زمخشر

معرف

شهرى كهن از توابع خوارزم.
متن

 


زَمَخْشَر، شهرى كهن از توابع خوارزم. زمخشر اغلب شهرى كوچك معرفى شده كه در بخش سفلاى رود جيحون* (آمودريا) و بر سر شاهراه خوارزم* قرار داشتهاست ( مقدسى، ص ۲۸۷؛ سمعانى، ج ۶، ص ۲۹۷). ياقوت حَمَوى (ذيل مادّه) زمخشر را قريه دانستهاست. در اشكالالعالم جيهانى (ص ۱۸۲)، اين نام به صورت زمخشير و در برخى پژوهشهاى جديد، به صورتهايى چون ايزمكشير[۱] ( محمدجانوف[۲] ، ص ۲۶۸؛ نيز د. ازبكستان شوروى، ج ۴، ص ۴۲۶)، زمخشير[۳] و زمكشير[۴] (بارتولد[۵] ، ۱۹۶۳، ج ۱، ص ۲۰۳؛ موشكتوف[۶] ، ج ۱، ص ۲۶۴؛ نيز د.ازبكستان شوروى، همانجا) آمدهاست. اطلاعات منابع درباره زمخشر در مجموع زياد نيست. بر طبق يافتههاى باستانشناسى، پيشينه اين مكان به قرن سوم پيش از ميلاد مىرسد. در آن زمان، انجامدادن اصلاحاتى در شبكه آبيارى جيحون بسترى مساعد براى شكلگيرى آباديهاى جديد فراهم آورد، كه زمخشر نيز از آن جمله بود ( محمدجانوف، همانجا). در دوره اسلامى، گويا نخستينبار مقدسى در قرن چهارم به نام زمخشر اشاره كردهاست. وى (ص ۲۸۷، ۲۸۹) زمخشر را قريهاى از توابع گرگانج* (جرجانيه) خراسان معرفى كردهاست كه خندق و بارو داشت و جادهاى از ميان آن مىگذشت. به نوشته مقدسى (ص ۲۸۹)، دروازههاى زمخشر آهنى بود و پلهايى داشت كه شبها برداشته مىشد، همچنين زمخشر داراى مسجدجامع زيبايى در كنار بازار آن و يك زندان بود. اين گزارش مبناى اكثر آثار مؤلفان بعدى و پژوهشهاى جديد درباره زمخشر قرار گرفتهاست ( اعتمادالسلطنه، ج ۴، ص۲۳۳۰؛ لسترنج[۷] ، ص ۴۵۴؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). شهرت زمخشر در تاريخ اسلام بيشتر بهواسطه انتساب محمودبن عمر زمخشرى* (معروف به جاراللّه؛ متوفى ۵۳۸) اديب، محدّث و مفسر معتزلى به آنجا بودهاست ( سمعانى؛ ياقوت حموى، همانجاها). سمعانى كه در نيمه قرن ششم مدت كوتاهى در زمخشر اقامت داشت، آن را شهرى كوچك (بُلَيده) خواندهاست ( همانجا). در منابعى كه گزارش حمله مغولان در ۶۱۸ به ناحيه خوارزم و مركز آن، گرگانج، را بازتاب دادهاند ( جوينى، ج ۱، ص۱۰۰ـ۱۰۱؛ رشيدالدين فضلاللّه همدانى، ج ۱، ص ۵۱۴ـ ۵۱۶)، اشاره روشنى به وضع زمخشر در جريان حمله مغول نشدهاست. فارغ از پيامدهاى احتمالى اين حمله، قراينى از حيات اين شهر در آغاز قرن هفتم وجود دارد ( كاشانى، ص ۱۷۲؛ نيز ← جوينى، ج ۱، ص ۱۰۱، كه به احياى خوارزم و شهرهاى آن ناحيه اشاره دارد). در ۷۱۵، بابااُغول، از تبار جوجىقسار (برادر چنگيزخان) و از نزديكان قيدوخان، پس از شكست قُتلُغتيمور، به خوارزم يورش برد و «چند پاره شهر معظم» آن را، ازجمله زمخشر، غارت كرد ( كاشانى، همانجا؛ نيز ← بارتولد، ۲۰۰۲، ص ۵۴، پانويس ۲۲). بهنظر مىرسد براثر اين حمله زمخشر بيشتر آسيب ديد، چنانكه چند سال بعد، در ۷۳۳، كه ابنبطوطه از آرامگاه زمخشرى ديدن كرده، از زادگاه او بهعنوان قريهاى ياد كردهاست (ج ۱، ص ۳۶۶). در فاصله قرون هشتم تا سيزدهم، مطالب چندان مهمى درباره زمخشر در منابع نيامدهاست. رضاقلىخان هدايت، در زمان سفارتش در خوارزم در اواخر سده سيزدهم، زمخشر را «قلعهاى و قريهاى از قديم آباد» وصف كرده ( ص ۱۱۳) و تأكيد كرده كه در روزگار وى از آن آبادانى اثرى نبودهاست. در پژوهشهاى باستانشناسى اخير، آثارى از زمخشر كهن در منطقه تاشحوض/ داشحوض (داشاغوز[۸] ) تركمنستان يافت شدهاست، ازجمله بقاياى زهكشى و شبكه انتقال آب ( بارتولد، ۱۹۶۳؛ موشكتوف، همانجاها).


منابع : ابنبطوطه، رحلة ابنبطوطة، چاپ محمد عبدالمنعم عريان، بيروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷؛ اعتمادالسلطنه؛ جوينى؛ ابوالقاسمبن احمد جيهانى، اشكال العالم، ترجمه علىبن عبدالسلام كاتب، چاپ فيروز منصورى، ]مشهد[ ۱۳۶۸ش؛ رشيدالدين فضلاللّه همدانى؛ سمعانى؛ عبداللّهبن محمد كاشانى، تاريخ اولجايتو، چاپ مهين همبلى، تهران ۱۳۴۸ش؛ مقدسى؛ رضاقلىبن محمدهادى هدايت، سفارتنامه خوارزم، چاپ جمشيد كيانفر، تهران ۱۳۸۵ش؛ ياقوت حَمَوى؛


Vasily Vladimirovich Barthold, Raboty po istorichesko×i geografii (in Cyrillic), Moscow ۲۰۰۲; idem, Sochineniëiìa (in Cyrillic), vol.۱, Moscow ۱۹۶۳; EI۲, s.v. "Zama_k_h__sh_ar" (by C.E. Bosworth); Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, London ۱۹۶۶; A.R. Mukhamedjanov, "Economy and social system in Central Asia in the Kushan age", in History of civilizations of Central A sia, vol.۲, ed. János Harmatta, Paris: Unesco, ۱۹۹۴; Ivan Vasil’evich Mushketov, Turkestanæ: geologicheskoe i orograficheskoe opisanie po dannymæ, sobrannymævo vremëiìa puteshestvi×i sæ ۱۸۷۴ g.po ۱۸۸۰ g. (in Cyrillic), vol.۱, Saint Petersburg ۱۸۸۶; Uzbek Sa¦ vet ensiklopediy¦asi, Tashkent ۱۹۷۱-۱۹۸۰.


/ على غفرانى /



۱. Izmukshir ۲. Mukhamedjanov ۳. Zamu_k_h__sh_ir ۴. Zamukshir ۵. Barthold ۶. Mushketov ۷. Le Strange ۸. Doíoguz



 

نظر شما
مولفان
علی غفرانی ,
گروه
جغرافیا ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده