باباشمل

معرف

از جراید مشهور انتقادی‌ و طنزآمیز پس‌ از شهریور 1320 ش‌.
متن

باباشَمَل‌، از جراید مشهور انتقادی‌ و طنزآمیز پس‌ از شهریور 1320 ش‌. باباشمل‌ به‌ معنای‌ لوطی‌ است‌ و ظاهراً نام‌ یکی‌ از پهلوانان‌ بوده‌ که‌ بعدها گسترشِ معنایی‌ پیدا کرده‌ است‌. رضا گنجه‌ای‌ مدیر و مؤسس‌ این‌ روزنامه‌، در 1290 در تبریز متولد شد. در مدارس‌ آن‌ شهر و سپس‌ در مدرسۀ صنعتی‌ آلمانی‌ در تهران‌ و سرانجام‌ در آلمان‌ در رشتۀ مهندسی‌ به‌ تحصیل‌ پرداخت‌ و پس‌ از بازگشت‌ به‌ ایران‌ به‌ استخدام‌ راه‌ آهن‌ درآمد (مجتهدی‌، ص‌ 132).


اولین‌ شمارۀ باباشمل‌ در 25 فروردین‌ 1322 انتشار یافت‌ و هر هفته‌ روزهای‌ پنجشنبه‌ در هشت‌ صفحه‌ منتشر می‌شد. نخستین‌ شماره‌های‌ باباشمل‌ از لحاظ‌ سبک‌ و محتوا با بسیاری‌ از جراید آن‌ زمان‌ تفاوت‌ چندانی‌ نداشت‌. فکاهه‌ها سطحی‌ و تصویرها اقتباس‌ از نشریات‌ خارجی‌ بود، ولی‌ پس‌ از یکی‌ دوماه‌ به‌ عنوان‌ نشریه‌ای‌ انتقادی‌ ـ اجتماعی‌ به‌ سبکی‌ خاصِ خود دست‌ یافت‌. روی‌ جلد هر شماره‌ طرحی‌ از بهرام‌ داوری‌ چاپ‌ می‌شد و مطالبی‌ که‌ در گذشته‌ صورت‌ نامنظم‌ و پراکنده‌ داشت‌، عنوان‌ ثابت‌ و جای‌ مشخص‌ یافت‌. «درد دل‌ باباشمل‌»، نخستین‌ مطلب‌ نشریه‌، و تقریباً نوعی‌ سرمقاله‌ بود. «صفحۀ مجلس‌» دربارۀ مجلس‌ شورا و نمایندگان‌، «روزنامه‌ها» بررسی‌ جراید کشور، و «می‌گویند» بخش‌ شایعات‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ جاری‌ بود. تغییر و تحولات‌ روزانۀ احزاب‌ و گروه‌بندیهای‌ سیاسی‌ کشور، که‌ از نظر باباشمل‌ چیزی‌ جز مجموعه‌ای‌ از شرکتهای‌ تجاری‌ و بنگاههای‌ کارگشایی‌ نبود، از جمله‌ مطالبی‌ بود که‌ در ستونی‌ با عنوان‌ «بورس‌» به‌ طور مرتب‌ چاپ‌ می‌شد.


دورۀ اول‌ باباشمل‌ ، پس‌ از انتشار 123 شماره‌، در 12 مهر 1324 پایان‌ یافت‌. شمارۀ اول‌ از دورۀ دوم‌ (شماره‌ مسلسل‌ 124)، در 29 مهر 1326 با اشاره‌ به‌ سفر مدیر روزنامه‌ و بازگشت‌ او منتشر شد. در این‌ دوره‌ جز تغییرات‌ مختصری‌ در نام‌ برخی‌ از ستونهای‌ ثابت‌، دگرگونی‌ چندانی‌ در سبک‌ و سیاق‌ کلّی‌ آن‌ دیده‌ نمی‌شود. عمر این‌ دوره‌ نیز کوتاه‌ بود و پس‌ از چندماه‌ برای‌ همیشه‌ تعطیل‌ شد. باباشمل‌ (نام‌ مستعار مدیر نشریه‌) در شمارۀ مسلسل‌ 150، 20 اسفند 1326، که‌ آخرین‌ شماره‌ بود، تنها اندوختۀ چند سال‌ فعالیت‌ مطبوعاتی‌ خود را «کینة‌ دشمنان‌ و رنجش‌ دوستان‌» ذکر کرده‌ می‌افزاید: «با همین‌ شماره‌ سال‌ پنجم‌ و دورۀ دوم‌ نامۀ باباشمل‌ سپری‌ شد و مرا نیز صبر و توانایی‌ سر آمد».


بخش‌ اعظم‌ مطالب‌ باباشمل‌ را خود رضا گنجه‌ای‌ می‌نوشت‌ و در تعیین‌ دیگر مطالب‌ اعم‌ از موضوع‌ اشعار و کاریکاتورها و غیره‌ نیز نقش‌ مؤثری‌ داشت‌. بخشی‌ از مطالب‌ منثور نیز با امضای‌ «مهندس‌ اقتصاد» بود. رهی‌ معیری‌، بانام‌ مستعار زاغچه‌، مهندس‌ فزونی‌، با نام‌ مستعار مهندس‌ الشعرا، ابراهیم‌ صهبا، با نامهای‌ مستعار شیخ‌ سرنا و ابرام‌ سرپا، و احمد گلچین‌ معانی‌ اشعار فکاهی‌ باباشمل‌ را می‌سرودند. گذشته‌ از بهرام‌ داوری‌، بنی‌ سلیمان‌ نیز در ترسیم‌ کاریکاتورها دست‌ داشت‌.


باباشمل‌ به‌ عنوان‌ نشریه‌ای‌ انتقادی‌ از شهرت‌ و تأثیر شایانی‌ برخوردار بود. لحن‌ آن‌ همیشه‌ آمیخته‌ به‌ هجو و طنز نبود و اگر مصالح‌ جدی‌ کشور به‌ میان‌ می‌آمد ـ مثل‌ تأثیرات‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ در کشور و تصرف‌ آذربایجان‌ (1324ـ 1325 ش‌)ـ گاه‌ لحنش‌ جدی‌ و صریح‌ می‌شد ( باباشمل‌ ، ش‌ 21، تیر 1324 و 15 شهریور 1324). در سرلوحۀ آن‌ این‌ جملۀ «... نامه‌ای‌ است‌ مستقل‌ و منتسب‌ به‌ هیچ‌ حزب‌ و اتحادیه‌ و جمعیتی‌ نیست‌» درج‌ می‌شد و به‌ ظاهر چنین‌ نیز بود و در انتقاد از کاستیها و مفاسد حکومت‌ از هیچ‌ گروه‌ و مسلکی‌ پروا نداشت‌. شاید به‌ اعتبار همین‌ روشِ نشریه‌ بود که‌ مدیر آن‌ در جریان‌ انتخابات‌ دورۀ چهاردهم‌ مجلس‌ با انتشار اوراق‌ تبلیغاتی‌ از مردم‌ تهران‌ خواست‌ که‌ «باباشمل‌ (رضا گنجه‌ای‌) را انتخاب‌ کنند». او به‌ نمایندگی‌ مجلس‌ انتخاب‌ نشد، ولی‌ بسیار رأی‌ کسب‌ کرد (گنجه‌ای‌، ص‌ 655ـ656؛ مجتهدی‌، ص‌ 134) که‌ از محبوبیت‌ وی‌ و نشریه‌اش‌ در میان‌ مردم‌ حکایت‌ می‌کند. بسیاری‌ از وقایع‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ آن‌ دوره‌ در روزنامۀ باباشمل‌ منعکس‌ شده‌ است‌ و ازینرو ارزش‌ تاریخی‌ نیز دارد.


منابع‌: باباشمل‌ ، دورۀ 1، ش‌ 1ـ 123، 25 فروردین‌ 1322ـ 12 مهر 1324، دورۀ 2، ش‌ 124ـ 150، 29 مهر 1326 ـ 20 اسفند 1326؛ رضا گنجه‌ای‌، «نامۀ باباشمل‌ و گردونۀ پیشکشی‌»، آینده‌، سال‌ 12، ش‌ 9ـ10 (آذرـ دی‌ 1365)؛ مهدی‌ مجتهدی‌، رجال‌ آذربایجان‌ در عصر مشروطیت‌، تهران‌ 1327 ش‌؛ محمود نفیسی‌، «باباشمل‌»، تحقیقات‌ روزنامه‌نگاری‌، دورۀ 4، ش‌ 15 (فروردین‌ و اردیبهشت‌ 1348)، ص‌ 47ـ49.


/ کاوه بیات /

نظر شما
مولفان
کاوه بیات ,
گروه
اسلام معاصر ,
رده موضوعی
جلد1
تاریخ1375
وضعیت چاپ
  • چاپ شده