باباحاتم
معرف

مقبره‌ای‌ متعلق‌ به‌ قرن‌ پنجم‌، واقع‌ در شمال‌ افغانستان‌، حدود شصت‌ کیلومتری‌ غرب‌ بلخ‌، که‌ در میان‌ اهالی‌ به‌ باباحاتم‌ شهرت‌ دارد

متن


باباحاتَم‌ ، مقبره‌ای‌ متعلق‌ به‌ قرن‌ پنجم‌، واقع‌ در شمال‌ افغانستان‌، حدود شصت‌ کیلومتری‌ غرب‌ بلخ‌، که‌ در میان‌ اهالی‌ به‌ باباحاتم‌ شهرت‌ دارد. طرح‌ آن‌ به‌ شیوة‌ نخستین‌ مقبره‌های‌ اسلامی‌ در ایران‌، ساده‌ و عبارت‌ از فضای‌ چهارگوشی‌ است‌ که‌ قبه‌ای‌ بر سکُنجهای‌ آن‌ ساخته‌ شده‌ است‌. گرچه‌ تعیین‌ دقیق‌ ابعاد آن‌ ممکن‌ نیست‌، نسبت‌ اندازه‌ها ظاهراً مبتنی‌ بر واحدی‌ است‌ که‌ تناسب‌ اجزا در آن‌ حفظ‌ شده‌ است‌. گذشته‌ از شبکه‌سازی‌ قابِ درگاه‌ بالای‌ درِ ورودی‌، تنها زینتی‌ که‌ در نمای‌ آجری‌ زمخت‌ این‌ بنا به‌ چشم‌ می‌خورد کتیبه‌ای‌ است‌ مشتمل‌ بر جملات‌ «بسم‌اللّه‌ الرحمن‌ الرحیم‌، هذا مشهد سالار خلیل‌» به‌ خط‌ کوفی‌ گرده‌دار برجسته‌ که‌ اطراف‌ در را احاطه‌ کرده‌ است‌. این‌ نسبت‌ به‌ حجم‌ ساختمان‌، اندازه‌ای‌ خارق‌العاده‌ دارد. کتیبه‌ حکایت‌ از آن‌ می‌کند که‌ این‌ بنا مقبرة‌ مرد شریفی‌ به‌ نام‌ سالار خلیل‌ است‌ که‌ او را با قساوت‌ کشته‌اند؛ ولی‌ نام‌ وی‌ تا کنون‌ در منابع‌ یافت‌ نشده‌ است‌. دیوید بیور (ص‌ 145ـ149) کلمات‌ بعدی‌ را چنین‌ خوانده‌ است‌: «صنعه‌ ابن‌امّه‌» که‌ البته‌ کاملاً با حروف‌ باقیمانده‌ مطابقت‌ نمی‌کند. در داخل‌، سه‌ طاقچه‌ گچبری‌ برجسته‌نما، که‌ محراب‌ را نیز در برمی‌گیرد، وابستگی‌ این‌ گونه‌ مقبره‌ها را به‌ «چهار طاق‌»های‌ پیشین‌ تأیید می‌کند. روی‌ قبر را، که‌ در وسط‌ قرار دارد، در سالهای‌ اخیر به‌ طرز ناشیانه‌ای‌ اندود کرده‌اند، ولی‌ هنوز قوس‌ جناغی‌ آن‌ مشهود است‌. گچبریهای‌ آن‌ بهترین‌ نمونة‌ بازمانده‌ از مقبره‌های‌ قرن‌ پنجم‌ ایرانی‌ است‌ که‌ در آن‌ گونه‌های‌ متنوعی‌ از نگارة‌ برجستة‌ نیمرخ‌ سر بزکوهی‌ را از دو سو می‌توان‌ دید. دعایی‌ طولانی‌ به‌ خط‌ کوفی‌ ساده‌ بر ساقة‌ گنبد نوشته‌ شده‌ که‌ برای‌ فرشتگان‌ مقرب‌ خدا و انبیا و مؤمنان‌ در آسمان‌ و زمین‌ و حضرت‌ محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم‌ خاتم‌الانبیا و «امام‌ رب‌العالمین‌» سلام‌ و تحیّت‌ می‌فرستد. این‌ بیان‌ غیرمعمول‌، احتمالِ تمایلاتِ اسماعیلی‌ را به‌ ذهن‌ متبادر می‌کند که‌ خود شایستة‌ تحقیق‌ بیشتری‌ است‌. در پایان‌، نام‌ هنرمند محمدبن‌احمدبن‌محمو ] د [ آمده‌ که‌ در جای‌ دیگر ذکری‌ از آن‌ نرفته‌ است‌ ( ملکیان‌ ـ شیروانی‌، 1972، ج‌ 2، ص‌ 108ـ122).منابع‌:David Bivar, "The inscription of Sa ¦ la ¦ r Khalil in Afghanistan", JRAS , 2 (1977); A.S. Melikian-Chirvani, "Baba Hatem: un chef d&39;oeuvre inconnu d&39;إpoque ghaznvide en Afghanistan", in The Memorial volume of the Vth International Congress of Iranian Art and Archaeology, ed. M.Y. Kiani and A.Tajvidi, Tehran 1972; idem, "Remarques prliminaires sur un mausolإe ghaznإvide", Arts Asiatiques ,17(1968);J.Sourdel-Thomine, "Le mausolإe dit de Baba Hatim en Afghanistan", REI , 39 (1971), 293-320.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ملکیان ـ شیروانی (ایرانیکا)

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 1
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ شده