باجسرا
معرف
شهر کوچکی‌ در عراق‌، حدود ده‌ فرسخی‌ شمال‌ شرقی‌ بغداد، با فاصلة‌ کمی‌ در جنوب‌ بَعقوبه‌، واقع‌ در مغرب‌ رود نهروان‌
متن
باجَسرا ، شهر کوچکی‌ در عراق‌، حدود ده‌ فرسخی‌ شمال‌ شرقی‌ بغداد، با فاصلة‌ کمی‌ در جنوب‌ بَعقوبه‌، واقع‌ در مغرب‌ رود نهروان‌. ظاهراً آبادی‌ ابی‌ جسرة‌ امروزی‌ در همان‌ منطقه‌، نام‌ خود را از باجسرای‌ قدیم‌ اخذ کرده‌ است‌. ابی‌ جسرة‌ کنونی‌ دهکده‌ای‌ است‌ که‌ برطبق‌ سرشماری‌ 1947/1326 ش‌، جمعیتی‌ حدود 768 تن‌ داشته‌ و در بخش‌ مِقدادِیه‌ (شهربان‌) در شهرستان‌ (لِوا)ی‌ دَیالِة‌ عراق‌ واقع‌ است‌ ( د. اسلام‌ ، ذیل‌ «باجسرا») و مردم‌ آن‌ بیشتر از قبیلة‌ حمیدات‌ (حمید) هستند (عزاوی‌، ج‌ 3، ص‌ 51).نام‌ باجسرا در ذیل‌ وقایع‌ 68 هنگام‌ شورش‌ عبیدالله‌ بن‌ حُر بر ابن‌ زبیر آمده‌ که‌ نزدیک‌ باجسرا با حوشب‌ بن‌ یزید، حاکم‌ مداین‌، جنگیده‌ است‌ (ابن‌ اثیر، ج‌ 4، ص‌ 293). در قرن‌ سوم‌ ابن‌ خرداذبه‌ هنگام‌ سخن‌ گفتنِ از نهروان‌ از باجسرا نام‌ می‌برد (ص‌ 175). معاصر او ابن‌ رسته‌ آن‌ را با نام‌ باب‌ کسری‌' آورده‌ است‌ (ص‌ 90). در 334 که‌ احمد معزالدوله‌ به‌ سوی‌ بغداد رفت‌ چون‌، سپاه‌ او به‌ باجسرا رسید، خلیفه‌، المستکفی‌ بالله‌، و کاتبش‌، ابن‌ شیرزاد، پنهان‌ شدند (ابن‌ اثیر، ج‌ 8، ص‌ 449). مسعودی‌ در همین‌ زمان‌ می‌نویسد در باجسرا در دو فرسخی‌ دسکرة‌ الملک‌ (دستگرد)، رودّ تامّرا، نهروان‌ خوانده‌ می‌شود (ص‌ 53). به‌ نوشتة‌ مقدسی‌ در اواخر قرن‌ چهارم‌، باجسرا از توابع‌ بغداد بوده‌ است‌ (ص‌ 114ـ115). در 439 هنگام‌ حملة‌ غزان‌، سعدی‌بن‌ ابی‌الشوک‌ که‌ از حملة‌ غزان‌ متواری‌ بود، در دو فرسنگی‌ باجسرا فرود آمده‌ اما غزان‌ سراپردة‌ او را غارت‌ کرده‌، آن‌ ناحیه‌ و آبادی‌هایش‌ را دستخوش‌ تاخت‌ و تاز قرار دادند (ابن‌ اثیر، ج‌ 9، ص‌ 538). در 488 یوسف‌بن‌ آبق‌ ترکمن‌، سردار تتش‌ سلجوقی‌، که‌ از سوی‌ او به‌ شحنگی‌ بغداد می‌رفت‌، چون‌ از ورودش‌ به‌ بغداد جلوگیری‌ کردند، در راه‌ خراسان‌، باجسرا را غارت‌ کرد (همان‌، ج‌ 10، ص‌ 244). همچنین‌ ابن‌ اثیر هنگام‌ اشاره‌ به‌ رخدادهای‌ 496 گفته‌ است‌: اینال‌، برادر طغرل‌ سلجوقی‌، باجسرا را ویران‌ کرد (ج‌ 10، ص‌ 354ـ355). سمعانی‌ در قرن‌ ششم‌ از باجسرا، آبادی‌ بزرگی‌ در ده‌ فرسخی‌ بغداد، نزدیک‌ بعقوبه‌ یادکرده‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 245ـ246). گورگیس‌ عواد به‌ نقل‌ از تاریخ‌ ابن‌ ساعی‌، به‌ مرگ‌ مثقال‌ از ملازمین‌ فیروزاجیه‌ دختر مستنجد، خلیفه‌ عباسی‌ در 597 اشاره‌ کرده‌ است‌ که‌ ادارة‌ باجسرا به‌ عهدة‌ او بوده‌ است‌ ( د. اسلام‌ ذیل‌ «باجسرا»). یاقوت‌ در نیمة‌ اول‌ قرن‌ هفتم‌ می‌نویسد باجسرا جایی‌ آباد و پاکیزه‌ و پر جمعیت‌ با درختان‌ خرمای‌ بسیار است‌ که‌ گروهی‌ اهل‌ علم‌ و راوی‌ حدیث‌ از آنجا برخاسته‌اند (ج‌ 1، ص‌ 454). در نیمة‌ دوم‌ قرن‌ هفتم‌ هنگامی‌ که‌ هلاکو قصد تصرف‌ بغداد کرد دوات‌ دار کوچک‌ از سوی‌ خلیفه‌ با لشکری‌ به‌ رویارویی‌ او شتافت‌ و میان‌ بعقوبه‌ و باجسرا، در کنار نهر دیاله‌، لشکرگاه‌ ساخت‌ (جوینی‌، ج‌ 3، ص‌ 283). حمدالله‌ مستوفی‌ در قرن‌ هشتم‌ هجری‌ دو شهر باجسرا و اَبان‌ را از توابع‌ ولایت‌ راه‌ خراسان‌ نام‌ برده‌ است‌ (ص‌ 43). و در همین‌ زمان‌ به‌ نوشته‌ ابن‌ عبدالحق‌ باجسرا روبه‌ ویرانی‌ گذارده‌ بود (ج‌ 1، ص‌ 147).منابع‌: ابن‌ اثیر، الکامل‌ فی‌التاریخ‌ ، بیروت‌ 1385ـ1386/1965ـ1966؛ ابن‌ خرداذبه‌، کتاب‌ المسالک‌ والممالک‌ ، چاپ‌ دخویه‌، 1967؛ ابن‌ رسته‌، کتاب‌ الاعلاق‌ النفیسه‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛ ابن‌ عبدالحق‌، مراصد الاطلاع‌ علی‌ اسماء الامکنه‌ والبقاع‌ ، چاپ‌ علی‌ محمد بجاوی‌، بیروت‌ 1373ـ1374/1954ـ1955؛ عطاملک‌ بن‌ محمد جوینی‌، کتاب‌ تاریخ‌ جهانگشای‌ ، چاپ‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ قزوینی‌، لیدن‌ 1911ـ1937؛ حمدالله‌ بن‌ ابی‌ بکر حمدالله‌ مستوفی‌، کتاب‌ نزهة‌القلوب‌ ، چاپ‌ گی‌ لسترنج‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ عبدالکریم‌بن‌ محمد سمعانی‌، الانساب‌ ، چاپ‌ عبدالله‌ عمر باوردی‌، بیروت‌ 1408/1988؛ عباس‌ عزاوی‌، عشائر العراق‌ ، بغداد 1356ـ1374/1937ـ1955، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1370 ش‌؛ علی‌ بن‌ حسین‌ مسعودی‌، کتاب‌ التنبیه‌ و الاءشراف‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967، محمدبن‌ احمد مقدسی‌، کتاب‌ احسن‌ التقاسیم‌ فی‌ معرفة‌ الاقالیم‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1877ـ1967؛ یاقوت‌ حموی‌، معجم‌البلدان‌ ، چاپ‌ ووستنفلد، لایپزیگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965؛EI , s.v. "Ba ¦ djisra ¦ " (by G. Awad).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسین قرچانل

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 1
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده