زقاق

معرف

فقيه و عالم مالكى قرن نهم و دهم.
متن

زَقّاق، علىبن قاسم، فقيه و عالم مالكى قرن نهم و دهم. كنيهاش ابوالحسن و منسوب به تُجيب (تَجيب)، قبيلهاى در يمن، است. اجداد او از يمن به اندلس و مغرب مهاجرت كردند و او در فاس زاده شد. سال ولادت زقاق دانسته نيست. وى مقدمات علوم دينى را نزد عالمان زادگاهش چون محمدبن قاسم قُورى گذراند و براى تكميل تحصيلات به اندلس رفت و در غرناطه از فقيه و صوفى مالكى، محمدبن يوسف عبدرى غرناطى مشهور به مَواق، بهره برد ( تنبكتى، ص ۳۴۳؛ بغدادى، ج ۱، ستون ۷۴۰؛ كتّانى، ج ۲، ص ۹۴ـ۹۵؛ نيز درباره نسبت زقّاق  سمعانى، ج ۳، ص۱۶۰؛ تنبكتى، همانجا). شاگردان مهم زقّاق، علاوهبر فرزندش احمد، محمدبن احمد عبدالرحمان يسيتنى و احمدبن يحيىبن محمد ونشريستى بودهاند (مخلوف، ص ۲۷۴، ۲۸۲). زقّاق در اواخر عمر به ايراد خطبه در جامع اندلس در فاس مىپرداخت. مهارت او را در ادبيات، فقه، اصول، تفسير و حديث ستوده و وى را نيكوكار، پرهيزكار، دانشدوست و دوستدار صالحان وصف كردهاند. زقّاق در ۹۱۲ در فاس درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد (ابنقاضى، ج ۳، ص ۲۵۲؛ تنبكتى؛ بغدادى، همانجاها). برخى آثار زقّاق عبارتاند از: المنهج المنتخب الى (على) اصول (قواعد) المذهب، منظومهاى در زمينه اصول فقه مالكى كه فرزندش احمد و نيز محمدبن على يعقوبى ايلانى شرحى بر آن نوشتهاند؛ تقييدات على مختصر الخليل كه شرحى بر المختصر خليلبن اسحاق در فقه مالكى است؛ تحفةالحكام بمسائل التداعى و الاحكام مشهور به لامية الزقّاق، اثرى منظوم در مبحث قضا برپايه فقه مالكى كه قافيه ۲۶۰ بيت آن حرف لام است. اين اثر به كلياتى درباره قضا مانند ولايت قاضى بر محجور و غايب، شروط قبول شهادت، توكيل و آداب قضا پرداختهاست (بغدادى، همانجا؛ يوسف اليان سركيس، ج ۲، ستون ۱۹۱۶؛ زِرِكْلى، ج ۶، ص۳۰۰؛ كحّاله، ج ۲، ص ۱۶، ج ۷، ص ۱۶۹؛ مياره فاسى، مقدمه بكارى، ص۲۰). لامية الزقّاق اثرى مهم و مورد توجه فقهاى مالكى بوده و حتى گاهى بهعنوان متن درسى خوانده مىشدهاست ( جَبَرتى، ج ۲، ص ۱۴۹). حواشى متعددى هم بر آن نگاشتهاند ازجمله: شرح احمدبن على منجور (متوفى ۹۹۵) كه چاپ شدهاست؛ فتحالعليم الخلاق فى شرح لامية الزقاق محمدبن احمد مياره فاسى كه آن را در ۱۰۶۵ تأليف كرد. اين كتاب در ۱۴۲۹ به تصحيح رشيد بكارى در دارالبيضاء چاپ شد (جبرتى، همانجا؛ مياره فاسى، همان مقدمه، ص ۲۱)؛ شرح محمدبن محمد ديلمى ورزازى بر آن (بغدادى، ج ۲، ستون ۳۲۹؛ كحّاله، ج ۱۱، ص ۲۴۱)؛ تحفةالحذاق بشرح لامية الزقّاق عمربن عبداللّه فاسى كه در ۱۳۰۶ در فاس چاپ شد (يوسف اليان سركيس، ج ۲، ستون ۱۳۸۰)؛ تلخيصالحذاق على نظم لامية الزقّاق احمدبن محمدبن ابراهيم كه در فاس چاپ شدهاست (زركلى، ج ۱، ص ۲۴۹؛ مياره فاسى، همان مقدمه، ص ۲۲)؛ حادىالرفاق الى فهم لاميةالزقّاق احمدبن محمد رهونى (مياره فاسى، همانجا). محمدبن عبدالسلام بنانى و محمدبن طالب تاودى هم شروحى بر لامية الزقّاق نگاشتهاند ( بغدادى، ج ۲، ستون ۳۲۷؛ كتّانى، ج ۴، ص ۸۱؛ كحّاله، ج۱۰، ص ۹۶). برخى فقها بر شروح لاميةالزقّاق حاشيه زدهاند، مانند حاشيه ابراهيمبن سعيد رجراجى و حاشيه احمدبن علىبن محمد شدادى بر شرح مياره و حاشيه علىبن عبدالسلام تسولى، حاشيه عبدالسلامبن محمد هوارى و حاشيه محمدمهدىبن محمد وزانى بر شرح تاودى ( كتّانى، ج ۳، ص ۲۴۴؛ يوسف اليان سركيس، ج ۱، ستون ۱۶۵، ج ۲، ستون ۱۹۰۱، ۱۹۱۶؛ مياره فاسى، همان مقدمه، ص ۲۲ـ۲۳).


منابع : ابنقاضى، درّةالحجال فى اسماء الرجال (ذيل وفياتالاعيان)، چاپ محمد احمدى ابوالنور، ج ۳، قاهره ]بىتا.[؛ اسماعيل بغدادى، هديةالعارفين، ج ۱ـ۲، در حاجىخليفه، ج ۵ـ۶؛ احمدبابابن احمد تنبكتى، نيل الابتهاج بتطريز الديباج، چاپ عبدالحميد عبداللّه هرامه، طرابلس ۱۹۸۹؛ عبدالرحمان جَبَرتى، تاريخ عجائبالآثار فى التراجم و الاخبار، بيروت: دارالفارس، ]بىتا.[؛ خيرالدين زِرِكْلى، الاعلام، بيروت ۱۹۸۰؛ سمعانى؛ محمدبن جعفر كتّانى، سَلوةالانفاس و محادثة الاكياس، بمن اقبر منالعلماء و الصلحاء بفاس، چاپ عبداللّه كامل كتّانى، حمزةبن محمد طيب كتّانى، و محمد حمزةبن على كتّانى، دارالبيضاء ۱۴۲۵/ ۲۰۰۴؛ عمررضا كحّاله، معجمالمؤلفين، دمشق ۱۹۵۷ـ۱۹۶۱، چاپ افست بيروت ]بىتا.[؛ محمدبن محمد مخلوف، شجرةالنور الزكية فى طبقاتالمالكية، قاهره ۱۳۴۴ـ۱۳۵۰، چاپ افست بيروت ]بىتا.[؛ محمدبن احمد مياره فاسى، فتحالعليم الخلاق فى شرح لامية الزقّاق، چاپ رشيد بكارى، دارالبيضاء ۱۴۲۹/ ۲۰۰۸؛ يوسف اليان سركيس، معجمالمطبوعات العربية و المعربة، قاهره ۱۳۴۶/۱۹۲۸، چاپ افست قم ۱۴۱۰.


/ شهرام صحرائى /

نظر شما
مولفان
شهرام صحرائی ,
گروه
فقه وحقوق ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده