ریائو

معرف

از حكومتهاى پادشاهى مسلمان جنوب‌شرقى آسيا در مجمع‌الجزاير ريائو ـ لينگا[۱] واقع در سواحل شرقى سوماترا* و ورودى جنوبى تنگه مالاكا[۲] .
متن

ريائو (ريو/ رياو)، از حكومتهاى پادشاهى مسلمان جنوبشرقى آسيا در مجمعالجزاير ريائو ـ لينگا[1] واقع در سواحل شرقى سوماترا* و ورودى جنوبى تنگه مالاكا[2] . پس از آنكه استعمار پرتغال سلطنت مالايى مالاكا* را در 917/ 1511 برانداخت، سلطانعلاءالدينشاه سوم، فرزند سلطانمحمودشاه اول (حاكم مالاكا)، پادشاهى ريائو (جوهور ـ ريائو/ جوهور ـ ريائو ـ لينگا[3] ) را در 934 تأسيس كرد (على الحاجى ريائو[4] ، ص 17ـ 25؛ ريكلفس[5] ، ص 34؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذيل "Riau"). پايتخت اين پادشاهى پس از جابهجاييهاى مكرر، در دو مركز، يكى در كرانه رودخانه جوهور و ديگرى در جزيره بينتانگ[6] در مجمعالجزاير ريائوـ لينگا، تمركز يافت. اگرچه حاكمان اوليه جوهورـ ريائو همچنان مدعى تداوم سنّت پادشاهى پيشين مالايى مالاكا بودند، اغلب حاكمان بعدى آنها سياستى مستقل را دنبال كردند (>جنوبشرقى آسيا<[7] ، ذيل "Johor-Riau empir"؛ باربارا اندايا[8] ، ص 66؛ تيلور[9] ، ص 217). در قرن دهم/ شانزدهم، پرتغاليها در مالاكا و حكومت آچه* در شمال سوماترا تهديدى جدّى براى سلطنت جوهورـ ريائو بهشمار مىرفتند. حكومت آچه در 1022/1613، سلطنت جوهور را نابود و اعضاى خاندان سلطنتى را اسير كرد ( ← ريكلفس، ص 35ـ 36؛ >جنوبشرقى آسيا<، همانجا)، اما پادشاهى جوهور ـ ريائو با بهقدرترسيدن حماتشاه (حك : 1022ـ1032/1613ـ1623) بهسرعت احيا و دوباره با آچه و پرتغاليها براى تسلط بر تنگهها درگير شد و سرانجام، توانست شمارى از افتخارات عصر پادشاهى مالاكا را در اواخر قرن يازدهم احيا كند. در 1050/1640، پادشاهى جوهور ـ ريائو با كمپانى هند شرقى هلند براى تصرف مالاكاى تحت نفوذ پرتغال متحد شد. مقارن همين ايام قدرت آچه نيز رو به افول گذاشت (>جنوبشرقى آسيا<، همانجا؛ ريكلفس، ص 38؛ كريب[10] و كاهين[11] ، ذيل "Riau"). بعد از قتل سلطانمحمود دوم در 1111/1699، ريائو دچار كشمكش داخلى شد. بنداهارا[12] ، صدراعظم عبدالجليل رعايتشاه، تاج و تخت پادشاهى را تصاحب كرد و كوشيد با كمك برادر جوانش، تون محمود، تجارت را در ريائو متمركز كند؛ اما خيلى زود با شورشهايى مواجه و در 1130/ 1718 از سلطنت خلع شد و مدتى بعد بهقتل رسيد. اندكى بعد، مهاجمان بوگيسى[13] به ريائو حمله كردند و زمام امور را بهدست گرفتند. آنها با زنانى از خاندان سلطنتى مالايى ازدواج كردند و لقب «حاكم جوان»[14] گرفتند و تا 1198/1784 كه هلند اين منطقه را تصرف كرد، بر ريائو حاكم بودند (د.اسلام؛ كريب و كاهين، همانجاها). در سده دوازدهم، بهسبب اهميت سوقالجيشى و نظامى منطقه ريائوـ لينگا بهعنوان پايتخت، واقعشدن در دهانه رودخانه ريائو و مهارتهاى تجار بوگيسى، اين سلطاننشين رونق اقتصادى يافت، چنانكه در شهر همه مشخصههاى مراكز بازرگانى مالايى آشكار بود و تاجران انگليسى آن را كليد تنگه مالاكا مىناميدند. با افزايش فعاليتهاى تجارى بوگيسيها، ريائو در 1153/ 1740 به مركزى براى فعاليتهاى اقتصادى و تجارى بدل شد و در اواخر دهه 1180/ 1770، ريائو پر از كشتيهايى بود كه از سرزمينهاى چين، كامبوج، سيام، جاوه و ويتنام براى تجارت به اين منطقه مىرفتند. ريائو در سراسر قرن دوازدهم/ هجدهم بر سر راه تجارت بينالمللى واقع بود و علاوه بر تجار آسيايى، تاجرانى از اروپا و خصوصآ هلند به اين منطقه جذب شده بودند. با وجود اينكه تنها محصول توليدى مهم ريائو، گمبير[15] (كاد هندى) بود، اين شهر مركز تجارت پررونق كالاهايى نظير فلفل سوماترايى، محصولات دريايى، چوب، قلع و ترياك شد و انبارهاى شهر از كالاهاى مرغوب نظير پارچههاى اروپايى و بافتههاى ابريشمى سيانتان[16] و برنجهاى مرغوب تايلندى انباشته شد (تراكى[17] ، ص 34؛ كاتيرىتامبى ـ ولز[18] ، ص 259؛ >مطالعاتى درباره جنوبشرقى آسيا<[19] ، ص 139). از 1209/ 1795، بهسبب رونق دو مركز تجارى مالاكا و پنانگ[20] از اهميت ريائو كاسته شد، اما بهسبب برخوردارى از آرامش و امنيت، همچنان مورد توجه تجار بومى و چينى بود (كاتيرىتامبى ـ ولز، همانجا؛ تراكى، ص 34ـ35). آخرين پادشاه مستقل ريائو، سلطانمحمود رعايتشاه سوم بود. او درحالىكه مىكوشيد رضايت هلنديها، انگليسيها، بوگيسيها و مالاييها را تأمين كند، نتوانست بر آشوبهاى داخلى فائق آيد. با شروع قرن سيزدهم و مرگ سلطانمحمود سوم در 1227/1812، درگيرى و كشمكش داخلى به متلاشىشدن سلطاننشين ريائو منجر شد. اختلاف بر سر جانشينى سلطانمحمود سبب شد تنگوعبدالرحمان و تنگوحسين، فرزندان سلطانمحمود، با يكديگر به نزاع برخيزند. هلنديها و بوگيسيها از برادر بزرگتر، تنگوعبدالرحمان، و انگليسيها از تنگوحسين پشتيبانى كردند. هلنديها در 1233/ 1818 با انعقاد معاهدهاى با تنگوعبدالرحمان كه از نظر آنها وارث مشروع پادشاهى جوهورـ ريائوـ لينگا بود، او را به حكومت رساندند و در سال بعد، انگليسيها با تنگوحسين، بهعنوان حاكم قانونى جوهور ـ ريائو و رئيس منطقه سنگاپور، معاهدهاى رسمى امضا كردند (وينستد[21] ، ص 83ـ84؛ طالب[22] و عارف[23] ، ص 107؛ >جنوبشرقى آسيا<، همانجا؛ باربارا اندايا و لئونارد اندايا، ص 99). در 1239/ 1824، هلنديها و انگليسيها در موافقتنامهاى هريك قلمرو خود را در اين منطقه تعيين كردند. جوهور و سنگاپور در قلمرو انگليسيها و ريائو كه شامل جزيرههايى تا جنوب سنگاپور مىشد، در قلمرو هلنديها قرار گرفت (فيليپس[24] ، ص30؛ وينستد، ص 96؛ هال[25] ، ص550). افول اقتصادى ريائو نيز با همين موافقتنامه شروع شد. در 1273/ 1857، هلنديها سيطره سياسى خود را بر ريائو ـ لينگا با خلع سلطان مالايى از سلطنت تثبيت كردند و در 1331/ 1913، رسمآ اين سلسله را برانداختند (د.اسلام؛ كريب و كاهين، همانجاها). قلمرو اين سلسله از زمان استقلال اندونزى در 1324ش/ 1945، به يكى از استانهاى سوماترا به نام ريائو بدل شد. اين استان شامل ساحل مركزى سوماتراى شرقى و بيش از 3200 جزيره است كه بين سوماترا و درياى چين جنوبى قرار دارد. از 2003، ريائو به دو قسمت سرزمين اصلى ريائو و جزاير آن تقسيم شدهاست (همانجاها). سلطاننشين جوهور ـ ريائو در دوران حيات خود از مراكز مهم آموزش تعاليم اسلامى در جهان مالايى محسوب مىشد. با انتقال مقر حكومت از جوهور به ريائو در دوره سلطان بدرالعالمشاه (1134ـ1173/1722ـ1760) و علاقه حاكمان اين منطقه به دانشاندوزى، آموزش تعاليم اسلامى توسعه يافت و اين امر سبب ايجاد مركزيت مذهبى براى ريائو شد، بهطورىكه در سده سيزدهم، ريائو از مراكز عمده آموزش تعاليم اسلامى بود. حاكمان ريائو در تهيه كتب و متون اسلامى از هند و خاورميانه نيز فعال بودند. بخشى از اين كتابها در كتابخانه مسجدى در همين جزيره نگهدارى مىشود (اسماعيل حامد[26] ، ص 207ـ208؛ د.اسلام، همانجا؛ بارنرد[27] ، ص 77؛ باربارا اندايا و لئونارد انديا، ص 101ـ102؛ تيلور، ص 218). همچنين، از سده سيزدهم افرادى از ريائو عازم حج شدند، ازجمله در 1243/1828. اين امر به انتقال باورهاى مذهبى منطقه عربستان به ريائو انجاميد. از سلسله پادشاهى ريائو، راجا احمد اولين كسى بود كه به حج رفت و راه را براى شاهزادگان بعدى باز كرد. بهدنبال گسترش عقايد اسلامى در ريائو، اشراف در انجامدادن وظايف دينى خود به رقابت برخاستند و هرچيز غيراسلامى، حرام و مطرود شمرده شد. حتى نقل شدهاست كه قرائت متون سنّتى مالايى را به اين بهانه كه موجب گمراهى مردم مىشود، ممنوع كرده بودند (على الحاجى ريائو، ص 251؛ د.اسلام؛ بارنرد، همانجاها؛ ميلنر[28] ، ص 176). شمارى از حاكمان جوان با الهام از نوشتههاى غزالى، بهويژه نصيحةالملوك، كوشيدند تا همانند يك حاكم آرمانى مسلمان رفتار كنند و زمينه اجراى تمام احكام دينى را كه منجر به تحقق زندگى سعادتمندانه مىشود، در ريائو بهوجود آوردند. آنها ضمن اشتغال به مطالعه متون مذهبى، از استنساخ و تصنيف رسائل دينى و آموزشى حمايت، و عالمان دينى را از ساير نقاط جنوبشرقى آسيا، هند، مكه و ديگر سرزمينهاى اسلامى براى اقامت و تعليم به ريائو دعوت كردند. در 1281/ 1865 على الحاجى ريائو، از عالمان ريائو و عضو خاندان سلطنتى، كتاب تحفةالنفيس را (مشتمل بر فهرست كتابهايى كه عالمان دينى تعليم مىدادند)، به زبان جاوهاى نوشت. اين كتاب از بهترين نمونههاى ادبيات مالايى است. در اين اثر، ريائو بزرگترين مركز مذهبى و فرهنگى و توقفگاهى براى عربهاى جهانگردى كه از حجاز مىآمدند، دانسته شدهاست (د.اسلام؛ >مطالعاتى درباره جنوبشرقى آسيا<، همانجاها؛ على الحاجى ريائو، مقدمه ماتسون[29] و اندايا، ص 1ـ8؛ >جستارهايى درباره اندونزى<[30] ، ص 109، 112). در قرن سيزدهم، طريقت نقشبنديه* به ريائو وارد شد و بسيار محبوبيت يافت. در 1297، گروه مطالعاتى پرسهكوتوآن (پيمان) رشديه[31] شكل گرفت. اين گروه به بحث و بررسى مطالعات دينى و ادبى مىپرداخت و متونى را كه اعضاى آن مىنوشتند، در چاپخانه خود منتشر مىكرد. سنّت تعليم اسلامى در ريائو تا 1309ش/1930 تداوم يافت، اما جنگ جهانى دوم (1318ـ 1324ش/ 1939ـ1945) موجب توقف اين جريان شد، هرچند ريائو شهرتش را بهعنوان مركز دينى و ادبى در اندونزى و مالزى همچنان حفظ كردهاست (د.اسلام، همانجا).



منابع :


Raja Ali al-Haji Riau, The precious gift (Tuhfat al-nafis), an annotated translation by Virginia Matheson and Barbara Watson Andaya, Kuala Lumpur 1982; Barbara Watson Andaya, "Political development between the sixteenth and eighteenth centuries", in The Cambridge history of Southeast A sia, ed. Nicholas Tarling, vol.1, pt.2, Cambridge 1999; Barbara Watson Andaya and Leonard Y. Andaya, A history of Malaysia, London 1986; Timothy P. Barnard, "The Hajj, Islam, and power among the Bugis in early colonial Riau", in Southeast A isa and the Middle East: Islam, movement, and the Longue Durée, ed. Eric Tagliacozzo, Stanford, Calif.: Stanford University Press, 2009; Robert Cribb and Audrey Kahin, Historical dictionary of Indonesia, Lanham, Md. 2004; EI2, s.v. "Riau" (by Virginia Matheson Hooker); Daniel George Edward Hall, A history of South-East A sia, London 1987; In search of Southeast A sia: a modern history, [by] David P. Chandler et al. ed. David Joel Steinberg, Honolulu: University of Hawaii Press, 1987; The Indonesia reader: history, culture, politics, ed. Tineke Hellwig and Eric Tagliacozzo, [Durham]: Duke University Press, 2009; Ism¦a‘¦ âl H¤ ¦amid, "Kitab Jawi: intellectualizing literary tradition", in Islamic civilization in the Malay world, ed. Mohammad Taib Osman, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1997; J. Kathirithamby-Wells, "The age of transition: the mid-eighteenth to the early nineteenth centuries", in The Cambridge history of Southeast A isa, ibid; Anthony Milner, "How traditional is the Malaysian monarchy?", in Malaysia: Islam, society and politics, ed. Virginia Hooker and Norani Othman, Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, 2003; Douglas A. Phillips, Southeast A sia, New York 2006; Merle Calvin Ricklefs, A history of modern Indonesia since C. 1200, Stanford, Calif. 2008; Southeast A sia: a historical  encyclopedia, from A ngkor Wat to East Timor, ed. Ooi Keat Gin, Santa, Barbara, Calif.: ABC-CLIO, 2004, s.v. "Johor-Riau Empire" (by Leonard Y. Andaya); Shaharil Talib and Mohammad Raduan Mohd. Ariff, "Economic life: from ruling the waves to toiling the land", in Islamic civilization in the Malay world, ibid; Jean Gelman Taylor, Indonesia: peoples and histories, New Haven 2003; Carl A. Trocki, Prince of pirates: the Temenggongs and the development of Johor and Singapore, 1784-1885, Singapore 2007; Richard. O. Winstedt, A history of Johore, 1365-1941, [Kuala Lumpur] 1992.


/ محمودرضا اسفنديار /


1. Riau-Lingga 2. Selat Melaka/ Straits of Malacca 3. Johor-Riau-Lingga 4. Ali al-Haji Riau  5. Ricklefs 6. Bintang 7. Southeast Aisa 8. Andaya 9. Taylor 10. Cribb  11. Kahin 12. Bendahara 13. Bugis 14. Yang Dipertuan Muda 15. Gambir  16. Sianitan 17. Trocki 18. Kathirithamby - Wells 19. In search of Southeast Asia 20. Penang  21. Winstedt 22. Talib 23. Ariff 25. Phillips 26. Hall  27. Ism¦aܦ âl H¤ ¦amid 28. Barnard 29. Milner 30. Matheson 31. The Indonesia reader  32. Persekutuan Rushdiyyah

نظر شما
مولفان
محمود رضا اسفندیار ,
گروه
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده