زبّاء بنت عمرو

معرف

ملكه مشهور تَدمُر* در سده سوم ميلادى.
متن

زَبّاءبنت عمرو، ملكه مشهور تَدمُر* در سده سوم ميلادى. مورخان مسلمان وى را زبّاء/ زباى، زينب يا زِنوبيا، دختر عَمْروبن ظَرِببن حَسَّانبن اُذَيْنَةبن سَمَيْدَعبن هَوثَر/ هوبر عمليقى/ عملقى/ عميلقى، معرفى كردهاند ( ←ابنحبيب، ص30؛ طبرى، ج 1، ص 617ـ618؛ ابنحائك، ج 2، ص 90). زبّاء به نامهاى ديگر چون نائله ( ←طبرى، ج 1، ص 618)، مَيْسون (فيروزآبادى، ذيل «مَيس»)، فارِعَه (ابننُباته، ص 84)، بارِعَه، نابِله (زَبيدى، ذيل «الزَّبّاء») و هند (جاحظ، ص 237) نيز ناميده شدهاست. بيشترين اطلاعات مورخان از زبّاء درباره دوره حكومت وى و انتقامگرفتن از قاتل پدرش است. جَذيمةالابرش* (يا وَضّاح)بن مالكبن فَهْم تَنوخى، نخستين پادشاه عرب عراق، كه در باديه عراق ميان حيره و انبار اقامت داشت، در جنگ با عَمروبن ظرب (حاكم شام و جزيره و پدر زبّاء) پيروز شد و عمرو را كشت. زبّاء پس از كشتهشدن پدرش حكومت تدمر را به دست گرفت (ابنحبيب، ص 29ـ30؛ طبرى، ج 1، ص 618؛ مسعودى، ج 2، ص 213). او پس از دستيابى به قدرت درصدد نبرد با جذيمه بود، ولى خواهرش او را از اين كار منصرف كرد و وى را قانع ساخت كه به جاى جنگ از حيله و نيرنگ استفاده كند. زبّاء نامهاى براى جذيمه نوشت و او را به ازدواج و ملحقساختن دو قلمرو زيرنظر جذيمه دعوت كرد (ابنحبيب، ص30ـ31؛ طبرى، ج 1، ص 618ـ619). جذيمه بهرغم نظر برخى مشاورانش، اين پيشنهاد را پذيرفت و عازم تدمر شد  (مُفَضّل ضَبّى، ص100؛ مسعودى، ج 2، ص 218)، اما سربازان زبّاء او را محاصره و دستگير كردند و نزد زبّاء بردند و جذيمه به فرمان وى كشته شد (مفضّل ضبّى، همانجا؛ ابنحبيب، ص 31ـ32). پس از مرگ جذيمه، قصيربن سعد لَخمى كه جذيمه را از قبول درخواست زبّاء برحذر داشته بود، نزد عَمروبن عَدىّ جانشين جذيمه رفت و او را به خونخواهى دعوت كرد. عمرو به استحكامات تدمر اشاره كرد و زبّاء را به عقابى دور از دسترس تشبيه كرد كه نمىتوان بر وى چيره شد (طبرى، ج 1، ص 621ـ622). قصير براى كشتن زبّاء حيلهاى انديشيد. او از عمرو خواست بينى و گوش وى را ببرد و بهشدت مضروبش سازد. آنگاه نزد زبّاء رفت و وانمود كرد عمرو به اتهام مداخله او در قتل جذيمه، با وى چنين كردهاست و از زبّاء درخواست كمك كرد. زبّاء نيز فريب خورد و به وى پناه داد (مفضّل ضبّى، ص100ـ101؛ جاحظ، ص 238ـ239؛ يعقوبى، ج 1، ص 209). قصير پس از مدتى اقامت در تدمر و پس از آنكه چندين كاروان تجارى كالا به سود زبّاء به راه انداخت و اطمينان  كامل وى را جلب كرد، نقشه انتقامخواهى خود را اجرا كرد.  او با تدارك كاروانى بزرگ متشكل از هزار شتر، مخفيانه  به حيره رفت و در بازگشت به تدمر به جاى كالا، بر روى هر  شتر دو جنگجو (ازجمله خود عمرو) را آورد و مخفيانه وارد  شهر شد. جنگجويان در فرصتى مناسب بيرون آمدند و سپاهيان زبّاء را كشتند و شهر را غارت كردند. زبّاء سعى كرد از  راه مخفى نزد خواهرش فرار كند، اما در آنجا با عمرو و  قصير مواجه شد. زبّاء ناگزير زهرى را كه همراه داشت،  نوشيد و با بيان جمله معروفش: «به دست خودم، نه تو اى عمرو»، كه بعدها مَثَل شد، خودكشى كرد (مفضّل ضبّى، ص 101؛ جاحظ، ص240). برخى پژوهشگران زبّاء را آميزهاى از دو شخصيت افسانهاى و تاريخى دانستهاند ( ←بنى، ص 133، 137ـ138؛ نصرالدين بحره، ص 16). درباره او گفته شدهاست كه زنى باتدبير و آشنا به چند زبان و علاقهمند به تاريخ مصر بود. او جمعى از بزرگان و در رأس آنان، فيلسوف و خطيب يونانى كاسيوس لونگينوس[1] (213ـ273م) را در دربارش گرد آورد و خود به سبك دربار شاهان ساسانى مىزيست (مصطفى طلاس، ص160ـ161؛ بنى و خالد اسعد، ص 25ـ26). گزارشهايى نيز از مناسبات او با امپراطورى روم در منابع آمدهاست.


منابع : ابنحائك، كتاب الاكليل، ج 2، چاپ محمدبن على اكوع، قاهره     1386/1966؛ ابنحبيب، اسماء المغتالين من الاشراف فى الجاهلية و الاسلام ويليه كنى الشعراء و من غلبت كنيته على اسمه،  چاپ سيد كسروى حسن، بيروت 1422/ 2001؛ ابننُباته، سرح العيون فى شرح رسالة ابنزيدون، چاپ محمد ابوالفضل ابراهيم، بيروت 1419/ 1988؛ عدنان بنى، بين التراب و التراث: منتخبات من  بحوث تاريخيةٍ و اثرية، دمشق 2005؛ عدنان بنى و خالد اسعد،  تدمر: اثريآ، تاريخيآ، سياحيآ، ]دمشق  1979[؛ عمروبن بحر جاحظ، المحاسن و الاضداد، چاپ على بوملحم، بيروت 2002؛ محمدبن محمد زَبيدى، تاجالعروس من جواهر القاموس، چاپ على شيرى، بيروت 1414/ 1994؛ طبرى، تاريخ (بيروت)؛ محمدبن يعقوب فيروزآبادى، القاموس المحيط، چاپ يوسف الشيخ محمد بقاعى،  بيروت 2005؛ مسعودى، مروج (بيروت)؛ مصطفى طلاس، زنوبيا :  ملكة تدمر، دمشق 1989؛ مفضلبن محمد مُفَضّل ضَبّى، امثال  العرب، تحقيق و شرح قصىالحسين، بيروت 1424؛ نصرالدين بحره، «زنوبيا.. و مشروعها القومى»، التراث العربى، ش 67 (محرّم 1418)؛ يعقوبى، تاريخ.


/ ستار عودى و زليخا نجفى /   


1. Cassius Longinus



 

نظر شما
مولفان
ستار عودی و زلیخا نقوی ,
گروه
تاریخ ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده