زرنباد

معرف

زمين‌ساقه[۲] گياهى با نام علمى Zingiber zerumbet از تيره زنجبيليان[۳] ، با كاربرد دارويى در منابع پزشكى و دارويى دوره اسلامى.
متن

زُرُنباد[۱] ، زمينساقه[۲] گياهى با نام علمى Zingiber zerumbet از تيره زنجبيليان[۳] ، با كاربرد دارويى در منابع پزشكى و دارويى دوره اسلامى. بخشهاى هوايى، مانند برگهاى غلافدار و گلها از جوانههاى زمينساقه پرگرِه اين گياه و گلها، كه نخست سبز و سپس قرمز مىشوند، از ميان برگه[۴] هاى همپوشان زير گل مىرويند. اجتماع اين برگهها ظاهرى شبيه ميوه كاج دارد. اين گياه در مناطق گرمسير مانند جنوبشرقى آسيا، جزاير اقيانوس آرام و اقيانوسيه مىرويد و كشت مىشود (ياب[۵] و همكاران، ص ۱ـ۲). احتمالا بهجهت مشابهت زرنباد و جَدوار/ جِدوار (← ابوريحان بيرونى، ص ۱۷۴؛ زرگرى، ج ۴، ص ۵۵۸؛ نيز ابنميمون، ص ۱۲، كه جدوار را نوعى زرنباد دانستهاست)، گاهى نام علمى جدوار، Curcuma zedoaria، براى زرنباد نيز بهكار رفتهاست (← دايماك[۶] و همكاران، ج ۳، ص ۳۹۹؛ هوپر[۷] ، ص۱۱۰). ابوريحان بيرونى (ص ۳۰۸) معادل هندى زرنباد را كَجور (= كَچور) دانسته (نيز ← بمبر[۸] ، ص ۴۳۱)، اما نام علمى كچور در منابع امروزى Curcuma zedoaria است ( ابوريحان بيرونى، ص ۳۰۸، پانويس ۱؛ دايماك و همكاران، همانجا). در منابع اسلامى، واژههاى زرنباذ، زُرُنبَه، عِرقالكافور، كافورالكَعك و عِرقالطِيب معادل اين گياه آمدهاست ( اخوينى بخارى، ص ۴۵۴؛ ابنميمون، ص ۱۸؛ انطاكى، ج ۱، ص ۲۰۰). حكماى دوره اسلامى، طبيعت اين گياه را گرم و خشك مىدانستند (براى نمونه ← رازى، ج ۷، جزء۲۰، ص ۲۱۱؛ مجوسى، ج ۲، ص ۱۲۹). اسحاقبن عمران بغدادى (به نقل ابنبيطار، ج ۲، ص ۱۵۸) زرنباد را در رنگ و طعم شبيه زنجبيل* و رويشگاه آن را چين دانستهاست. ابنماسَوَيه (به نقل هروى، ص ۱۷۳) براى رفع ضرر زهرها (نيز ← ابوريحان بيرونى، همانجا)، ماسَرجَوَيه (به نقل رازى، همانجا) براى تحليل بادهاى اندامهاى بدن و بازداشتن قى، و مسيحبن حَكَم دمشقى (از پزشكان هارونالرشيد؛ به نقل رازى، همانجا) آن را براى تسكين گزش جانوران موذى، و ابنماسه (به نقل رازى، ج ۷، جزء۲۰، ص ۲۱۱ـ۲۱۲) براى رفع بوى سير و پياز مناسب دانستهاند. اخوينى بخارى (ص ۴۵۴، ۵۴۷) نيز آن را در درمان استسقا و بيماريهاى منجر به سقط جنين مفيد و حكيم مَيْسَرى (ص ۱۹۷) آن را چاقكننده دانستهاست (نيز همان، ص ۱۹۸). ابنسينا (ج ۱، كتاب ۲، ص ۴۹۲ـ ۴۹۳) آن را مفرّح قلب و بدل آن را داروهايى چون دَرونَج[۹] و اُتْرُج[۱۰] ذكر كردهاست. ابوريحان بيرونى (همانجا) زرنباد را شبيه سُعد (Cyperus sp.)و تفاوت آنها را در اين دانسته كه زرنباد بزرگتر، عطرش كمتر و رنگش، برخلاف سُعد، مايل به سفيد است. همچنين رويشگاه آن را همان رويشگاه زنجبيل معرفى كردهاست. هروى (ص ۱۷۲) نيز زرنباد را بر سه نوع گرد، دراز و صنوبرى آوردهاست (قس انطاكى، همانجا، كه اين بيخ را گرد و گونهبندى آن را به انواع گرد و دراز نادرست مىداند، زيرا بازرگانان اين بيخ گرد را از درازا تكهتكه مىكردند). هروى (ص ۱۷۳) همچنين زرنباد را مفيد در گوارش و جرجانى (۱۳۴۵ش، ص۶۲۰) نيز آن را شادىبرانگيز دانستهاست. انطاكى (همانجا)، برخلاف ديگران كه فقط به زمينساقه گياه زرنباد توجه كردهاند، ويژگيهاى ساير اندامهاى آن را نيز شرح دادهاست. ديگر حكما ويژگيها و كاربردهايى براى اين دارو ذكر كردهاند كه اغلب برگرفته از آثار متقدمان است (← زهراوى، ص ۲۵۹، ۲۹۹؛ ابوالخير اشبيلى، ج ۱، ص ۲۷۳؛ جرجانى، ۱۳۵۵ش، ص ۱۸۱؛ ابنبيطار، ج ۲، ص ۱۵۷ـ ۱۵۸؛ انصارى شيرازى، ذيل مادّه؛ حكيم مؤمن، ص ۱۳۴؛ غسّانى، ص ۱۱۰؛ عقيلى علوى خراسانى، ص ۴۶۸ـ ۴۶۹؛ براى كاربرد اين گياه در پزشكى سنّتى جنوبشرقى آسيا ياب و همكاران، ص ۲ـ۳؛ براى خواص زيستى و دارويى اين گياه در منابع جديد بتانونى، ص ۱۹۹ـ۲۰۰؛ عيد[۱۱] و همكاران، ص۱۲۶۰؛ ياب و همكاران، ص ۳ـ۸).


