ریه ،آندره دو

معرف

شرق‌شناس فرانسوى و اولين مترجم قرآن به زبان فرانسه.
متن

ريه، آندره دو[۱] ، شرقشناس فرانسوى و اولين مترجم قرآن به زبان فرانسه. او در سالهاى پايانى قرن شانزدهم/ دهم در شهر مارسينى[۲] ، در استان بورگونى[۳] فرانسه، در خانوادهاى اشرافى به دنيا آمد. بعدها اسم مالزر[۴] را به نامخانوادگىاش اضافه كرد كه در حقيقت، نام دژى متعلق به خانوادهاش بود (هميلتون[۵] و ريشار[۶] ، ص ۲۱). درباره تحصيلات او اطلاعى در دست نيست. گويا به دانشگاه نرفت، اما به آموختن زبانهاى خارجى پرداخت. فرانسوا ساوارى دو بِرِو[۷] ، سفير وقت فرانسه در قسطنطنيه (استانبول) و از دوستان خانواده ريه، او را در حمايت خود گرفت و پيش از ۱۶۱۶/۱۰۲۵ آندره را براى آموختن زبان تركى و عربى به مصر فرستاد و در ۱۶۲۳/۱۰۳۲ وى را به سمت نايب كنسولى فرانسه در آن كشور منصوب كرد. دوران نايب كنسولى ريه در مصر با مشكلاتى همراه بود و شكايت بازرگانان فرانسوى كه از بىتجربگى او ناراضى بودند، به انفصالش از خدمت انجاميد ( همان، ص ۲۳، ۲۶ـ۲۸). بعد از آن، ساوارى دو برو او را مترجم زبانهاى تركى و عربى دربار كرد. آندره دو ريه در ۱۶۳۱/۱۰۴۰ با سمت مترجم و مشاور آنرى دو گورنه[۸] ، سفير وقت فرانسه، و كنتِ مارشويل[۹] ، به قسطنطنيه رفت. ظاهرآ لوئى سيزدهم[۱۰] ، پادشاه وقت فرانسه، قصد داشته ريه را براى مأموريت ديپلماتيك به ايران بفرستد، اما به دلايلى ناروشن، سفر ريه در قسطنطنيه پايان يافت و او هرگز به ايران نيامد (ريشار، ص ۲۷). از فعاليتهاى سياسى او در دوره اقامتش در قلمرو عثمانى گزارشى به نام >دستورالعمل در باب امور مشرقزمين<[۱۱] بهجامانده كه به چاپ رسيدهاست ( ← درس[۱۲] ، ص ۲۴۵ـ۲۴۹). آثار شرقشناسانه او را به سه حوزه زبانهاى تركى، فارسى و عربى مىتوان تقسيم كرد. ريه پس از انفصال از خدمت در مصر و بازگشت به فرانسه به تحقيق در دستور زبان تركى پرداخت و در ۱۶۳۰/ ۱۰۳۹ كتابى به لاتينى با نام >مقدمات دستور زبان تركى<[۱۳] به چاپ رساند. پيش از او هىيرونوموس مگيزر[۱۴] ، شرقشناس آلمانى، در ۱۶۱۲/۱۰۲۱ در لايپزيگ[۱۵] كتابى[۱۶] درباره قواعد زبان تركى منتشر كردهبود، اما چون نسخههاى محدودى از آن پخش شده بود، ريه احتمالا از چاپ آن مطّلع نبود (كالوس[۱۷] ، ص ۸۳). از اينرو، او در تقديمنامه اثرش (ص ۳ـ۴) ادعا كرده نخستين اروپايى است كه كتابى در دستور زبان تركى نوشتهاست. اين دستور زبان براى كمك به آموزش تركى به سياستمداران، تاجران و مبلّغان مسيحى نوشته شدهبود كه قصد داشتند به قلمرو عثمانى سفر كنند (همانجا). برترى كتاب آندره دو ريه از دستور زبان مگيزر استفاده او از الفباى عربى است ( ← كالوس، همانجا؛ براى توضيح بيشتر درباره ويژگيهاى اين كتاب  ← برتيه[۱۸] ، ص ۷۸ـ۷۹). اما ضعف آن نبود آوانگارى كلمات تركى است كه خواندن كتاب را براى خواننده اروپايى دشوار مىسازد. كتاب ريه از اشتباهات سهوى و دستورى نيز خالى نيست و دستنويس به جاماندهاش نشان مىدهد كه نويسنده قصد داشتهاست ايرادهاى آن را در چاپهاى بعدى اصلاح كند (هميلتون و ريشار، ضميمه ۴، ص ۱۵۹ـ۱۶۰). دستاورد ديگر آندره دو ريه در زمينه مطالعات تركى، فرهنگ دوزبانه واژگان تركى ـ لاتينى است كه آن را به تشويق پىير سگيه[۱۹] ، سياستمدار فرانسوى حامىاش، نوشت، اما آن را منتشر نكرد. از اين واژهنامه دو دستنويس به جامانده كه هر دو به مجموعه نسخههاى خطى شرقى سگيه[۲۰] تقديم شدهاند. بنابر تاريخ ثبت آنها در فهرست اين مجموعه و ويژگيهاى نسخهشناختىشان، تاريخ احتمالى نگارش اولين نسخه بايد سالهاى نخستين دهه ۱۶۵۰/۱۰۵۰ باشد (همان، ص ۶۹). بررسى دومين نسخه نشان مىدهد كه ريه تا هنگام مرگ، براى تكميل اين فرهنگ واژگان كوشيد (همان، ص ۷۱). در مقدمه اين فرهنگ، ريه همچون عموم شرقشناسان آن دوره، تصريح كرده كه تركى، زبانى بربر و بىفرهنگ است و شمار زيادى از لغاتش را از زبانهاى عربى و فارسى وام گرفتهاست و تنها با آموختن اين زبانها مىتوان در زبان تركى تبحر يافت (همان، ضميمه ۲، ص ۱۴۳؛ قس برتيه، همانجا). در حوزه زبان فارسى، مهمترين دستاورد آندره دو ريه ترجمه گلستان[۲۱] سعدى به فرانسوى است كه در ۱۶۳۴/ ۱۰۴۴ در پاريس منتشر شد. ريه تحت تأثير ساوارى دو برو كه به زبان فارسى علاقهمند بود ( ← ريشار، ص ۲۵ـ۲۶)، در سالهاى اقامتش در عثمانى، فارسى را فراگرفت ( ← سعدى[۲۲] ، تقديمنامه ريه، ص ۲ـ۳). وجود نسخههاى متعدد گلستان در كتابخانههاى مجموعهداران آن زمان، نشانه محبوبيت اين اثر نزد شرقشناسان اين دوره و دليلى موجه براى ترجمه آن به دست آندره دو ريه است. ترجمه ريه در حقيقت، منتخبى از حكايات گلستان است و همه كتاب را در بر نمىگيرد. او در اين ترجمه به اينكه بخشهايى از گلستان منظوم است، اشارهاى نكرده و در بسيارى از موارد نيز برگردانى آزاد و گاهى دور از متن اصلى به دست دادهاست (حديدى، ص ۳۵، پانويس ۷؛ براى اطلاع بيشتر  ← هميلتون و ريشار، ص ۸۱ـ۸۳). با وجود اين كاستيها، ترجمه آندره دو ريه اثر سعدى را به خوانندگان اروپايى شناساند و ترجمه آلمانى گلستان[۲۳] كه يوهان فريدريش اوكسنباخ[۲۴] در ۱۶۳۶/۱۰۴۶ از روى برگردان فرانسوى ريه انجام داد ( د.ايرانيكا، ج ۱۱، ص ۸۳)، از اقبال مردم آن دوره به گلستان حكايت مىكند. در حوزه زبان عربى، مهمترين و مؤثرترين نتيجه مطالعات آندره دو ريه ترجمه كامل قرآن به فرانسوى است كه در ۱۶۴۷/۱۰۵۷ منتشر شد. ريه نخستين كسى است كه همه قرآن را مستقيمآ از عربى به يكى از زبانهاى اروپايى برگرداند (حديدى، ص ۱۱۰). پيش از آن، تنها ترجمه كامل قرآن كه نسخههايى از آن در كتابخانههاى اروپايى وجود داشت، برگردان لاتينى آن بود كه رابرت كتونى[۲۵] در قرن دوازدهم/ ششم در شهر طُليطُله[۲۶] اسپانيا انجام داده و با حمايت پىير مقدس[۲۷] ، اسقف كلونى[۲۸] ، چاپ شدهبود. در قرن هفدهم/ يازدهم، شرقشناسانى همچون توماس ارپنيوس[۲۹] سورههايى از قرآن را ترجمه كرده بودند، اما اين ترجمهها همه به لاتينى بودند (همان، ص ۳۳ـ۳۴، ۱۰۹؛ براى اطلاع بيشتر درباره نخستين ترجمههاى قرآن به زبانهاى اروپايى  ← بوبتسين[۳۰] ، ص ۱۵۹ـ۲۷۵؛ نيز  ← ترجمه قرآن*، بخش به زبانهاى ديگر). از ترجمههاى موجود، آندره دو ريه ترجمه رابرت كتونى را در اختيار داشتهاست، اما معلوم نيست كه از آن استفاده كرده باشد. ريه ترجمهاش را به سگيه تقديم و در ديباچه آن، تأكيد كردهاست كه برگردان او در جهت آسانكردن كار تاجران و براى خشنودى مبلّغان مسيحى است كه قصد تبليغ مسيحيت در سرزمينهاى شرقى را دارند (قرآن (ترجمه فرانسوى)[۳۱] ، تقديمنامه ريه؛ نيز  ← هميلتون و ريشار، ضميمه ۵، ص ۱۴۲ـ۱۴۳). ريه مقدمهاى نيز بر ترجمهاش نوشته و در آن به اختصار دين تركان، يعنى اسلام، را معرفى كردهاست. از ويژگيهاى ترجمه قرآن آندره دو ريه استفاده او از تفسيرها و منابع اسلامى براى روشنكردن نكات مبهم است. گرچه او در مقدمه ترجمه از منابع تفسيرى خود سخنى نگفته، از توضيحات حواشى متن و آغاز سورهها برخى از منابع وى را مىتوان حدس زد. تنويرالمقباس من تفسير ابنعباس، اثر مجدالدين فيروزآبادى (متوفى ۸۱۶)، التبيان فى ايضاحالقرآن (املاءُ مامَنَّ بِه الرحمن) تأليف ابوالبقاء عبداللّه عُكبَرى (متوفى ۶۱۶)، تفسير ألف جواهر كه شرحى تركى بر قرآن است، تفسير جلالين از جلالالدين محلّى (متوفى۸۶۴) و جلالالدين سيوطى (متوفى ۹۱۱) و انوارالتنزيل و اسرارالتأويل عبداللّهبن عمر بيضاوى از جمله تفسيرهايى است كه ريه در دست داشته و از آنها براى فهم عبارات مشكل قرآن يارى گرفتهاست (حديدى، ص ۳۹ـ۴۱). همچنين، در ترجمه ريه كاملا مشهود است كه وى كوشيده ترجمهاش را با صداقت و امانتدارى و بهدور از تعصبات آن زمان و باورهاى نادرست درباره دين اسلام و مسلمانان انجام دهد (براى توضيح مبسوط در اينباره  ← همان، ص ۳۸ـ۳۹، ۴۴ـ۴۵). آندره دو ريه براى آسانى كار خواننده غربى، جدايى آيات از هم را رعايت نكرده و هر سوره را همچون يك كل واحد در نظر گرفتهاست. اين ساختار، كار بازيابى آيات را در ترجمه او دشوار مىسازد. ريه كلمات دشوار را نيز در ترجمه ذكر نكرده و آيات مبهم را بيشتر آزادانه ترجمه كردهاست. در مواردى نيز واژگان آشكارا نادرست ترجمه شدهاند. افزون بر اين، اشتباههايى هم در تشخيص زمان يا وجه افعال در كار وى مشاهده مىشود (براى تفصيل  ← همان، ص ۴۲ـ۴۴). بيشتر مترجمان بعدى قرآن به زبانهاى غربى، ترجمه ريه را نقد كردهاند. جورج سيل*[۳۲] ، مترجم انگليسى قرآن در قرن هجدهم/ دوازدهم، در مقدمه خود بر ترجمهاش از قرآن ترجمه آندره دو ريه را بسيار بهتر از ترجمه رابرت كتونى دانسته، اما اضافه كردهاست كه ترجمه ريه دقيق نيست و در هر صفحهاش اشتباهاتى هست ( ← قرآن (ترجمه انگليسى)[۳۳] ، مقدمه سيل، ص ۷؛ قس قرآن (ترجمه فرانسوى)، مقدمه ساوارى[۳۴] ، ص ۹). با وجود اين انتقادها، ترجمه ريه، در زمان خود و تا بيش از يك قرن، اقبال فراوان يافت، چنانكه دو سال بعد از نخستين انتشارش، دوباره به چاپ رسيد و تا ۱۷۸۵/۱۱۹۹ در فرانسه و هلند ۲۴بار تجديدچاپ شد (حديدى، ص ۱۱۰؛ قس سلماسىزاده، ص ۱۰). ترجمه ريه تا زمان چاپ ترجمه كلود ـ اتىين ساوارى در ۱۷۸۲/۱۱۹۶ يگانه مرجع اصلى متن قرآن به فرانسه بود و مبناى برگردان قرآن به زبانهاى انگليسى، هلندى، آلمانى و روسى شد (حديدى، همانجا). آندره دو ريه در سالهاى اقامتش در قاهره و قسطنطنيه، مجموعهاى از نسخههاى خطى گردآورد كه تعدادى از آنها به كتابخانه مجموعهداران نسخ شرقى همچون سگيه منتقل شدند. مجموعه او بنا به موضوعات مورد علاقهاش، نسخههايى از قرآن و تفسير و فرهنگ لغت به زبان فارسى، تركى و عربى را دربرمىگيرد. اين نسخهها هم اكنون در كتابخانه ملى فرانسه[۳۵] نگهدارى مىشوند ( هميلتون و ريشار، ضميمه ۴، ص ۱۵۹). آندره دو ريه احتمالا در ۱۶۷۲/ ۱۰۸۳ درگذشت و در كليساى سن مارتين دو لاك[۳۶] در جنوب زادگاهش به خاك سپرده شد (همان، ص ۵۷).


منابع : جواد حديدى، رهروان حقيقت (هفده گفتار)، تهران ۱۳۸۰ش؛ جواد سلماسىزاده، تاريخ سير ترجمه قرآن در اروپا و آسيا، تهران ۱۳۴۲ش؛


Annie Berthier, "ÀLorigine de l’étude de la langue turque en France: liste desgrammaires et dictionnaires manuscrits du fonds turc de la Bibliothèque nationale de Paris", in Mélanges offerts à Louis Bazin: par ses disciples, collègues et amis, ed. Jean-LouisBacqué-Grammont and Rémy Dor, Paris: L’ Harmattan, 1992; Hartmut Bobzin, Der Koran im Z eitalter der Reformation: Studien zur Frühgeschichte de A rabistik und Islamkunde in Europa, Beirut 1995; J. B. Derost, "Notice sur André du Ryer", Bulletin de la Société d’étude brionnias (1935); EIr. s.v. "Golest¦ an-e Sa,di" (by Franklin Lewis); Alastair Hamilton and Francis Richard, A ndré du Ryer and Oriental studies in seventeenth-century France, Oxford 2004; Mariella Kalus, "Les premières grammaires turques en fance et leur édition: XVIIe et XVIIIe siècles", in Mélanges offerts à Louis Bazin, ibid; K¤ ur’¦an (English), The Korân: commonly called the al-Coran of Mohammad, translated into English from the original Arabic by George Sale, London 1734; K¤ ur’¦an (French), L’ A lcoran de Mahomet, traduit de l’arabe en français par le du Ryer, Paris 1647; ibid: L e Coran, traduit de l’arabe, accompagné de notes, et précédé d’un abrégé da la vie de Mahomet, tiré des écrivains orientaux les plus estimés, par M. Savary, Paris 1783; Francis Richard, "Aux origines de la connaissance de la langue persane en France", Luqm¦an, vol.3, no.1 (automne-hiver 1986-1987); André du Ryer, Rudimenta grammatices linguae turcicae, Parisii 1630; Mu¤slih b. ,Abd All¦ah Sa,d¦ â, Gulistan, ou, L’empire des roses, traduit en français par André du Ryer, Paris 1634.


/ سليمه مقصودلو /


۱. Ryer, André du ۲. Marcigny ۳. Bourgogne ۴. Malezair ۵. Hamilton ۶. Richard ۷. François Savary de Brèves ۸. Henry de Gournay ۹. Comte de Marcheville ۱۰. Louis XIII ۱۱. Instruction des affaires de l’Orient ۱۲. Derost ۱۳. Rudimenta grammatices linguae turcicae ۱۴. Hieronymus Megiser ۱۵. Leipzig ۱۶. Institutionumlinguae turcicae libri quatuor ۱۷. Kalus ۱۸. Berthier ۱۹. Pierre Séguier ۲۰. Le Fonds Séguier ۲۱. Gulistan, ou, L’empire des roses ۲۲. SaÜd¦ â ۲۳. Gulistan, das ist KöniglicherRosengart. ۲۴. Johann Friedrich Ochsenbach ۲۵. Robert of Ketton ۲۶. Tolède ۲۷. Pierre le Vénérable ۲۸. Cluny ۲۹. Thomas Erpenius ۳۰. Bobzin ۳۱. K¤ ur’¦ an (French) ۳۲. George Sale ۳۳. K¤ ur’¦ an (English) ۳۴. Savary ۳۵. Bibliothèque nationale de France ۳۶. Saint Martin du Lac

نظر شما
مولفان
سلیمه مقصود لو ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده