌ و مذهبیش‌، دولت‌ عثمانی‌، محصّلان‌ علوم‌ دینی‌ را از خدمت‌ سربازی‌ معاف‌ کرد؛ او کتابخانه‌ای‌ از کتب‌ فقهی‌، حدیثی‌ و اصولی‌ بنیاد کرد که‌ به‌ گفتة‌ سیدمحسن‌ امین‌ عاملی‌ جامعترین‌ کتابخانة‌ عراق‌ در این‌ موضوعات‌ بود. به‌ اندازه‌ای‌ در تحقیق‌ و تدریس‌ کوشا بود که‌ حتی‌ در اواخر عمرش‌ که‌ نابینا شده‌ بود دست‌ از اشتغالات‌ علمی‌ برنداشت‌ و به‌ املای‌ تحقیقات‌ خود پرداخت‌. حاصل‌ املاهای‌ او، کتابی‌ استدلالی‌ در قواعد فقهی‌ به‌ نام‌ بلغة‌الفقیه‌ است‌ (حرزالدین‌، ج‌ 1، ص‌ 183، ج‌ 2، ص‌ 381ـ383؛ امین‌، ج‌ 9، ص‌ 408؛ محمّدمهدی‌ بحرالعلوم‌، ج‌ 1،مقدمه‌، ص‌ 147ـ150) که‌ در زمان‌ مؤلف‌، 1325، در تبریز و در 1328 به‌ قطع‌ وزیری‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1403، ج‌ 3، ص‌ 148) و سرانجام‌ در چهار جلد همراه‌ با تعلیقات‌ سیدمحمّدتقی‌ آل‌ بحرالعلوم‌ به‌ چاپ‌ رسید (محمّد بحرالعلوم‌، ج‌ 1، ص‌ 4).6) سیدمحمّدمهدی‌ فرزند سیدحسن‌ (1283ـ1351)، در زادگاهش‌ کربلا تحصیل‌ کرد، در قیام‌ مردم‌ عراق‌ بر ضدانگلیس‌ شرکت‌ داشت‌ و در دولت‌ عبدالرحمن‌النقیب‌ متصدی‌ وزارت‌ معارف‌ عراق‌ شد (محمّدمهدی‌ بحرالعلوم‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ 162).7) سید محمدعلی‌ فرزند سیدعلی‌ نقی‌ (1287ـ1355)، از مشاهیر روحانیون‌ خاندان‌ بحرالعلوم‌ بود که‌ در مبارزه‌های‌ سیاسی‌ مردم‌ عراق‌ با استعمار انگلیس‌ و سپس‌ قیام‌ مردم‌ عراق‌ (قیام‌ 1340 معروف‌ به‌ «ثورة‌العشرین‌») شرکت‌ و رهبری‌ داشت‌، ازینرو دستگیر و به‌ اعدام‌ محکوم‌ شد که‌ ظاهراً از ترس‌ شورش‌ مردم‌، حکم‌ اجرا نشد. بعدها رهبران‌ جنبش‌ و علمای‌ عراق‌ او را به‌ عضویت‌ مجلس‌ سنا (مجلس‌ اعیان‌) برگزیدند (ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ 159ـ162).8) سیدمحمّدتقی‌ فرزند سیدحسن‌ (1318ـ1396)، فقیه‌ و اصولی‌ بود. از درس‌ استادان‌ برجستة‌ حوزة‌ علمیه‌ نجف‌، چون‌ میرزامحمّدحسین‌ نائینی‌، آقاضیاءالدین‌ عراقی‌، شیخ‌محمّدحسین‌ اصفهانی‌، و سیّدابوالحسن‌ اصفهانی‌ استفاده‌ برد و شاگردان‌ بسیاری‌ تربیت‌ کرد. مرجع‌ خاص‌ و عام‌ و مراتب‌ قدس‌ و تقوای‌ او زبانزد بود. از تألیفات‌ او کتابهای‌ حاشیة‌ بر مکاسب‌ شیخ‌ انصاری‌ ، واقعة‌ طف‌، حاشیة‌بر بلغة‌الفقیه‌ (از سیدمحمّد بحرالعلوم‌) را می‌توان‌ نام‌ برد (همان‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ 166ـ169).9) سیدمحمّد صادق‌ فرزند سیدحسن‌ (1315ـ1399)، ادیب‌، شاعر، محقق‌ و کتابشناس‌ معروف‌ شیعی‌ بود. تحصیلات‌ خود را نزد میرزای‌ نائینی‌، میرزا ابوالحسن‌ مشکینی‌، سیدابوالحسن‌ اصفهانی‌ فراگرفت‌ و در تفسیر شاگرد بلاغی‌ و در علم‌ درایه‌ و حدیث‌ شاگرد شیخ‌ ابوتراب‌ خوانساری‌ بود.او کتابخانة‌ خصوصی‌ بزرگی‌ فراهم‌ کرد که‌ در آن‌ صدها جلد کتاب‌ خطی‌ نفیس‌ یافت‌ می‌شد. دهها نسخه‌ از کتابهای‌ نایاب‌ را دستنویسی‌ کرد. از 1367، به‌ مدت‌ سیزده‌سال‌، متصدی‌ قضاوت‌ در استانهای‌ جنوبی‌ عراق‌ بود. مهمترین‌ اثر او کتاب‌ دلیل‌ القضاء الشرعی‌ در سه‌ جلد است‌ که‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. همچنین‌ چندین‌ کتاب‌خطی‌ را پس‌از تحقیق‌ به‌چاپ‌ رسانیده‌است‌ که‌ مهمترین‌ آنها عبارت‌اند از: تاریخ‌ کوفه‌ (براقی‌)؛ تاریخ‌ احمد بن‌ابی‌ یعقوب‌ (یعقوبی‌)؛ الحجة‌ علی‌ الذاهب‌ الی‌ کفر ابی‌طالب‌ (اثر سید فخّاربن‌ معدموسوی‌؛ شذورالعقود فی‌ ذکرالنقود (مقریزی‌)؛ فرق‌ الشیعة‌ نوبختی‌؛ شرح‌ دیوان‌ شیخ‌ الابطح‌ ابی‌ طالب‌؛ کتاب‌ البلدان‌ (یعقوبی‌)؛ فهرست‌ و رجال‌ شیخ‌ طوسی‌؛ رجال‌ سید بحرالعلوم‌. او در 1399 در نجف‌ درگذشت‌ (محمّدمهدی‌ بحرالعلوم‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ 173ـ 177؛ خاقانی‌، ج‌ 9، ص‌ 206ـ232؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1403، ج‌ 8، ص‌ 259)، (برای‌ آگاهی‌ بیشتر از شرح‌ حال‌ دیگر افراد این‌ خاندان‌ رجوع کنید به محمّد مهدی‌ بحرالعلوم‌، ج‌ 1، مقدمه‌، ص‌ 126ـ193).منابع‌: محمّدمحسن‌ آقا بزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة‌ الی‌ تصانیف‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ 1403/1983؛ همو، طبقات‌ اعلام‌ الشیعه‌ ، جزء 1: نقباء البشر فی‌القرن‌ الرابع‌ عشر ، جزء 2: الکرام‌البررة‌ ، مشهد 1404؛ محسن‌ امین‌، اعیان‌ الشیعة‌ ، بیروت‌ 1403/1983؛ محمّدبن‌محمّدتقی‌ بحرالعلوم‌، بلغة‌الفقیه‌ ، چاپ‌ محمدتقی‌ آل‌ بحرالعلوم‌؛ محمّدمهدی‌بن‌مرتضی‌ بحرالعلوم‌، رجال‌ السید بحرالعلوم‌: المعروف‌ بالفوائد الرجالیة‌ ، چاپ‌ محمد صادق‌ بحرالعلوم‌ و حسین‌ بحرالعلوم‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمدبن‌ علی‌ حرزالدین‌، معارف‌ الرجال‌ فی‌ تراجم‌ العلماء و الادباء ، قم‌ 1405؛ علی‌ خاقانی‌، شعراءالغری‌ ، قم‌ 1408؛ عباس‌ قمی‌، فوائد الرضویة‌ فی‌ احوال‌ علماء المذهب‌ الجعفریة‌ ، قم‌ ] بی‌تا. [ .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمّدرضا انصاری

حوزه موضوعی

فقه وحقوق

رده های موضوعی
جلد 2
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده