الزعیم

معرف

دومين رئيس‌جمهور سوريه.
متن

 الزعيم، حُسنى، دومين رئيسجمهور سوريه. حُسنى الزعيم در ۱۳۱۵/ ۱۸۹۷ در حلب بهدنيا آمد (هؤلاء حكموا سوريا، ۲۰۱۵؛ قس موسوعةالسياسة، ذيل «حسنى الزعيم»). پدرش شيخرضابن محمد الزعيم، مردى فاضل و مفتى ارتش عثمانى بود كه در جنگ جهانى اول، در ۱۳۳۳/ ۱۹۱۵ كشته شد (حصنى، ج ۲، ص۸۶۰؛ نذير فنصه، ص ۱۲). حسنى الزعيم در مدرسه نظامى استانبول تحصيل كرد و پيش از پايان تحصيلاتش، با درجه افسرى در ارتش عثمانى مشغول به خدمت شد. او در جنگ جهانى اول شركت كرد، اما نيروهاى انگليسى او را دستگير و پس از مدتى آزاد كردند. در ۱۳۰۰ش/ ۱۹۲۱ به نيروهاى فرانسوى حاضر در دمشق پيوست و سپس به فرانسه رفت و در پاريس يك دوره نظامى تكميلى گذراند (خوند، ج۱۰، ص ۲۰۷؛ أمل ميخائيل بشور، ص ۱۳۷). پس از پايان اين دوره، به درجه سرهنگ دومى رسيد و در جنگ جهانى دوم (۱۹۳۹ـ۱۹۴۵) همراه نيروهاى دولت ويشى[۱] (حكومت فرانسه در ۱۹۴۰ـ۱۹۴۴) با متفقين جنگيد. در ۱۳۲۰ش/ ۱۹۴۱، متفقين الزعيم را دستگير و به ده سال زندان محكوم كردند، اما او پس از دو سال آزاد شد (أمل ميخائيل بشور، ص ۱۳۸؛ مدنى، ص ۵۶). او در ۱۳۲۵ش/ ۱۹۴۶ به ارتش سوريه پيوست و رياست دادگاه نظامى شهر ديرالزُور، واقع در شمال سوريه، را برعهده گرفت. پس از چندى، رئيس پليس دمشق شد و در ۱۳۲۷ش/ ۱۹۴۸ شكرى قوتلى*، اولين رئيسجمهور سوريه، او را با درجه سرهنگتمام به فرماندهى كل ارتش سوريه منصوب كرد (مدنى، ص ۵۶ـ۵۷؛ أمل ميخائيل بشور، همانجا). شكست كشورهاى عربى، ازجمله سوريه، در جنگ ۱۳۲۷ش/ ۱۹۴۸، موسوم به جنگ استقلال، از حكومت اشغالگر فلسطين و پس از آن وخامت اوضاع اقتصادى اين كشورها، اعتراضات مردمى را بههمراه داشت. در اين اوضاع، شمارى از افسران ارتش سوريه، بهرهبرى حسنى الزعيم، نقشه كودتا برضد دولت شكرى القوّتلى را طراحى كردند (نذير فنصه، ص ۲۱ـ۲۳؛ خوند، ج۱۰، ص ۷۹؛ پتران[۲] ، ص ۹۶). در فروردين ۱۳۲۸/ مارس ۱۹۴۹، يگانهاى ارتش با اشغال مناطق مهم دمشق، شكرى القوّتلى، نخستوزير و شمارى از ديگر شخصيتهاى مهم سياسى دولت سوريه را دستگير كردند؛ و بهاينترتيب، حكومت بهدست حسنى الزعيم افتاد. اين كودتا نخستين كودتا در جهان عرب بود (حورانى، ج ۲، ص ۹۲۶ـ۹۲۹؛ خوند، ج۱۰، ص ۲۰۸؛ أمل ميخائيل بشور، ص ۱۳۸ـ ۱۳۹). حسنى الزعيم ابتدا اعلام كرد كه در مقام فرماندهى ارتش بهطور موقت زمام حكومت را در دست خواهد داشت، اما چون با شخصيتهاى سياسى سوريه براى تشكيل دولت قانونى مورد تأييد مجلس به تفاهم نرسيد، در ۱۳ فروردين ۱۳۲۸/ ۲ آوريل ۱۹۴۹ انحلال مجلس را اعلام كرد و خود در رأس قدرت باقى ماند. دو حزب بزرگ سوريه، يعنى حزب ملت (حزبالشعب) و حزب بعث*، از عملكرد الزعيم انتقاد كردند (أمل ميخائيل بشور، ص ۱۳۹ـ ۱۴۰؛ حورانى، ج ۲، ص ۹۳۱، ۹۷۱ـ ۹۷۲؛ سيل[۳] ، ص ۸۷). حسنى الزعيم هيئت دولت را تشكيل داد و براى قانونى جلوهدادن حكومت خود در تير ۱۳۲۸/ ژوئن ۱۹۴۹ انتخابات رياستجمهورى برگزار كرد. در اين انتخابات، الزعيم كه تنها نامزد آن بود، ۹۹% آرا را به خود اختصاص داد. او محسن البرازى را نخستوزير و مأمور تشكيل كابينه كرد (أمل ميخائيل بشور، ص ۱۵۱ـ ۱۵۲؛ حورانى، ج ۲، ص۹۹۰ـ ۹۹۱؛ غانم محمد حفّو، ص ۱۷۶). حسنى الزعيم كه آتاتورك* را الگوى خود قرار داده بود، در دوره حكومتش اقدامات متعددى در عرصه داخلى انجام داد، ازجمله: طرح اصلاح امور مالى و وضع نظام مالياتى جديد براساس افزايش سود؛ اصلاح برخى از مواد