منابع : ابنبيطار؛ ابنسينا؛ ابنميمون، شرح اسماء العقّار، ]متن، همراه با ترجمه فرانسوى و شرحِ[ ماكس مايرهوف، قاهره ۱۹۴۰؛ ابوالخير اشبيلى، عمدةالطبيب فى معرفةالنبات، چاپ محمد عربى خطّابى، بيروت ۱۹۹۵؛ ابوريحان بيرونى، كتاب الصيدنة فى الطب، چاپ عباس زرياب، تهران ۱۳۷۰ش؛ ربيعبن احمد اخوينى بخارى، هدايةالمتعلّمين فى الطب، چاپ جلال متينى، مشهد ۱۳۴۴ش؛ علىبن حسين انصارى شيرازى، اختيارات بديعى، نسخه خطى موزه بريتانيا، ش ۳۴۹۹، نسخه عكسى كتابخانه بنياد دايرةالمعارف اسلامى؛ داوودبن عمر انطاكى، تذكرة اولىالالباب ]و [الجامع للعجب العُجاب، ]قاهره [۱۴۱۶/۱۹۹۶؛ كمالالدين حسن بتانونى، اسرار التداوى بالعقار بين العلم الحديث و العطار، كويت ۱۹۹۴؛ اسماعيلبن حسين (حسن) جرجانى، ذخيره خوارزمشاهى، چاپ عكسى از نسخهاى خطى، چاپ علىاكبر سعيدى سيرجانى، تهران ۱۳۵۵ش؛ همو، كتاب الاغراض الطبية و المباحث العلائية، عكس نسخه مكتوب در سال ۷۸۹ هجرى محفوظ در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، تهران ۱۳۴۵ش؛ محمدمؤمنبن محمدزمان حكيم مؤمن، تحفه حكيم مؤمن، چاپ سنگى تهران ۱۲۷۷، چاپ افست ۱۳۷۸؛ حكيم مَيسرى، دانشنامه در علم پزشكى، چاپ برات زنجانى، تهران ۱۳۶۶ش؛ محمدبن زكريا رازى، الحاوى فى الطب، چاپ محمد محمد اسماعيل، بيروت ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰؛ على زرگرى، گياهان داروئى، ج ۴، تهران ۱۳۶۹ش؛ خلفبن عباس زهراوى، ادوية الزهراوى من كتاب التصريف لمن عجز عن التأليف، در الاغذية و الادوية عند مؤلفى الغرب الاسلامى، چاپ محمد عربى خطّابى، بيروت: دارالغرب الاسلامى، ۱۹۹۰؛ محمدحسينبن محمد هادى عقيلى علوى خراسانى، مخزنالادويه، كلكته ۱۸۴۴، چاپ افست تهران ۱۳۷۱ش؛ ابوالقاسمبن محمد غسانى، حديقةالازهار فى ماهية العُشب و العَقّار، چاپ محمد عربى خطّابى، بيروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛ علىبن عباس مجوسى، كامل الصناعة الطبية، بولاق ۱۲۹۴؛ موفقبن على هروى، الابنية عن حقايق الادوية، تصحيح احمد بهمنيار، چاپ حسين محبوبى اردكانى، تهران ۱۳۴۶ش؛


Charles James Bamber, Plants of the Punjab, Lahore ۱۹۱۶; William Dymock, C. J. H. Warden, and David Hooper, Pharmacographia Indica, London ۱۸۹۰-۱۸۹۳, repr. Karachi ۱۹۷۲; Eltayeb Elamin M. Eid et al., "Validated high performance liquid chromatographic (HPLC) method for analysis of zerumbone in plasma", A frican journal of biotechnology, vol.۹, no.۸ (۲۰۱۰); David Hooper, Useful plants and drugs of Iran and Iraq, with notes by Henry Field, ed. B. E. Dahlgren, Chicago ۱۹۳۷; N. J. Yob et al., "Zingiber zerumbet (L.) Smith: a review of its ethnomedicinal, chemical, and pharmacological uses", Evidence-based complementary and alternative medicine (۲۰۱۱).


/ شمامه محمدىفر /


۱. pinecone ginger ۲. rhizome/ rhizoma ۳. Zingiberaceae ۴. bract ۵. Yob ۶. Dymock ۷. Hooper ۸. Bamber ۹. Doronicum sp ۱۰. Citrus medica ۱۱. Eid


 
نظر شما
مولفان
شمامه محمدی فر ,
گروه
تاریخ علم ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده