باباحاتم

معرف

مقبره‌ای‌ متعلق‌ به‌ قرن‌ پنجم‌، واقع‌ در شمال‌ افغانستان‌، حدود شصت‌ کیلومتری‌ غرب‌ بلخ‌، که‌ در میان‌ اهالی‌ به‌ باباحاتم‌ شهرت‌ دارد.
متن

باباحاتَم‌، مقبره‌ای‌ متعلق‌ به‌ قرن‌ پنجم‌، واقع‌ در شمال‌ افغانستان‌، حدود شصت‌ کیلومتری‌ غرب‌ بلخ‌، که‌ در میان‌ اهالی‌ به‌ باباحاتم‌ شهرت‌ دارد. طرح‌ آن‌ به‌ شیوۀ نخستین‌ مقبره‌های‌ اسلامی‌ در ایران‌، ساده‌ و عبارت‌ از فضای‌ چهارگوشی‌ است‌ که‌ قبه‌ای‌ بر سکُنجهای‌ آن‌ ساخته‌ شده‌ است‌. گرچه‌ تعیین‌ دقیق‌ ابعاد آن‌ ممکن‌ نیست‌، نسبت‌ اندازه‌ها ظاهراً مبتنی‌ بر واحدی‌ است‌ که‌ تناسب‌ اجزا در آن‌ حفظ‌ شده‌ است‌. گذشته‌ از شبکه‌سازی‌ قابِ درگاه‌ بالای‌ درِ ورودی‌، تنها زینتی‌ که‌ در نمای‌ آجری‌ زمخت‌ این‌ بنا به‌ چشم‌ می‌خورد کتیبه‌ای‌ است‌ مشتمل‌ بر جملات‌ «بسم‌ الله الرحمن‌ الرحیم‌، هذا مشهد سالار خلیل‌» به‌ خط‌ کوفی‌ گرده‌دار برجسته‌ که‌ اطراف‌ در را احاطه‌ کرده‌ است‌. این‌ نسبت‌ به‌ حجم‌ ساختمان‌، اندازه‌ای‌ خارق‌العاده‌ دارد. کتیبه‌ حکایت‌ از آن‌ می‌کند که‌ این‌ بنا مقبرۀ مرد شریفی‌ به‌ نام‌ سالار خلیل‌ است‌ که‌ او را با قساوت‌ کشته‌اند؛ ولی‌ نام‌ وی‌ تا کنون‌ در منابع‌ یافت‌ نشده‌ است‌. دیوید بیور (ص‌ 145ـ149) کلمات‌ بعدی‌ را چنین‌ خوانده‌ است‌: «صنعه‌ ابن‌امّه‌» که‌ البته‌ کاملاً با حروف‌ باقیمانده‌ مطابقت‌ نمی‌کند. در داخل‌، سه‌ طاقچه‌ گچبری‌ برجسته‌نما، که‌ محراب‌ را نیز در برمی‌گیرد، وابستگی‌ این‌ گونه‌ مقبره‌ها را به‌ «چهار طاق‌»های‌ پیشین‌ تأیید می‌کند. روی‌ قبر را، که‌ در وسط‌ قرار دارد، در سالهای‌ اخیر به‌ طرز ناشیانه‌ای‌ اندود کرده‌اند، ولی‌ هنوز قوس‌ جناغی‌ آن‌ مشهود است‌. گچبریهای‌ آن‌ بهترین‌ نمونۀ بازمانده‌ از مقبره‌های‌ قرن‌ پنجم‌ ایرانی‌ است‌ که‌ در آن‌ گونه‌های‌ متنوعی‌ از نگارۀ برجستة‌ نیمرخ‌ سر بزکوهی‌ را از دو سو می‌توان‌ دید. دعایی‌ طولانی‌ به‌ خط‌ کوفی‌ ساده‌ بر ساقۀ گنبد نوشته‌ شده‌ که‌ برای‌ فرشتگان‌ مقرب‌ خدا و انبیا و مؤمنان‌ در آسمان‌ و زمین‌ و حضرت‌ محمد صلی‌الله علیه‌ وآله‌ و سلم‌ خاتم‌الانبیا و «امام‌ رب‌العالمین‌» سلام‌ و تحیّت‌ می‌فرستد. این‌ بیان‌ غیرمعمول‌، احتمالِ تمایلاتِ اسماعیلی‌ را به‌ ذهن‌ متبادر می‌کند که‌ خود شایستۀ تحقیق‌ بیشتری‌ است‌. در پایان‌، نام‌ هنرمند محمدبن‌احمدبن‌محمو[د] آمده‌ که‌ در جای‌ دیگر ذکری‌ از آن‌ نرفته‌ است‌ ( ملکیان‌ ـ شیروانی‌، 1972، ج‌ 2، ص‌ 108ـ122).


منابع‌:


David Bivar, "The inscription of Sālār Khalil in Afghanistan", JRAS, 2 (1977); A.S. Melikian-Chirvani, "Baba Hatem: un chef d'oeuvre inconnu d'époque ghaznévide en Afghanistan", in The Memorial volume of the Vth International Congress of Iranian Art and Archaeology, ed. M.Y. Kiani and A.Tajvidi, Tehran 1972; idem, "Remarques préliminaires sur un mausolée ghaznévide", Arts Asiatiques ,17(1968); J.Sourdel-Thomine, "Le mausolée dit de Baba Hatim en Afghanistan", REI, 39 (1971), 293-320


/اسدالله ملکیان شیروانی (ایرانیکا)/

نظر شما
مولفان
اسدالله ملکیان شیروانی , ایرانیکا ,
گروه
هنرومعماری ,
رده موضوعی
جلد1
تاریخ1375
وضعیت چاپ
  • چاپ شده