قانون اساسى و برقرارى مساوات ميان زن و مرد و اعطاى حق رأى به زنان كه در جهان عرب بىسابقه بود؛ لغو القاب پاشا و بيگ از اسامى افراد؛ تدوين قانون مدنى با تقليد از غرب كه در آن نقش علماى دين در امور قضائى ناديده گرفته شد؛ جدايى دين از دولت؛ ساماندهى ارتش؛ اجراى طرحهاى توسعه ازجمله توسعه بندر لاذِقيه؛ طرح رساندن آب فرات به حلب و توسعه راهآهن؛ اصلاحات زراعى بهويژه توزيع اراضى كشاورزى ميان كشاورزان بىزمين كه براى پيگيرى اين كار، كميتهاى نيز تشكيل شد؛ وضع قانون جديد پوشش، يكسانسازى آن و ممنوعكردن پوششهاى سنّتى (نذيرفنصه، ص ۱۸۲؛ أمل ميخائيل بشور، ص ۱۴۳ـ ۱۴۵؛ علاف، ص ۲۰۸، پانويس ۱؛ پتران، ص ۹۷). بااينحال، چون حسنى الزعيم با كودتا روى كار آمده بود و دولتش مشروعيت نداشت، براى حفظ و بهرسميت شناختهشدن آن ناگزير شد براى جلب حمايت كشورهاى قدرتمند امتيازاتى به آنها بدهد. او كه پيش از اين به فرانسويها گرايش داشت، مناسبات نزديكى با فرانسه برقرار كرد و درنتيجه، شخصيتهاى سياسى سورى كه با فرانسويها مناسبات خوبى داشتند، در حكومت او پرنفوذ شدند. مناسبات سوريه با كشورهاى منطقه نيز بر اساس مناسبات اين كشورها با فرانسه تنظيم شد. او سياست دورى از انگليس و متحدان منطقهاى آن، يعنى عراق و اردن، را در پيش گرفت و به عربستان سعودى و مصر نزديك شد. بر همين اساس، مانند فرانسه با طرح هلال خصيب* مبنى بر ادغام كشورهاى عراق، سوريه، لبنان و اردن كه مورد حمايت انگليس بودند، مخالفت كرد (جعفرى، ص ۱۰۲ـ ۱۰۴؛ حورانى، ج ۲، ص ۹۶۴ـ۹۶۵؛ غانم محمد حفّو، ص ۱۷۷). حسنى الزعيم با امريكا نيز مناسبات خوبى برقرار كرد. وى در ۱۳۲۸ش/ ۱۹۴۹ با نظر امريكا، با اسرائيل توافقنامه آتشبس امضا كرد، كه بر اساس آن مناطق مرزى سوريه با اسرائيل، مناطق عارى از سلاح شناخته شد (أمل ميخائيل بشور، ص ۱۴۶؛ سيل، ص ۸۷؛ غانم محمد حفّو، ص ۱۷۷). حسنى الزعيم با برخوردارى از حمايت فرانسه و امريكا، مخالفان خود را سركوب و آزاديهاى عمومى را نقض كرد. او ۴۹ روزنامه را توقيف و شمارى از احزاب، ازجمله حزب كمونيست سوريه، را غيرقانونى اعلام كرد و فعالان سياسى منتقد خود را به زندان افكند. در خرداد ۱۳۲۸/ مه ۱۹۴۹، نيز دستور انحلال همه احزاب را صادر كرد. مناسبات نزديك او با فرانسه سبب نارضايتى ملىگرايانى شد كه با استعمار فرانسه مبارزه كرده بودند (أمل ميخائيل بشور، ص ۱۴۹ـ۱۵۰، ۱۵۶؛ حورانى، ج ۲، ص ۹۷۶). يكى ديگر از اقدامات حسنى الزعيم تحويلدادن آنطوان سعاده*، شخصيت سياسى لبنانى و مؤسس و رهبر حزب ملى اجتماعى سوريه (الحزب السورى القومى الاجتماعى)، به مقامات لبنانى بود. آنطوان سعاده كه براى تحقق شعار سوريه بزرگ برضد حكومت مركزى لبنان در تير ۱۳۲۸/ ژوئيه ۱۹۴۹ قيام كرده و محكوم به اعدام شده بود، به سوريه پناهنده شد، اما حسنى الزعيم وى را به حكومت لبنان تحويل داد و او سرانجام اعدام شد. اين اقدام واكنش تند سياستمداران و افكار عمومى را برانگيخت (نذيرفنصه، ص ۷۶؛ أمل ميخائيل بشور، ص ۱۵۷ـ ۱۵۸). اين عوامل سبب شد كه نظاميان عالىرتبه مخالف حسنى الزعيم به رهبرى سامىالحناوى، به كمك برخى از افسران وابسته به حزب ملى اجتماعى سوريه و با حمايت عراق، كودتايى برضد وى طراحى كنند. آنها در مرداد ۱۳۲۸/ اوت ۱۹۴۹ حسنى الزعيم و محسن البرازى را دستگير و در دادگاه نظامى به اتهام خيانت محكوم و بلافاصله اعدام كردند (نذيرفنصه، ص ۱۱۹؛ حورانى، ج ۲، ص ۹۹۸ـ ۱۰۰۲؛ پتران، ص ۹۸ـ۹۹).


منابع : أمل ميخائيل بشور، دراسة فى تاريخ سوريا السياسى المعاصر، ]طرابلس ۲۰۰۳[؛ بشار جعفرى، السياسة الخارجيةالسورية: ۱۹۴۶ـ ۱۹۸۲، دمشق ۱۹۸۷؛ محمد اديب حصنى، كتاب منتخباتالتواريخ لدمشق، دمشق ۱۳۴۶ـ۱۳۵۳/ ۱۹۲۷ـ۱۹۳۴؛ اكرم حورانى، مُذَكِّرات اكرم الحورانى، قاهره ۲۰۰۰؛ مسعود خوند، الموسوعةالتاريخية الجغرافية، بيروت ۱۹۹۴ـ۲۰۰۴؛ پاتريك سيل، الصراع علىسورية : دراسة للسياسة العربية بعد الحرب ۱۹۴۵ـ ۱۹۵۸، ترجمة سمير عبده و محمود فلاحه، دمشق ?] ۱۹۸۳[؛ احمد حلمى علاف، دمشق فى مطلع القرن العشرين، چاپ علىجميل نعسيه، ]دمشق ?۱۳۹۶/ ۱۹۷۶[؛ غانم محمد حفّو، «التطورات السياسية فى سوريا و لبنان و الاردن»، در تاريخالوطن العربى المعاصر، ]موصل ۱۹۸۶[؛ سليمان مدنى، تاريخ سورية فىالقرنالعشرين، بيروت ۱۴۲۶/۲۰۰۶؛ موسوعة السياسة، چاپ عبدالوهاب كيالى، بيروت: الموسسة العربية للدراسات و النشر، ۱۹۷۹ـ۱۹۹۴؛ نذير فنصه، ايام حسنىالزعيم: ۱۳۷ يومآ هزت سوريا، دمشق ۱۹۹۳؛ هؤلاء حكموا سوريا، ۲۰۱۵.


 


Retrieved May ۳۱, ۲۰۱۵, from syrianleaders.com; Tabitha Petran, Syria: a modern history, London ۱۹۷۸.


/ فتانه غلامى /


۱. Vichy ۲. Petran ۳. Patrick Seale


 
نظر شما
مولفان
فتانه غلامی ,
گروه
اسلام معاصر ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده