زم۲

معرف

شهرى تاريخى در ساحل غربى رود جيحون*، در جنوب‌شرقى كشور تركمنستان.
متن

 


زَمّ(۲)، شهرى تاريخى در ساحل غربى رود جيحون*، در جنوبشرقى كشور تركمنستان. بناى شهر زم به قباد اول ساسانى (حك : ۴۸۸ـ۴۹۶ و ۴۹۸ يا ۴۹۹ـ۵۳۱م) نسبت داده شده (ماركوارت[۱] ، ص ۸۱) و در شاهنامه فردوسى (دفتر۲، ص ۴۵۰، دفتر۴، ص ۷۲، ۱۸۸، ۱۹۲، ۳۲۷، دفتر۷، ص ۲۳۸، ۲۷۶)، نام آن در شمار شهرهاى خراسان آمدهاست. نام اين شهر زَمْب و وَزم نيز ذكرشده (حِمْيَرى، ص ۲۹۲؛ ماركوارت، همانجا)، اما زم ضبط رايجتر آن بوده و ياقوت حَمَوى (ذيل مادّه) آن را نامى «عجمى» (غيرعربى) دانستهاست. در سال ۵۱ و در ادامه فتح خراسان، ربيع حارثى* زم را فتح كرد (ابنجوزى، ج ۵، ص ۲۴۳). در بيشتر منابع قديم، زم شهرى گذرگاهى بر سر راه خراسان به ماوراءالنهر ذكر شدهاست ( بَلاذُرى، ص ۵۷۷، ۵۹۱؛ طبرى، ج ۶، ص ۳۹۸، ۴۳۰، ۴۳۲، ج ۷، ص ۱۰۵؛ مسكويه، ج ۳، ص ۸۲؛ ابناثير، ج ۴، ص ۵۳۵). گذرگاهىبودن زم سبب شد اين شهر كوچك اهميت بسيار يابد. در منابع جغرافيايى اسلامى، زم گاه از توابع ماوراءالنهر ( ←اصطخرى، ص ۲۸۳، ۲۹۷؛ ابنحَوقَل، ص ۴۳۰) و گاه از توابع خراسان (اصطخرى، ص ۲۵۴؛ ابنحوقل، ص ۴۷۷؛ ابوالفداء، ص ۵۲۵) آمدهاست. در غالب اين منابع، زم شهرى كوچك، واقع در بيابان و شنزار، و كمرونق، بهويژه در مقايسه با آملِ زم (چارجوى؛ ← آمل*)، ذكر شدهاست ( مسعودى، ص ۶۴؛ اصطخرى، ص ۲۹۸؛ ابنحوقل، ص ۴۵۳، ۴۷۷). بااينحال، در سده چهارم، مقدسى (ص ۲۹۱، ۳۳۲)، آن را شهرى بزرگ با جامع و بازار سرپوشيده، و با آبوهوايى نامناسب وصف كردهاست. در دوره طاهريان (حك : ۲۰۶ـ۲۵۹؛ ← ابننديم، ج ۱، جزء۲، ص ۳۶۲) و سامانيان (حك : ۲۶۱ـ۳۸۹؛ نرشخى، ص ۲۸۲)، زم جزو قلمرو آنها بود و در اوايل سده پنجم به متصرفات غزنويان افزوده شد ( بيهقى، ص ۴۵۲). پس از آن نام زم كمتر در منابع آمده و بهجاى آن نام كركى[۲] ذكر شدهاست ( عبدالرزاق سمرقندى، ج ۲، دفتر۲، ص ۷۵۵؛ محمدياربن عرب قطغان، ص ۸۳، ۱۳۲). احتمالا شهر كهن زم كمابيش با شهر كركى در استان لباب[۳] در جنوبشرقى تركمنستان منطبق بودهاست ( بارتولد[۴] ، ص ۸۰؛ لسترنج[۵] ، ص ۴۰۴؛ بابايف[۶] و همكاران، ج ۱، ص ۹، ۱۲؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه).


منابع : ابناثير؛ ابنجوزى؛ ابنحَوقَل؛ ابننديم؛ اسماعيلبن على ابوالفداء، تقويمالبلدان، قاهره ۱۴۲۷/۲۰۰۷؛ اصطخرى؛ آقاجان گلدويچ بابايف، آلكساندر لاوروف، و كارا امانمرادف، جغرافياى تركمنستان، ج ۱، ترجمه ابراهيم كلته، گرگان ۱۳۷۸ش؛ بَلاذُرى (بيروت)؛ بيهقى؛ حِمْيَرى، الروض المعطار فى خبرالاقطار، چاپ احسان عباس، بيروت ۱۹۸۴؛ طبرى، تاريخ (بيروت)؛ عبدالرزاق سمرقندى، مطلع سعدين و مجمع بحرين، چاپ عبدالحسين نوايى، تهران ۱۳۷۲ـ۱۳۸۳ش؛ ابوالقاسم فردوسى، شاهنامه، دفتر۲ و ۴، چاپ جلال خالقىمطلق، دفتر۷، چاپ جلال خالقى مطلق و ابوالفضل خطيبى، تهران ۱۳۸۸ش؛ محمدياربن عرب قطغان، مُسخِّرالبِلاد: تاريخ شيبانيان، چاپ نادره جلالى، تهران ۱۳۸۵ش؛ مسعودى، التنبيه؛ مسكويه؛ مقدسى؛ محمدبن جعفر نرشخى، تاريخ بخارا، ترجمه ابونصر احمدبن محمدبن نصر قباوى، تلخيص محمدبن زفربن عمر، چاپ مدرس رضوى، تهران ۱۳۶۳ش؛ ياقوت حَمَوى


Vasily Vladimirovich Barthold, Turkestan down to the Mongol invasion, [English translation], London ۱۹۷۷; EI۲, s.v. "Zamm" (by C.E. Bosworth); Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, Cambridge ۱۹۳۰; Joseph Marquart, E¦ ra¦ n§sahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenac‘i, Berlin ۱۹۰۱.


/ على غفرانى /



۱. Marquart ۲. Kerki ۳. Lebap ۴. Barthold ۵. Le Strange ۶. Agadzhan Gel’dyevich Babaev



 

نظر شما
مولفان
علی غفرانی ,
گروه
جغرافیا ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده